قاسىم-جومارت توقاەۆ: تۇركى ىقپالداستىعىن تەرەڭدەتۋ – ورتاق مۇرات

«تۇركى جۇرتى بايكالدان بالقانعا دەيىنگى ۇلان-عايىر اۋماقتى جايلاپ جاتىر. تۇركى الەمىنىڭ وركەنيەتى ۇلى دالادان باستاۋ الاتىنى بارشاعا ءمالىم. وسى ورتاق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ مۇراگەرى – تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى. قازاقستان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىن ودان ءارى دامىتۋعا مۇددەلى. تۇركى ىقپالداستىعىن تەرەڭدەتۋ – ورتاق مۇرات. ءبىز «تۇركى الەمى» اتتى جاڭا برەندتى دارىپتەۋىمىز كەرەك. سوندا عانا تۇركى حالىقتارىنىڭ ىنتىماعى بارىنشا نىعايىپ, الەۋەتى ارتا تۇسەدى. قازاقستان ۇيىمعا توراعا رەتىندە ءوزارا ءىس-قيمىلدى جانداندىرۋعا باسا ءمان بەرىپ وتىر. سونداي-اق ءبىز ءتۇرلى سالاداعى بايلانىستى ورنىقتىرۋعا, حالىقارالىق بەدەلىمىزدى كوتەرۋگە كۇش سالامىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

بۇدان سوڭ ول تۇركى بىرلىگىن تانىتۋ ءۇشىن قازاقستان توراعالىعى «تۇركى ءداۋىرى!», ياعني «TURKTIME!» ۇرانىمەن وتەتىنىن ايتتى. وسىعان وراي, سالت-ءداستۇر (Traditions), بىرىزدەندىرۋ (Unification), رەفورمالار (Reforms), عىلىم (Knowledge), سەنىم (Trust), ينۆەستيتسيا (Investments), مەدياتسيا (Mediation) جانە ەنەرگيا (Energy)» اتتى سەگىز ماسەلەگە باسىمدىق بەرىلەتىنىن ءسوز ەتتى. بۇل باسىمدىقتار ۇيىمنىڭ 20-شى سامميتىنە دەيىنگى ون جىلدى قامتيتىن قىسقا جانە ورتا مەرزىمگە ارنالعان.

ء«بىرىنشى باسىمدىق – سالت-ءداستۇر (Traditions). شىن مانىندە, تۇركى بىرلىگىن دارىپتەۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. ءبىزدىڭ تاريحىمىز, مادەنيەتىمىز, ءتىلىمىز جانە ءدىلىمىز – ورتاق. وسىعان بايلانىستى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ, ونىڭ قۇرىلىمدارىنىڭ تۋلارىن جانە ەمبلەمالارىن ءبىر ۇلگىگە كەلتىرگەن ءجون. بۇگىن وزدەرىڭىزگە ۇسىنىلعان ەسكيزدەردى بىرگە قاراپ, ورتاق شەشىم قابىلدايمىز. بۇل تاريحي ءسات بولماق. تاريحتان سىر شەرتەتىن ورتاق مۇراعاتتى زەرتتەپ, ۇرپاققا اقيقاتتى جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. قۇزىرلى ورگاندارىمىزعا بەيمالىم دەرەكتەردى بىرلەسىپ زەردەلەۋدى تاپسىرۋدى ۇسىنامىز. بۇل, شىن مانىندە, ماڭىزدى جۇمىس بولماق, سەبەبى ورتاق تاريحىمىزدا ءالى دە تولىق زەرتتەلمەگەن اقتاڭداقتار بار.

سونداي-اق ەلدەرىمىزدىڭ تەلەحيكايالارىن, ءوزارا ناسيحاتتاۋ ماڭىزدى. اسىرەسە, بالالارعا ارنالعان انيماتسيالىق فيلمدەردى كوبىرەك تاراتقان ءجون. بۇعان الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانۋ, تانىمال مەديا تۇلعالاردى جۇمىلدىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. سول ارقىلى جاستارىمىزدى رۋحاني تۇرعىدان جاقىنداستىرۋعا مۇمكىندىك تۋارى ءسوزسىز», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت ەكىنشى باسىمدىق رەتىندە بىرىزدەندىرۋ جۇمىسىن (Unification) اتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ قاتار دامۋى وتە ماڭىزدى.

