وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ ارنايى بۇيرىعىمەن بىلتىر ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى پسيحولوگيالىق قىزمەتتىڭ جانە بالانى جابىرلەۋدىڭ (بۋللينگتىڭ) پروفيلاكتيكاسى قاعيدالارى بەكىتىلگەنى ءمالىم. سويتە تۇرا مەكتەپ پارتاسىندا وتىرعان وقۋشىلار اراسىندا الىمجەتتىك وقيعالارى ازايار ەمەس.
پسيحولوگتەردىڭ ايتۋىنشا, قۇربى-قۇرداستارى اراسىندا باسبۇزارلىققا جول بەرەتىندەردىڭ كوبى – ءتىلازار بالالار. ياعني ءتارتىبى قيىن, اتا-اناسى كوپ سويلەسە قويمايتىن جاسوسپىرىمدەر قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋعا جاقىن تۇرادى. وكىنىشكە قاراي, كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ وسۋىنە وتباسىنداعى تاربيەنىڭ وسالدىعى بىردەن-ءبىر سەبەپ ەكەنى بەلگىلى. اتا-انالاردىڭ كوبىنىڭ جۇمىسباستىلىعىنا, كامەلەتكە تولماعانداردى تاربيەلەۋ, وقىتۋ مەن اسىراۋ مىندەتتەرىن ويداعىداي ورىنداماۋىنا بايلانىستى كەلەڭسىز جايتتار ءجيى ورىن الادى.
پاۆلودار وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, بيىلعى قاڭتار-تامىزدا كامەلەتكە تولماعاندار تاراپىنان 15 قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلگەن. دەپارتامەنت باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جاسقايرات قايىروۆ بالالار اراسىنداعى جالپى قىلمىس سانى 21 پايىزعا تومەندەگەنىمەن, ۇرلىق, ۇرىپ-سوعۋ, بۋللينگ جاساۋ فاكتىلەرى تىيىلماي تۇرعانىن ايتادى. بۇعان قوسا وزگەنىڭ مۇلكىن توناۋ, زورلاۋ, سەكسۋالدىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ, دەنساۋلىققا قاساقانا زيان كەلتىرۋ, ەسىرتكى تاسىمالداۋ سياقتى قۇقىق بۇزۋشىلىق تا تىركەلگەن.
شىلدە ايىندا وبلىس ورتالىعىندا 12-17 جاستاعى ءبىر توپ بالا ءوز قاتارلاسىن اياۋسىز ۇرىپ, تەپكىنىڭ استىنا العان وقيعا جۇرتتىڭ جاعاسىن ۇستاتتى. ءجاسوسپىرىمنىڭ باس سۇيەگىنە, دەنەسىنە جاراقات سالىپ, ويلارىنا كەلگەن جاۋىزدىقتى جۇزەگە اسىرعاندار زارداپ شەگۋشىنى شەشىندىرىپ, قورلاپ, ونىسىن ۇيالى تەلەفون كامەراسىنا ءتۇسىرىپ العان. ول ازداي بەيباستاق جاساعاندار بالادان 100 مىڭ تەڭگە تالاپ ەتىپ, بوپسالاعان. بۇل وقيعا رەسپۋبليكا كولەمىندە رەزونانس تۋدىرعانى دا ەسىمىزدە. مۇنداي بۋللينگ ارەكەتتەرىنىڭ ەندىگى جەردە قايتالانباۋى ءۇشىن نە ىستەلىپ جاتىر؟
وڭىرلىك ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى سامال ايتقازينا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ «ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنداعى پسيحولوگيالىق قىزمەت قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» 2022 جىلعى 25 تامىزداعى №377 بۇيرىعىن ورىنداۋ ماقساتىندا وبلىس مەكتەپتەرىندە پسيحولوگيالىق قىزمەتتىڭ جۇمىسى جولعا قويىلعانىن جەتكىزدى. «تاربيە الاڭى» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ بازاسىندا 5 نەگىزگى باعىتتى ۇستاناتىن پەداگوگ-پسيحولوگتەردىڭ وڭىرلىك جۇمىس توبى قۇرىلعان. ماماندار اۋتودەسترۋكتيۆتى, دەۆيانتتى مىنەز-ق ۇلىققا يە, ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالاردىڭ توپتارىمەن جانە ولاردىڭ وتباسىلارىمەن جۇمىس ىستەيدى. بۇعان قوسا «جاس پسيحولوگ مەكتەبى» بار.
