ماسكەۋ مويىنداعان «ۇجدان»

قازان ايىنىڭ سوڭى مەن قاراشا ايىنىڭ باسىندا كەرەكۋلىك جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى رەسەيدىڭ ماسكەۋ وبلىسى مىتيششي قالاسىنداعى «فەست» دراما جانە كومەديا تەاترىندا وتكەن «پودموسكوۆنىە ۆەچەرا» فەستيۆالىنە قاتىسىپ, «ۇزدىك انسامبل» نوميناتسياسىن ولجالاپ ورالدى.

كوپشىلىك مىتيششي قالاسىن ماسكەۋ وبلى­سىن­داعى تەاترلار استاناسى دەپ اتايدى. سەبەبى مۇندا قوس كاسىبي مۋنيتسيپيالدىق تەاتر - «فەست» دراما جانە كومەديا تەاترى مەن «وگنيۆو» قۋىرشاق تەاترى ورنالاسقان. رەسەي استاناسىنىڭ ءدال ىرگەسىندە ورنالاسقانىمەن شاھار جەكە مارتەبەگە يە, مۇندا 600 مىڭداي حالىق تۇرادى. ال 36 جىلدىق تاريحى بار ونەر ۇجىمىنىڭ «پودموسكوۆنىە ۆەچەرا» اتتى حالىقارالىق تەاترلار فەستيۆالى وسىمەن جەتىنشى مارتە وتكىزىلىپ وتىرعان بەدەلدى ونەر بايگەسى.

اۋەلى بۇل فەستيۆالعا قاتىسۋعا جىل باسىندا 300 تەاتر نيەت بىلدىرگەن ەكەن. رەسەيلىك تەاتر تارلاندارى مەن سىنشىلارىنان قۇرالعان ساراپشىلار كەڭەسى ولاردىڭ اراسىنان تەك 13-ءىن عانا تاڭداپ الىپ, ارنايى شاقىرۋ جىبەرىپتى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننان جالعىز ءارى تۇڭعىش رەت شاقىرتىلعان جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى تەاترىنىڭ قاتىسۋى ۇلكەن جاڭالىق بولعانىن ايتىپ وتەيىك. رەسەيلىك كينو جانە تەاتر اكتەرى ازامات نىعمانوۆتىڭ فەستيۆالدا كورسەتىلگەن «ۇجدان» ءاپساناسىنا رەجيسسەرلىك ەتۋى دە ءاۋ باستان-اق قازاق تىلىندەگى قويىلىمنىڭ ىرىكتەۋ بارىسىندا قازىلار القاسىنىڭ نازارىنا ىلىگۋىنە تۇركتى بولعانى انىق. فەستيۆالدا ج.ايماۋىت ۇلى تەاترى ۇجىمىنان بولەك, رەسەيلىك ماسكەۋ, پەرم, ۆولوگدا, زەلەنوگراد, سانكت-پەتەربۋرگ, مىتيششي, پەتروزاۆود, بۋينسك, نابەرەجنىە چەلنى, نيجني نوۆگورود, چەليابى قالالارىنىڭ بەلدى تەاترلارى ونەر كورسەتتى. ال قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىنداعى رەسەيلىك بەلگىلى تەاترتانۋشىلار اناستاسيا ەفرەموۆا مەن كسەنيا ستولنايا, كينو جانە تەاتر اكتەرى, رف تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ مۇشەسى ميحايل بوگداساروۆ, جەرگىلىكتى تەاتر سالاسىنا ارنالعان باسىلىمداردىڭ وكىلدەرى, تەاتر سىنشىلارى لاريسا كانەۆسكايا مەن مارينا تيماشەۆا ءار سپەكتاكلدى ەلەكتەن وتكىزىپ, باعا بەردى.