ء«بىز مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ستاندارتتارى جانە تەرمينولوگياسىن جۇيەلەگەن ءجون دەپ سانايمىز. وسىعان بايلانىستى مودەلدىك زاڭ جوباسىن قىسقا مەرزىم ىشىندە قاراپ, ونى ماقۇلداۋعا شاقىرامىن. بۇل باستاما تاۋارلارىمىزدى ورتاق نارىققا ەركىن شىعارۋعا جول اشادى. ال بىرىڭعاي ستاندارتتار ىشكى جالپى ءونىمدى جىل سايىن شامامەن 1 پايىزعا ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر ەلدەرىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 1,4 تريلليون دوللارعا جۋىقتادى. بيىل ۇيىم مۇشەلەرى اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 22 ميلليارد دوللاردان استى. ورتاق تالاپتار بەكىتىلسە, بۇل كورسەتكىشتى 1,5 ەسە ۇلعايتۋعا بولادى. بۇدان بولەك, تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ رەفەرەنتتىك ورتالىعىن قۇرعان ءجون دەپ سانايمىن. بۇل ورتالىق ءونىمدى سىناۋ ناتيجەلەرىن ءوزارا تانۋعا, سونداي-اق حيميا جانە تاماق ونەركاسىبى سالالارىندا جاڭا زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ول.

ءۇشىنشى باسىمدىق – رەفورمالار (Reforms). بۇل رەتتە پرەزيدەنت ۇيىم قىزمەتىن وڭتايلاندىرۋ شارالارىن جالعاستىرۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.

«وسىعان وراي تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى جانىنداعى تۇراقتى وكىلدەرىمىزدى تاعايىنداۋ ماسەلەسىن تەزىرەك شەشۋگە شاقىرامىن. سونداي-اق حاتشىلىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىن كوبەيتۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولدايمىز. تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ سايلاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋ قاجەت. ورتالىق سايلاۋ ورگاندارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسىن قۇرۋعا بولادى. سوڭعى كەزدە ءبىزدىڭ ۇيىمعا حالىقارالىق جانە ايماقتىق قۇرىلىمداردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتا ءتۇستى. ءبىز ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا بايقاۋشى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى باستامانى قولدايمىز. سونىمەن قاتار ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى يسلام ۇيىمىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى ۇسىنامىز», دەدى ق.توقاەۆ.

ءتورتىنشى كەزەكتە مەملەكەت باسشىسى عىلىمي ارىپتەستىك (Knowledge) ارقىلى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. وسى ورايدا ول ەلدەردە الەمدەگى ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ فيليالىن اشۋدى ۇسىندى.

«بىرلەسكەن عىلىمي شارالار وتكىزىپ, تاجىريبە الماسۋ كەرەك. ءتىل ۇيرەتەتىن بولىمدەردى اشۋعا قاتىستى جۇمىستى رەتتەۋ قاجەت. جاساندى ينتەللەكتىنى, تسيفرلىق جانە اەروعارىش ونەركاسىبىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون», دەدى پرەزيدەنت.

بەسىنشى باسىمدىق – سەنىم (Trust).

«قازىر اۋمالى-توكپەلى زامان بولىپ تۇر. حالىقارالىق احۋال دا تۇراقسىز. وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە تۇركى جۇرتىنىڭ بىرلىگىن بەكەمدەي ءتۇسۋ اسا ماڭىزدى. بۇل – ورتاق قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ سەنىمدى كەپىلى. قارۋ-جاراق جانە ەسىرتكى ساۋداسىنا, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە, كوشى-قونعا قاتىستى سىن-قاتەرلەر كوبەيدى. مۇنداي قاۋىپتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا مەن كەلەسى جىلى استانادا مەملەكەتتەرىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىلارىنىڭ 3-ءشى وتىرىسىن وتكىزۋدى ۇسىنامىن. تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ قارجىلىق تەرگەۋ ورگاندارى اراسىندا قىلمىسپەن بىرگە كۇرەسۋ جانە اقپارات الماسۋ تۋرالى كەلىسىم جاساۋ ماڭىزدى», دەدى ول.

التىنشى باعىت – ينۆەستيتسيا (Investments). مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ايماقتار اراسىندا ساۋدا-ساتتىقتى كەڭەيتىپ, ەكونوميكاعا قارجى قۇيۋعا باسا ءمان بەرگەن ءجون. بۇل ىستە تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورى ەرەكشە ءرول اتقارادى.

