ەل ەكونوميكاسىن جارىلقايتىن بانك

بۇل رەتتە ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى توقتاسىن باقبەرگەن: «قالىپتى ەكونوميكا ءۇشىن ەل ىشىندەگى قارجىلىق وپەراتسيالاردىڭ نەگىزگى ۇلەسى ۇلتتىق ۆاليۋتادا جۇرگىزىلۋى اسا ماڭىزدى, ويتكەنى بۇل حالىقتىڭ ءوز ۆاليۋتاسىنا دەگەن سەنىمىن ءبىلدىرىپ, قار­جىلىق تۇراقتىلىعىنا وڭ اسەر ەتەر ەدى. قازىرگى تاڭدا بانك پورتفەلى قۇرى­لى­مىندا ۇلتتىق ۆاليۋتادا بەرىلگەن نەسيەلەر باسىم. ماسەلەن, ولاردىڭ ۇلەسى بىلتىر جىل باسىندا 90% بولسا, بيىلعى جىلدىڭ سوڭعى سەگىز ايىندا 93%-كە دەيىن ءوستى. بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامىپ كەلە جاتقانىن جانە كاسىپورىندار مەن حالىقتىڭ ءوز شىعىندارى مەن ينۆەستيتسيالارىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن پايدالانا الاتىن قارجىلىق رەسۋرستارعا قول جەتكىزگەنىن كورسەتەدى», دەيدى.

ول سونىمەن قاتار بانكتەر ءۇشىن ۇزاق­مەر­زىمدى نەسيەلەندىرۋدىڭ ماڭىزدى ءرول اتقارىپ وتىرعاندىعىن, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر (ەدب) پورتفەلىنىڭ 80%-دان استامى ۇزاقمەرزىمدى قارىزدار ساناتىنا جاتقىزىپ, الىنعان قارىزداردىڭ ارتۋى جىلجىمايتىن م ۇلىككە سۇرانىستىڭ جوعارلاۋى مەن كاسىپورىنداردىڭ كە­ڭەيۋى­نە جانە ەلدەگى ينفراقۇرىلىمنىڭ جاق­سارۋىمەن بايلانىستىرادى. حا­لىق­قا بەرىلگەن قارىزداردىڭ ۇلەسى 50%-دى قۇراۋى, ونىڭ ءوسىم ءۇردىسى مەن ۇزاق­مەر­زىمدى پەرسپەكتيۆادا بىردەن تەرىس اسەر ەتۋى مۇمكىندىگىن دە ايتىپ ءوتتى. وسى­عان دەيىن دە تۇتىنۋشىلىق قا­رىز­دار­دىڭ جوعارلاۋى وندىرىستىك قۋات­تاعى ين­ۆەس­تيتسيانىڭ ازايۋ قاۋپى بار ەكەندىگى ەسكەرتىلگەن بولاتىن.

سونىمەن بيىلدىڭ وزىندە تۇتىنۋ­شى­لىق قارىزدار ۇلەسى ۇلعايىپ, جەكە تۇل­عالارعا بەرىلگەن قارىزدىڭ جالپى سا­نىنان 2/3 قۇراعان. ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەردەگى نەسيە پورتفەلىنىڭ قۇرى­لى­­مىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە كىر­مەي­تىن زاڭدى تۇلعالار قارىزدارىنىڭ ۇلەسى سوڭعى ءبىر جارىم جىلدا 20% بولدى.

«بۇل پورتفەل دەفولتىنىڭ ىقتيمال­دى­عى جوعارى تاۋەكەلدەردى تۋدىرىپ وتىر. ويتكەنى ەكزوگەندىك نەمەسە ەن­دو­گەن­دىك شوكتى جۇزەگە اسىرعان جاعدايدا حالىقتىڭ تابىسىنا اسەر ەتىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى زارداپ شەگۋى مۇمكىن, ال بۇل بۇكىل بانك سەكتورى ءۇشىن قارجىلىق تۇراقتىلىق ايتارلىقتاي ناشارلاۋى ىقتي­مال», دەيدى ساراپشى.

قارىز پورتفەلى ۇسىنعان نەسيەلەردىڭ 90%-دان استامى مەرزىمىندە وتەلسە, الايدا تولەم ۋاقىتى وتكەن بەرەشەگى بار قارىز­دار­دىڭ جالپى ۇلەسى 10%-دان اسپاي تۇر. بەرەشەگى 90 كۇننەن اساتىن قارىزدار جىل باسىنان بەرى ءوسىم ۇستىندە ەكەندىگىن ايتۋعا بولادى. وسىلايشا, بىلتىر جىل باسىندا ولاردىڭ ۇلەسى – 3,3%, بيىل التى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 3,5%-دى قۇراعان.

«№9 حالىقارالىق قارجى ەسەبىنىڭ ستان­دارتىنا سايكەس, ەدب وسى نەسيە­لەردى 3-ساناتتا تانۋى جانە وسى قارىز­داردى ءىس جۇزىندە تولىعىمەن جاباتىن پروۆيزيا­لار قۇرۋعا ءتيىس. مۇنداعى ماسەلە ەدب ءۇشىن قوسارلانعان جۇكتەمەنى بىلدىرەدى», دەپ وتىر ت. باقبەرگەن.

سوڭعى ۋاقىتتا كاسىپكەرلىكتى قار­جى­لىق قولداۋعا باعىتتالعان ەلىمىزدەگى ەدب مەن قازاقستاننىڭ دامۋ بانكىنە ەنگەن بانك سەكتورلارىنىڭ ەكونوميكاعا بەرىل­گەن نەسيەسى بيىل تامىزدا 11,7 ترلن تەڭگەدەن اسىپ, بىلتىر وسى كەزە­ڭىمەن سالىستىرعاندا 8,4% ارتىق بول­عان.

نازار اۋدارارلىعى, نەسيە كولەمىنىڭ ەڭ جوعارى ءوسىمى شاعىن بيزنەستى نەسيە­لەن­دىرۋ سەگمەنتىندە نەسيە بەرۋ ءبىر جىلدا 23,7% ءوسىپ, 5,2 ترلن تەڭگە­گە جەتكەن. بۇل بيزنەس­كە بەرىلگەن بارلىق نەسيەلەردىڭ 44,2%-ى جانە ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇگەلگە جۋىق سالالارى بويىنشا نەسيەلەندىرۋدىڭ 20%-ىن قۇراپتى.سونىمەن قاتار ءبىر جىل ىشىندە تاعى 4,8 ترلن تەڭگە ءىرى بيزنەسكە, ال 1,8 ترلن تەڭگە ورتا بيزنەسكە بەرىلگەن. وسىعان قاراعاندا رەسپۋبليكادا كاسىپكەرلىكتى, اسىرەسە شاعىن كومپانيالاردى نەسيەلەندىرۋ تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى دەۋگە بولادى. ەدب-نىڭ نەسيەلەندىرۋ كولەمى ءبىر جىلدا 13,1% كوبەيىپ, 9,92 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ونىڭ ىشىندە زاڭدى تۇلعالارعا بەرىلگەن نەسيەلەر 8,62 ترلن تەڭگە ء(بىر جىلدا 7,9% كوبەيگەن), ال جەكە كاسىپكەرلەرگە كاسىپكەرلىك ماقساتتاعى نەسيەلەر 1,3 ترلن تەڭگە (65,7% كوبەيگەن) بولدى. وسىعان قاراپ بانكتەر تەك ءىرى كاسىپورىنداردى عانا ەمەس, شاعىن كاسىپكەرلىكتى دە نەسيەلەندىرۋگە دايىن ەكەندىگىن بىلدىرەدى.

ماماندار شاعىن بيزنەستىڭ داعدارىس كەزىندە قاۋقارسىزدىق تانىتۋى, الەم بو­يىنشا العاشقى ورىندا ەكەندىگىن, ەكو­نوميكالىق تۇرعىدان العاندا ەڭ تا­بىس­تى ەلدەر شاعىن جانە ورتا كاسىپ­كەرلىك سەگمەنتىنە ەرەكشە ارقا تۇتىپ وتىرعاندىعىن ايتادى. وسىلايشا, ەو ساراپشىلارى شاعىن بيزنەستىڭ تۇ­راق­تى جانە تسيفرلىق ەكونوميكاعا كوشۋدە شەشۋشى ءرول اتقارىپ, باسەكەگە قابى­لەت­تىلىك پەن ونەركاسىپتىك ەكوجۇيەنىڭ دامۋىنا ىقپالى, ەكونوميكالىق جانە تەح­نولوگيالىق تاۋەلسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن­دىگىنە توق­تالعان. شوب پەن جەكە كاسىپكەرلەر سىرتقى ەكونوميكالىق داع­دا­رىسقا توتەپ بە­رۋگە ۇلەس قوسىپ, رە­سۋرس­­تاردى ءتيىمدى پاي­دالانۋدا الەۋ­مەت­تىك بىرلىكتە ءارى ين­نوۆاتسيالىق شەشىمدەردى تاراتۋدا ماڭىزى جوعارى.

شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار ەو بارلىق كومپانيالاردىڭ 99%-ىن قۇرا­سا, بيىل قىركۇيەك ايىندا قازاق­ستاندا 2,33 ملن زاڭدى تۇلعا, شەتەل­دىك زاڭدى تۇلعالاردىڭ فيليالدارى مەن ەنشىلەس ۇيىمدارى, جەكە كاسىپكەرلەرى تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە شوب سۋبەكتىلەرى – 95,7% نەمەسە 2,23 ملن, بەلسەندى زاڭدى تۇلعالار, فيليالدار مەن جەكە كاسىپكەرلەر – 2,11 ملن, اراسىندا 2,03 ملن, نەمەسە 96,2%-ى شوب سۋبەكتىلەرى بار. ال جۇمىس ىستەپ تۇرعان ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى ءبىر جىلدا – 4,2%, 2,8 مىڭعا, شاعىن كاسىپورىندار – 9,7%, 353 مىڭعا, جەكە كاسىپكەرلەر – 29,9%, 1,42 ملن-عا, شارۋا قوجالىقتارى جانە فەرمەرلىك قوجالىقتار – 12,5%, 254,6 مىڭعا وسكەن. ماسەلەن, 2011 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن بۇل كورسەتكىشتەردىڭ كوررەلياتسيالىق كوەف­فيتسيەنتى – نەبارى 61,6% , 2019 جىل­دان 2023 جىلعا دەيىن كوررەلياتسيا كوەففيتسيەنتى بىر­دەن 99,5%-عا جەتكەن. جالپى جەكە قار­جى ينستيتۋتتارىنىڭ ميكرو جانە شاعىن بيزنەستى قولداۋعا ارنالعان ءوز باعدارلامالارى بار. مىسالى, Bereke Bank جاڭا كليەنتتەرگە ارنالعان الداعى 3 ايعا بانكتىك قىزمەت پاكەتتەرىن تەگىن قوسۋدى قاراستىرعان. بارلىق پاكەتتەرگە شوتتى اشۋ جانە قىزمەت كورسەتۋ, Online Bank-كە قوسىلۋ, بانك كليەنتىنە شەكتەۋسىز تولەمدەر, ەلىمىزدەگى وزگە بانك­­­تەرگە تەگىن تولەمدەردىڭ بەلگىلى ءبىر سانى, تولتىرۋ, كاسسا جانە بانكوماتتار ارقىلى شوتتان اقشا الۋ, كورپوراتيۆتىك كارتا, سەرتيفيكاتتار, شوت بويىنشا ءۇزىندى كوشىرمەلەر مەن باسقا قىزمەتتەر قامتىلعان. سونىمەن قاتار تۇرىنە قاراي ۇسىنىلعان پاكەتتەردە كوپتەگەن قوسىمشا مىندەت تە بار. ۆاليۋتالىق اۋدارىمدار مەن بانكتىك كەپىلدىكتەردەن باستاپ ايىرباستاۋ وپەراتسيالارى, ۆاليۋتالىق باقىلاۋعا دەيىن ەنگىزىلگەن. اكتسيا اياسىندا كاسىپكەرلەر 5 مىڭنان 26 مىڭ تەڭگەگە دەيىن, B-Start پاكەتىندە 5 399 تەڭگە, B-Activ پاكەتىندە 12 999 تەڭگە جانە B-Activ pro پاكەتىندە 26 999 تەڭگە ۇنەمدەۋگە بولادى. اكتسيا بو­يىنشا ءۇش تەگىن ايدى پايدالانعاننان كەيىن كليەنتتەر پاكەتتى بارىنشا قولجەتىمدى باعاعا ساتىپ الا الادى. Bereke Bank-ءتىڭ باستاپقى پاكەتى شەڭبەرىندەگى قىزمەت كورسەتۋ قۇنى اي سايىن 2 مىڭ تەڭگەگە شاماسىندا كورىنەدى.

وسىعان قاراعاندا ەلىمىزدەگى ەدب, دامۋ ينستيتۋتتارى مەن مەملەكەت تاراپىنا كورسەتىلگەن قولداۋلار ىسكە اسى­رى­لىپ جاتقانعا ۇقسايدى. شاعىن كاسىپكەرلىكتىڭ جالپى قوسىلعان قۇنى بيىل ءبىرىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 7,1 ترلن تەڭگەنى قۇراسا, بۇل قازىردىڭ وزىندە ءىجو-ءنىڭ 30%-ى دەۋگە بولادى. بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شاعىن كاسىپورىنداردىڭ جقق-سى 29,3 ترلن تەڭگەگە نەمەسە ەلىمىزدەگى ءىجو-ءنىڭ 28,2%-نا جەتكەن.

قالاي دەسەك تە كوروناداعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن جەكە كاسىپكەرلەردىڭ تابىستى جۇمىس ىستەۋىنە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ەكونوميكانى نەسيەلەندىرىپ وتىرعاندىعىن ايتىپ وتكەن ءجون.