«ۇجدان» فەستيۆالدىڭ ءۇشىنشى كۇنى نەگىزگى ساحنادا قويىلدى. 400 ورىندىق زالدا ينە شانشار ورىن بولماعانىنا قاراپ-اق جەرگىلىكتى كورەرمەننىڭ قازاق اكتەرلەرىنەن جاڭالىق كۇتكەنىن اڭعاردىق. «فەست» تەاترىندا بيلەت قۇنى 800 رۋبلدەن باستالىپ, 1600 رۋبلگە دەيىن جەتەدى ەكەن. ماسكەۋ قالاسى مەن وبلىسىندا تۇراتىن قازاقتار دا ونەر ۇجىمىن قولداپ كەلدى. ال سپەكتاكلدىڭ ءوزى كوپشىلىك كۇتكەندەگىدەي دەڭگەيدە ءوتىپ, تەاترسۇيەر قاۋىمنىڭ ىستىق قوشەمەتىنە بولەندى. ىلەسپە اۋدارما دا ءساتتى شىقتى دەپ ويلايمىز. جەرگىلىكتى جۇرت اكتەرلەردىڭ پلاستيكالىق قوزعالىسى مەن قيمىلدارىنا ءسۇيسىنىپ, قويىلىمنان وزگەشە ءبىر ەنەرگەتيكالىق اۋرانى سەزىنگەندەي كورىندى. «ۇجدان» ادامنىڭ جان دۇنيەسىنە تىنىم بەرمەيتىن سانسىز ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەتكىزەتىن كۇردەلى جانر بولعانىنا قاراماستان وتە تۇسىنىكتى اۋاندا ءورىلدى. كەيبىر ساتتە كورەرمەن قۇلاققاپتارىن ج ۇلىپ تاستاپ, اكتەرلەردىڭ ويناۋ مانەرىنەن-اق قويىلىمنىڭ ءار ءساتىن ۇعىنىپ وتىرعانىن بايقادىق. تەاتر ءتىلى – ءتىلسىز ءتىل دەۋشى ەدى. راس ەكەن, اكتەرلەردىڭ ويىنى ءتىلسىز-اق كوكەيلەرگە قونىپ جاتسا, ول دا قازاق ونەرىنىڭ ءبىر جەتىستىگى.

قويىلىمنان سوڭ قازىلار مەن تەاتر مامان­دارىنىڭ تالقىلاۋىندا اناستاسيا ەفرەموۆا:

«قازاق جەرىنەن كەلگەن اكتەرلەردىڭ ويىنى ەرەكشە دەڭگەيدە بولدى. اكتەرلەردىڭ كۇش-قۋاتىنا تاڭعالدىم. سپەكتاكلدىڭ ەكپىنى ادەتتەگى قويىلىمداردان سۇراپىل, كەيبىر جەرىندە اكتەرلەر ويىنعا ىلەسە الماي قالا ما دەپ ويلادىم. بۇرىن وزگە ونەر ۇجىمدارىنان بايقالماعان ەنەرگەتيكانى سەزىندىك. قويىلىمداعى ءار ءسات, قيمىل-قوزعالىس الدەبىر ورتالىق تەتىككە بايلانىپ قويعانداي ۇيلەسىمدە ءجۇردى. ال اكتەرلەردىڭ انشىلىك قىرى بولەك اڭگىمە. رەجيسسەردىڭ كوپ جۇمىس اتقارعانى دا بايقالادى. كەيبىر تۇستارى ورىس ءتىلدى اۋديتوريا ءۇشىن تۇسىنىكسىزدەۋ بولۋى مۇمكىن. بىراق بۇل اكتەرلەردىڭ شەبەرلىگى ەمەس, سپەكتاكلدىڭ ۇلتتىق كولوريتىنە بايلانىستى دۇنيە», دەپ وڭ باعاسىن جەتكىزدى ول.

جەرگىلىكتى قازاق كورەرمەندەر دە تۋعان ەلىنىڭ مادەنيەت مايەگىن الا كەلگەن قويىلىمعا قاتىستى ىستىق ىقىلاستارىن ءبىلدىردى. ماسكەۋ قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى سەرىك تويعامباەۆ ار, ۇيات, نامىس – ادام يمانىنىڭ دەڭگەيىن كورسەتەتىن قۇندىلىقتار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «ار مەن نامىسىمىز تازا بولسا, قوعام تازا بولادى. ال قوعام تازا بولسا, سول مەملەكەتتىڭ حالقى باقۋاتتى ءومىر سۇرمەك. بۇگىنگى سپەكتاكل جۇرەگىمىزدەن ءوتتى, جانىمىزدى تەبىرەنتىپ, ازاماتتىق نامىسىمىزدى جانىدى. ءبىز «ۇجداننان» ويلانىپ كەتىپ بارامىز», دەپ اسەرىن ءبولىستى.

ونىڭ بۇل پىكىرىن قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونو­ميا­سى­نىڭ وكىلدەرى گۇلجان قوجامجاروۆا مەن گۇلجان ءالىموۆا دا قۋاتتاي ءتۇستى. «وسىدان 100 جىل بۇرىنعى شاكارىم اقىننىڭ جازىپ كەتكەن فيلوسوفيالىق اڭگىمەسى بۇگىنگى ادامزات ءۇشىن اسا وزەكتى. ءبىز كەزىندە ۇلتتىق تاريحىمىزدان شاكارىمدى اتىپ, قۇدىققا تاستاپ كەتكەنى تۋرالى وقىپ بىلدىك. ساحناداعى ۇلكەن قۇدىق بەينەسى سول زوبالاڭ جىلداردىڭ ەلەسىندەي. ادامدار ۇجداندى جەرلەپ, قوعامدى لگبت (قوسجىنىستىلىق) دەرتى مەن سىبايلاس جەمقورلىق جايلاپ تۇرعانىن, ال ەندى كەيبىر قاھارماندار بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسىن تاباندىلىقپەن جۇرگىزىپ كەلە جاتقانىن نەبارى ءبىر ساعاتتىق ءاپسانا دالەلدەپ بەردى. «ۇجدان» – زاماناۋي­ قوعامنىڭ ايناسى. بۇگىن ماسكەۋ ساحناسىندا قازاق تەاترىنىڭ ۇلكەن جەتىستىگى جاريا ەتىلدى. كورەرمەن رەتىندە اكتەرلەردىڭ ويىنىنا باسىمدى يەمىن», دەپ اتاپ ءوتتى اۆتونوميانىڭ تاعى ءبىر ۆيتسە-پرەزيدەنتى گ.ءالىموۆا.

نەگىزى «پودموسكوۆنىە ۆەچەرا» فەستيۆالىنىڭ ساراپشىلارى كورەرمەننىڭ ەرەكشە ىقىلاسىن تۋدىرىپ, ەموتسيالارىن تاسىتقان سپەكتاكلدەرگە كوبىرەك كوڭىل اۋدارادى ەكەن. بۇل ءۇشىن فويەدە ارنايى جاشىك قويىلعان. كورەرمەن قويىلىمنان اسەرلەنىپ شىقسا, الگى جاشىككە داۋىس بەرۋ قاعازىن تاستاپ كەتەدى. ءسويتىپ, گران-پري يەگەرى كورەرمەندەردىڭ داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە انىقتالادى. بۇل كۇنى داۋىس بەرۋ بۇرىشىندا كورەرمەننىڭ از بولماعانىن ايتىپ وتەيىك.

ءوز كەزەگىندە ج.ايماۋىت ۇلى تەاترىنىڭ باسشىلىعى اكتەرلەردىڭ ويىنىنا كوڭىلدەرى توياتىنىن جەتكىزدى. «شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «ۇجدان» اڭگىمەسىنە نەگىزدەلگەن ءاپسانانىڭ رەسەي جەرىندەگى ءباسى بيىك باسەكەگە قاتىسىپ, سوناۋ 1936 جىلى العاشقى قازاق كاسىبي تەاترىنىڭ نەگىزىن سالۋشى, جەرلەسىمىز جۇمات ءشانيننىڭ سارا جولىن لايىقتى جالعاستىرۋى ءبىزدىڭ تەاتر اكتەرلەرىن ەرەكشە ارقالاندىرىپ وتىر. شىعارماشىلىق ساپارىمىزدى لايىقتى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىپ بەرگەن پاۆلودار وبلىسىنىڭ اكىمى اسايىن قۋاندىق ۇلىنا, مادەنيەت باسقارماسىنا ۇلكەن العىسىمىزدى ايتامىز. شىنداپ كەلگەندە, رەسەيدە تەاتر سالاسى جاقسى دامىعان, ولاردىڭ اراسىنداعى مىقتىلارمەن ءبىر ساحنادا ونەر تالاستىرۋعا ۇلكەن دايىندىق جاسادىق. بارلىق ءۇمىتى­­مىز اقتالدى», دەيدى ايماۋىتوۆ تەاترىنىڭ باسشىسى ­ ارمان تەمىربەك.

فەستيۆالدىڭ گران-پري جۇلدەسىن كورەرمەندەردىڭ دا­ۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە «فەست» دراما جانە كومەديا تەات­رى­­نىڭ ءوزى يەلەندى. قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى لاريسا كانەۆسكايا كەرەكۋلىك تەاترعا «ۇزدىك انسامبل» اتا­­لىمىن تاپسىرىپ تۇرىپ, بۇل شىن مانىندە گران-پري­­دەن كەيىنگى ەكىنشى جۇلدە سانالاتىنىن جەتكىزدى. تەاتر ۇجىمىنىڭ دەنى جاستار ەكەنىنە توقتالىپ, مۇنداي ۇجىم­­­­­نىڭ كەلەشەگى زور بولاتىنىنا سەنىمدىمىن, دەدى سىن­­شى.

* * *

مالىمەت ءۇشىن ايتىپ وتەيىك, قاسيەتتى ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ رۋحاني قاراشاڭىراعى سانالاتىن ج.ايماۋىت ۇلى تەاترى 1990 جىلى 7 جەلتوقساندا رەجيسسەر, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەرسايىن تاپەنوۆتىڭ ساحنا­لاۋىندا م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپان» مۋزىكا­لىق كومەدياسىمەن العاش شىمىلدىعىن ءتۇردى. كور­نەكتى تەاتر قايراتكەرى, سول كەزدەگى ت.جۇرگەنوۆ اتىن­داعى الماتى ونەر ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى ءا.سىعاي تەاترعا «مۋزىكالىق كومەديا جانە تەاتر» ءبولىمىنىڭ تۇلەكتەرىن جولدامامەن جىبەرىپ, ۇلكەن ۇلەس قوستى. اكتەرلەر س.تاجىباەۆ, ر.تاجىباەۆا, ا.جۇكە, س.بەكبولاتوۆ, ا.بەكبولاتوۆا, م.ماناپ, ج.چايكينا, د.ۇياباي, ت.اتامبەك, ب.قۇربانوۆا, م.بايجۇمانوۆ, ش.بايعابىلقىزى, ق.جەكسەمباەۆا, گ.حاميتوۆا, ج.دوسپاەۆ, گ.وماروۆا, ب.ءشانىم, د.قۇسپان, ا.تاسپاەۆا, گ.قايىربەكوۆالار تەاتردىڭ ىرگەتاسىن العاش قالاسقان ونەر يەلەرى ەكەنىن اتاپ وتكەن ماڭىزدى. تەاتر ساحناسىندا ۇلتتىق دراماتۋرگيامەن قاتار, الەم كلاسسيكتەرىنىڭ ۇزدىك شىعارمالارى قويىلدى. م.اۋەزوۆتىڭ «ايمان-شولپان», «قاراكوز», ۋ.شەكسپيردىڭ «كورول لير», ا.پ.چەحوۆتىڭ «شاعالا», ەۆريپيدتىڭ «مەدەيا», ي.كالماننىڭ «سيلۆا», «ميستەر يكس», ي.شتراۋستىڭ «جارقانات», ف.ەرۆەننىڭ «تۇلكى بيكەش», ي.تساگارەليدىڭ «حانۋما», م.بايسەركە ۇلىنىڭ «ابىلاي حان», «كەنە حان», سونىمەن قاتار, وسى زامانعى دراماتۋرگتەردىڭ پەسالارى, د.يسابەكوۆتىڭ «اپكە», «مۇراگەرلەر», «ەسكى ۇيدەگى ەكى كەزدەسۋ», «اكتريسا», ت.احتانوۆتىڭ «كۇشىك كۇيەۋ», ءا.ءتارازيدىڭ «جاقسى كىسى», س.بالعاباەۆتىڭ ء«بىز دە عاشىق بولعانبىز», ي.بايزاقوۆتىڭ «اقبوپە», ش.ايتماتوۆتىڭ «انا-جەر انا», ج.ايماۋىت ۇلىنىڭ «اقبىلەك», «شەرنياز», يران عايىپتىڭ «ەستايدىڭ قورلانى», ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش - بايان سۇلۋ», «اقان سەرى - اقتوقتى», «ۇلپان - ەسەنەي», مولەردىڭ «ساراڭ», ك.گولدونيدىڭ «ۆەنە­تسيالىق ەگىزدەر», ب.سوقپاقباەۆتىڭ «بالالىق شاققا ساياحات», ا.ىقساننىڭ «سوڭعى مامونت», ش.اي­ما­­توۆ­تىڭ ء«جاميلا», ە.تولەۋبايدىڭ «كەربەز كەلىن­دەر» ت.ب. قويىلىمدار تەاتر سۇيەر كورەرمەننىڭ ىستىق ىقى­لاسىنا بولەندى. تەاتر تاۋەلسىزدىك جىلدارى 150-گە جۋىق قويىلىم ساحنالانعان. 1992 جىلى ونەر ۇجى­مىنا جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. تەاتر­دىڭ بۇگىنگى كوركەمدىك جەتەكشىسى – ادىلەت اقا­نوۆ. حالىقارالىق جۇلدەگە قول جەتكىزگەن «ۇجدان» سپەك­­­­تاك­لى­­­نىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن جازعان – نۇركەن تۇرلىبەك.

* * *

مىتيششي قالاسىنداعى «فەست» دراما جانە كومەديا تەاترىندا وتكەن فەستيۆالعا پاۆلودار وبلىستىق بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيى ارنايى كورمە اپاردى. رەسپۋبليكا كۇنىنە ورايلاستىرىلعان كورمەدە ەرتىس-بايان توپىراعىنان تۇلەگەن ونەر جانە ادەبيەت تارلاندارى تانىستىرىلدى. جەرگىلىكتى قاۋىم اقىن, تاريحشى, ەتنوگراف, اۋىز ادەبيەتى مۇرالارىن جيناۋشى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتىڭ «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى», «حال-احۋال», «تىرلىكتە كوپ جاساعاندىقتان كورگەن ءبىر تاماشامىز» كىتاپتارىنىڭ كوشىرمەلەرىن, قازاق كينوسىنىڭ اتاسى شاكەن ايمانوۆ پەن جازۋشى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ, قازاقتىڭ ۇلتتىق كاسىبي تەاتر ونەرىنىڭ نەگىزىن سالۋشى جۇمات ءشانيننىڭ, قازكسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرى ەستاي بەركىمباەۆتىڭ, مايدانگەر جازۋشى قالمۇقان يساباەۆتىڭ, سونداي-اق العاشقى قازاق ەلشىلەرىنىڭ ءبىرى, ديپلومات ءنازىر تورەقۇلوۆ پەن كەرەكۋلىك جازۋشى ۆسەۆولود يۆانوۆتىڭ جەكە زاتتارى مەن شىعارمالارىن تاماشالادى. مۋزەي باسشىسى ەربول قايىروۆ اتاپ وتكەندەي, قۇندى جادىگەرلەر قاتارىندا شاكەن ايمانوۆتىڭ 1970 جىلى ماسكەۋدە اپاتقا ۇشىراپ, قازا بولعان ساتىندەگى بىلعارى تونى دا جەتكىزىلدى. ال جۇسىپبەكتىڭ سياسورعىشى مەن قاعاز كەسۋگە ارنالعان سىزعىشىن الاش ارداقتىسى ءوز قولىمەن جاساعان ەكەن. كونە زاتتار وتە قاراپايىم ءارى ءىس بىلەتىن شەبەر ادامنىڭ قولىنان شىققانى بايقالادى. بۇل بۇيىمداردى 90-جىلدارى مۋزەي اشىلعاندا قالامگەردىڭ قىزى ءمارۋا جۇسىپبەكقىزى قورعا تاپسىرىپتى. الاشتىڭ اردا ازاماتىنان قالعان قۇندى زاتتاردى ۇرپاقتارى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, قانشاما ۋاقىت ساندىقتىڭ تۇبىندە جاسىرىپ كەلگەنى تاڭعالدىرادى.

پاۆلودار – ماسكەۋ – پاۆلودار