«تۇراقتى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ ءۇشىن جاسىل قارجى نارىعىن دامىتۋ قاجەت. قازاقستان «تۇركى جاسىل قارجى كەڭەسىن» قۇرۋدى ۇسىنعانىن بىلەسىزدەر. وسى ۇسىنىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. بۇگىن ءتيىستى قۇجاتقا قول قويىلماق. استانا قالاسىنا تۇركى الەمىنىڭ قارجى ورتالىعى مارتەبەسىن بەرۋ تۋرالى باستاما قولداۋعا يە بولدى. سىزدەرگە شىنايى العىسىمدى ايتامىن. جەتىنشى. مەدياتسيانىڭ (Mediation) ءرولىن ارتتىرۋ – وزەكتى ماسەلە. قازىر اينالامىزدا كۇردەلى احۋال قالىپتاسىپ وتىر.

سولتۇستىكتە رەسەي مەن ۋكراينا, تاياۋ شىعىستا يزرايل مەن پالەستينا اراسىندا قاندى قاقتىعىس بولىپ جاتىر. اۋعانستاننىڭ جاعدايى دا تۇراقسىز. باتىستا زاڭسىز كوشى-قون ماسەلەسى ۋشىعىپ تۇر. بۇگىندە گازا سەكتورىنداعى بەيبىت تۇرعىندار, اسىرەسە, بالالار جانە قارتتار جانجال ازابىن شەگۋدە. ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – باستى مىندەت. وسى ورايدا, قازاقستاننان پالەستينا حالقىنا 1 ميلليون دوللار كولەمىندە گۋمانيتارلىق كومەك بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم.

ونداعان جىل بويى شەشىمىن تاپپاعان وزەكتى ماسەلەلەردى زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ جانە لاڭكەستىك ادىستەر ارقىلى شەشۋ مۇلدەم دۇرىس ەمەس. قازاقستان مۇنداي تاسىلدەردى قاتاڭ ايىپتايدى. احۋال ۋشىعىپ كەتسە, ونىڭ سالدارى ءتىپتى اۋىر بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە كەز-كەلگەن جانجالدى بەيبىت كەلىسسوز جانە ديپلوماتيالىق ديالوگ ارقىلى عانا شەشۋگە شاقىرامىز. ءبىز ءۇشىن ءار ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ جانە ونىڭ ىشكى ىسىنە قول سۇقپاۋ – باستى باسىمدىق. حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارلارىن مۇلتىكسىز ورىنداۋ ماڭىزدى», دەدى پرەزيدەنت.

ق.توقاەۆ بۇدان سوڭ باس اسسامبلەيانىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. بۇل رەتتە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفورمالاۋ ىسىندە مەيلىنشە سىندارلى بولۋ قاجەت. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ماڭىزدى ورگان الەمنىڭ بارلىق ايماعىن قامتيتىن مەملەكەتتەرمەن تولىعۋعا ءتيىس. اسىرەسە, جاھاندىق وڭتۇستىك ەلدەرى تىس قالماۋى كەرەك.

سەگىزىنشى باسىمدىق – ەنەرگيا (Energy). ەنەرگيا قورىن ۇنەمدەۋ – ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى.

«قازاقستان جاڭا قۋات كوزدەرىن دامىتۋعا, جاڭعىرتۋعا جانە ونى تاسىمالداۋ جولىن ارتاراپتاندىرۋعا باسا ءمان بەرىپ وتىر. ءبىز گەولوگيالىق بارلاۋ, قۋات ءوندىرۋ ىستەرىنە وزىق تاجىريبەنى جانە تەحنولوگيانى ەنگىزۋگە ايرىقشا كوڭىل بولەمىز. مۇناي-حيميا ونەركاسىبىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارامىز. سونىمەن قاتار «جاسىل ەنەرگەتيكا» سالاسىندا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگىمىز كەلەدى. مەن بيىل قازاقستاندا حالىقارالىق ەنەرگەتيكا فورۋمىن وتكىزۋدى ۇسىندىم. كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى فورۋم كەزىندە كەڭىنەن تالقىلاۋعا بولار ەدى. قازاقستان كليماتتىڭ وزگەرۋىنە جانە تۇراقتى دامۋ قاعيداتتارىنا باسا ءمان بەرەدى. 2026 جىلى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن كليمات ماسەلەسىنە ارنالعان ايماقتىق سامميت وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. تۇركى باۋىرلارىمىز بۇل باستامالاردى قولدايدى دەپ سەنەمىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە.