ەلدەگى ءتۋريزمدى دامىتۋعا مەملەكەت جىل سايىن ميللياردتاعان قاراجات جۇمساپ, ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلامانى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. الايدا ءتۋريزمنىڭ دامۋى كەشەۋىلدەپ تۇر. مۇنىڭ سەبەبىن عالىمدار تۋريزم سالاسىنداعى عىلىمي كوزقاراستىڭ ازدىعىمەن بايلانىستىرادى.
دۇنيەجۇزىلىك ساياحات جانە تۋريزم كەڭەسى ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, الەمدەگى تۋريزم يندۋسترياسى 2033 جىلعا قاراي 15,5 ترلن دوللاردى قۇرايدى. بۇل – الەمدىك ەكونوميكانىڭ 11,6 پايىزى. بۇل كوشتەن ءبىز دە قالماۋىمىز كەرەك. ماسەلەنىڭ تەرەڭدە جاتقانىن ۇعىنعان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ءتۋريزمنىڭ عارىش پەن قورشاعان ورتاعا انتروپوگەندىك اسەرىن بولجايتىن باعالاۋ ءادىسىن ازىرلەپ جاتىر. بۇل باعالاۋ ءادىسى – ءتۋريزمدى الەمدىك دەڭگەيدە, كەڭ كولەمدە دامىتۋداعى تاپتىرماس قۇرال. بۇعان قوسا تۇراقتى تۋريزم ستاندارتتارىن بەلگىلەۋ جۇيەسى دە ىسكە اسادى. باعالاۋ ادىسىنە تۋريستىك-رەكرەاتسيالىق رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋ, ولاردى باعالاۋ جانە انتروپوگەندىك فاكتورلاردىڭ اسەر ەتۋ ماسەلەلەرى, اۋماقتىق تۋريستىك جۇيەلەردىڭ كەڭىستىكتىك-ەكونوميكالىق ۇيىمداستىرىلۋىن وڭتايلاندىرۋ, جەكە رەسۋرستار مەن كومبيناتسيالارىنىڭ قۇندىلىعىن انىقتاۋ كىرەدى. جوبانىڭ عىلىمي جەتەكشىسى – PhD, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور جاننا مەدەۋقىزى.
ۇلتتىق عىلىمي پورتالدىڭ حابارلاۋىنشا, تۋريستەردىڭ باقىلانباعان, رەتتەلمەگەن ۇلەسى بىرەگەي گەوگرافيالىق جانە تاريحي ورىندارعا ورنى تولماس زيان كەلتىرۋى مۇمكىن. ايماقتىڭ سىيىمدىلىعى ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك, مادەني جانە ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن وزگەرتۋگە جول بەرمەيتىندەي, بەلگىلى ءبىر اۋماققا عانا كەلەتىن تۋريستەردىڭ سانىنا قاراي انىقتالۋعا ءتيىس. ەستەرىڭىزدە بولسا, كوبەيتۇز كولىندە تابيعي رەسۋرستاردى باسقارۋداعى رەتسىزدىك پەن تۋريستىك-رەكرەاتسيالىق مۇمكىندىكتەرىن ەسەپتەۋدىڭ جوقتىعىنان تۋريستەر تولىپ كەتىپ, كول تارتىلۋعا دەيىن بارعان. وسىدان-اق تۋريزم قىزمەتىن رەتتەۋدەگى «تۇراقسىز» تاسىلدەر نەگە اكەلەتىنىن كورۋگە بولادى. مۇنى تۋريستىك دەستيناتسيانىڭ دامىماۋىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. عالىم جاننا مەدەۋقىزى بۇل تاقىرىپتى دا زەرتتەپ, عىلىمي شەشىم قاراستىرىپ ءجۇر.
– كارانتين كەزىندە اقمولا وبلىسىنىڭ ەرەيمەنتاۋ جەرىندەگى كوبەيتۇزعا جۇرت جاپپاي باردى. ارتىنشا تۇزىن تاسىپ جوق قىلعانىن, سۋىنىڭ لايلانعانىن كوردىك. بۇل – حالىقتىڭ ءبىر ورىنعا جاپپاي جينالۋىنان بولعان جاعداي. تۋريستەردىڭ وزىنە عانا ەمەس, ەكولوگيالىق جۇيەگە دە كەرى اسەر ەتتى. سەبەبى ەكوجۇيە كوپ ادامدى ءبىر مەزەتتە شاعىن ورىندا قابىلداۋعا ەشقاشان دايىن بولمايدى. سول سياقتى الماتى وبلىسىنداعى تۇرگەن سارقىراماسىن مىسالعا الايىق. جازدا بۇل ورىنعا 8-9 مىڭ ادام جينالادى. بۇل – ءبىر كۇندىك كورسەتكىش. ونى ءوزىمىز بارىپ ساناپ شىقتىق. مىنە, وسى ماسەلەنى دە ءتۇرلى تاسىلمەن باقىلاۋدا ۇستاۋ كەرەك, – دەيدى عالىم.
ازىرگە بىزگە بەلگىلى تاسىلدەر – رەكرەاتسيالىق سىيىمدىلىقتى باقىلاپ, تۋريستەر اعىنىن ۇيىمداستىرۋ. ونىڭ ىشىنە دەمالىس كۇندەرى كىرۋ قۇنىنىڭ قىمبات, جۇمىس كۇندەرى ارزان بولۋى كىرەدى. ال جاس عالىم كورىكتى ورىندارعا تۋريست تاسيتىن كومپانيالار ءوزارا كەلىسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىس ءبىلدىردى. سەبەبى ءبارى ءبىر ۋاقىتتا كەلىپ, ءبىر ۋاقىتتا كەتەدى, سوڭىندا قانشاما قوقىس قالادى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, ولاردىڭ ءبىرى ساعات 10-دا جەتسە, ەكىنشىسى ءبىر-ەكى ساعات كەشىرەك بارۋى كەرەك نەمەسە كۇندەرىن ءبولىپ الۋى قاجەت. جالپى العاندا, ۇلتتىق پارك تۋريستەردىڭ اعىنىن باقىلاۋدا ۇستاۋدى قولعا السا, ماسەلەنىڭ بەتى بەرى قارار ەدى.
جاننانىڭ تاعى ءبىر ۇسىنىسى – ەلىمىزدىڭ تۋريزم سالاسىنا بەلگيانىڭ تاجىريبەسىن ەنگىزۋ. ول عىلىمي ىزدەنىسىندە الەم ەلدەرىندەگى الەۋمەتتىك ءتۋريزمنىڭ جاي-كۇيىنە كوپ توقتالعان. سوندا قازاقستانعا بەلگيانىڭ مودەلىن ەنگىزۋگە بولاتىنىنا كوزى جەتكەن.
– الەۋمەتتىك تۋريزم وسى ساناتقا جاتاتىن ادامنىڭ تەگىن ساياحاتتاۋ ماسەلەسىن عانا قاراستىرمايدى. بۇل جەردە ول ادامنىڭ ارنايى جەڭىلدىكتەرمەن بارۋىن دا قامتيدى. مىنە, بەلگياداعى تاجىريبە وسىنداي. تۋريستىك اعىن توقتاپ, قوناقۇيلەر بوساپ قالعان كەزدە 70-80 پايىزعا دەيىن جەڭىلدىكتەر ۇسىنادى. بۇل جەڭىلدىكتەردى قاراپايىم ادامدارعا ەمەس, الەۋمەتتىك توپتارعا جاسايدى. بۇل ەلدە حالىق سانى از. ال تۋريزم سالاسىندا نەبارى بەس-اق ادام جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ولار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن ۇنەمى بايلانىستا بولادى. ءوز كەزەگىندە جاۋاپتى ورگانعا الەۋمەتتىك توپتاعى وزدەرى قالاعان ساناتقا جەڭىلدىكتەر جاسايتىنىن جەتكىزەدى. مىسالى, مۇگەدەكتەرگە جەڭىلدىك جاساعىسى كەلۋى مۇمكىن. ال وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن اتالعان بەس ادام (مەملەكەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرى) مۇگەدەكتەر ۇيىمىنا حابارلاسىپ, جەڭىلدىكتەر تۋرالى ايتادى. باستاپقىدا بۇل قولمەن اتقارىلاتىن جۇمىس بولاتىن. كەيىن اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيە ارقىلى ىسكە اسا باستاعان. قازاقستانعا دا وسى تاجىريبەنى ەنگىزۋ كەرەك. تۋريستىك فيرمالار تۋريستىك ماۋسىم اياقتالعاندا جەڭىلدىكتەردى كەز كەلگەن ادامعا بەرە سالماي, ارنايى ساناتتارعا تاراتسا, بۇل سالا داميتىن ەدى. ونى جاساۋ سونداي قيىن شارۋا ەمەس, – دەيدى جاننا.
الەۋمەتتىك تۋريزم – ءبىزدىڭ ەلدەگى كەنجە قالعان باعىتتاردىڭ ءبىرى. ناقتىراق ايتقاندا, ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار جاندارعا ارنالعان تۋريزم قازاقستاندا دامىماعان. بۇعان قاتىستى اقپاراتتار جوقتىڭ قاسى دەسە دە بولادى. جاننا مەدەۋقىزى وسى سالانى زەرتتەۋدى سول ءۇشىن دە قولعا العان. عالامتوردان بۇل باعىتتا ىزدەنگەن عالىمداردى تاۋىپ, ولارعا حات جازعان. عالىمداردىڭ ىشىنەن بىزدەگى بۇل سالا لينن مينناەرتقا قىزىق بولىپ, حاتقا جاۋاپ قايتارعان. سەبەبى كەڭەس زامانىنان كەيىن ەگەمەندىك العان ەلدەردەگى الەۋمەتتىك تۋريزم بەيمالىم كۇيدە قالعان. مينناەرتتەن سالاعا قاتىستى ءبىراز قۇندى اقپار الىپ, زەرتتەۋىن تەرەڭدەتە تۇسكەن. ەكولوگيالىق, تۋريستىك جانە رەكرەاتسيالىق الەۋەتتى باعالاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا انتروپوگەندىك جۇكتەمەنىڭ ءبولىنۋىن گرافيكالىق بەينەلەۋ جانە شيەلەنىسكەن ەكولوگيالىق جاعداي ايماقتارىن انىقتاۋعا گەوگرافيالىق اقپاراتتىق جۇيە تەحنولوگيالارى نەگىزىندە ينتەراكتيۆتى كارتوگرافيالىق ماتەريالداردى ازىرلەۋ كەرەك دەگەن ويعا كەلگەن.
– الەۋمەتتىك تۋريزمگە ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار جاندار عانا ەمەس, زەينەتكەرلەر, كوپبالالى وتباسىلار, جۇمىسسىز جاستار, جاعدايى تومەن وتباسىلار كىرەدى. ولاردىڭ دەمالۋىنا ءتيىستى جاعدايلار جاسالسا, الەۋمەتتىك ءتۋريزمنىڭ دامىعانىن بىلدىرەدى. ال بۇل سالانىڭ ءالى كۇنگە دەيىن كەنجە قالۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. وسى جوبا بويىنشا ىزدەنگەنىمدە ءتۇرلى ۆەدومستۆومەن بايلانىس ورناتتىم. سوندا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ۆيتسە-مينيسترىمەن بايلانىسقا شىعىپ, سالانى دامىتۋ تۋرالى ءوز ۇسىنىستارىمدى ءبىلدىردىم. ەگەر مينيسترلىك وسى يدەيالارىمدى جۇزەگە اسىرسا, الەۋمەتتىك ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەر ەدى. بولاشاقتا مەملەكەتتىك ورگاندار عالىمدارمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەسە, ءتۇيىنى شەشىلمەي تۇرعان ءبىراز ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋعا بولادى دەگەن ويدامىن. ءوزىم سەكىلدى عالىمدارعا جەكەلەگەن تۇستاردا بولاتىن كەدەرگىلەر قيىندىق تۋدىرماي, اتقارۋشى ورگاندارمەن جىلدام بايلانىس ورناتا الاتىن جاعداي جاسالسا دەگەن دە تىلەگىم بار, – دەيدى عالىم.
بىلتىر مەملەكەت بالالاردىڭ ۇشاقپەن ۇشۋىنا قاتىستى Kids Go Free جوباسىن ىسكە قوسقان ەدى. بالالاردىڭ تەگىن ۇشۋىنا مۇمكىندىك جاسالعان. مىنە, وسىنى الەۋمەتتىك ءتۋريزمنىڭ باستاماسى دەپ ايتۋعا بولادى, دەيدى عالىم.