«پەداگوگ-پسيحولوگ جۇمىسىنىڭ جوسپارى, سۋيتسيدكە نەمەسە ارەكەتكە بەيىم بالالاردى انىقتاۋ كەزىندەگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى پەداگوگتەرىنىڭ ءىس-قيمىل الگوريتمى ازىرلەندى. بۇعان قوسا بالالارعا پراكتيكالىق داعدىلاردى ۇيرەتەتىن ساعاتتاردى كوبەيتىپ, پەداگوگ-پسيحولوگتەردىڭ جۇمىس فورماتىن قايتا قارادىق. ولاردىڭ جۇمىسىن جەدەلدەتۋ ماقساتىندا 2022-2023 وقۋ جىلىندا «Codo» سەرىكتەستىگىمەن بىرلەسىپ, قاناتقاقتى رەجىمدە وبلىس مەكتەپتەرىندە «HR+» پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق مونيتورينگتىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى ەنگىزىلگەن ەدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن, وبلىستىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل ۇيىمداستىرىلدى. ماماندارىمىز تۇراقتى تۇردە بىلىمدەرىن كوتەرىپ, تاجىريبە الماسادى. وقۋشىلار سارايىنىڭ بازاسىندا «تاربيە الاڭى» جوبالىق ءوفيسى جۇمىس ىستەيدى. ول جىل بويى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق تيىسپەۋشىلىگىنە قارسى قىلمىستاردىڭ, بۋللينگتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا «ينابات» باعىتى بويىنشا ءتۇرلى ءىس-شارانى ۇزبەي وتكىزەدى. مەكتەپ, كوللەدج ديرەكتورلارىنىڭ تاربيە جونىندەگى ورىنباسارلارىنا, پەداگوگ-پسيحولوگتەرگە ارنالعان كۋرستار مەن سەمينارلار ۇيىمداستىرىلادى. جوبالىق وفيس اتا-انالارعا ارنالعان ء«پوزيتيۆتى اتا-انا» كۋرسىن ازىرلەپ, ىسكە اسىرىپ جاتقانىن دا اتاپ ءوتۋ كەرەك», دەدى باسقارما باسشىسى.
ءبىلىم الۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا وبلىستا قازىرگى كۇنى ارنايى جول كارتاسى ىسكە قوسىلعان. رەسمي مالىمەتتە ايماق بويىنشا 576 مەكتەپتە 115 مىڭعا جۋىق وقۋشى ءبىلىم الاتىنى كورسەتىلگەن. بارلىق ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىندا پوليتسيانىڭ جەدەل باقىلاۋ ورتالىعىنا قوسىلعان بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرى ورناتىلىپ, دابىل باتىرمالارى اۋماقتىق ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ كەزەكشى بولىمدەرىنە شىعارىلدى. ياعني كەرەكۋلىك بالاباقشالار مەن مەكتەپتەردەگى, كوللەدجدەردەگى بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى 19 646 بەينەكامەرا ارقىلى باقىلانادى.
بالالار اراسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىق كوبىنە پاۆلودار مەن ەكىباستۇز قالالارىندا ءجيى كەزدەسەدى. جىل باسىنان العاشقىسىندا – 10, سوڭعىسىندا 5 قىلمىس تىركەلگەن. مۇنىڭ سىرتىندا كەيبىر مەكتەپتەردەگى تەنتەكتەردىڭ قىلىعى جىلى جابىلىپ قويا سالىناتىنى دا ءمالىم. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىق رەسمي تىركەلۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتۋدەي ەسكەرتىپ كەلەدى. الايدا كەيبىر اۋدانداردا ورىن العان بۋللينگ ارەكەتتەرىن مەكتەپ باسشىلىعى شۋ شىعارۋدان قورقىپ, ارنايى مەكەمەلەرگە حابارلامايتىنى دا بەلگىلى جايت.
پسيحولوگتەر بالا مەن اتا-انانىڭ جىلى قارىم-قاتىناسى جانجالسىز ورتا قۇرۋدا ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. جاس اتا-انالارعا بالا تاربيەسىندە كومەك كورسەتۋگە باعىتتالعان ء«پوزيتيۆتى اتا-انا» كۋرسى دا بۇگىندە ءتاپ-ءتاۋىر جۇمىس ىستەپ تۇر. پەداگوگيكالىق تۇرعىدا ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋدى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا اتا-انالارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە «وتباسى مەن مەكتەپ اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل تۇجىرىمداماسى» دا ەنگىزىلدى. 522 اتا-انالار كوميتەتىنىڭ, 169 اكەلەر كەڭەسىنىڭ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى جانىنداعى 186 انالار كەڭەسىنىڭ قىزمەتى قايتا جاندانا ءتۇستى. وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ بىلتىرعى №506 بۇيرىعىمەن «بالانى جابىرلەۋدىڭ (بۋللينگتىڭ) پروفيلاكتيكاسى قاعيدالارى» بەكىتىلگەن. اتالعان قاعيداعا سايكەس ءاربىر ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىنىڭ اكىمشىلىگى بالانى جابىرلەۋگە جول بەرمەۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋى كەرەك. بۇل باعىتتا جاقسى جۇمىس اتقارىپ وتىرعان باياناۋىلداعى قوشكە كەمەڭگەر ۇلى اتىنداعى ورتا مەكتەپتى مىسال ەتۋگە بولادى. پەداگوگتەر ۇجىمى وقۋشىلار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا سىنىپ ساعاتتارىن, قۇقىقتىق ءبىلىم ساباقتارى مەن اڭگىمەلەر, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, پىكىرتالاستار, سيتۋاتسيالىق ويىندار وتكىزەدى. «مەن جانە مەنىڭ قۇقىقتارىم», «بالالىق شاققا بارىنشا قۇرمەت كورسەتۋ كەرەك», ء«وزىمىزدى قۇرمەتتەۋدى ۇيرەنۋ», باسقا تاقىرىپتاردا تالىمدىك ساباقتار جۇرگىزىلىپ, وقۋشىلاردى باۋىرمالدىققا جەتەلەيتىن ءتۇرلى ويىن-ساۋىق ۇيىمداستىرىلادى.
تۇيىندەي ايتساق, بالالار اراسىنداعى بۋللينگتىڭ قوعامعا توندىرەتىن قاۋپى زور. ءارى اگرەسسيۆتى مىنەز-ق ۇلىق – اراعا ءجيى ۋاقىت سالىپ قايتالانا بەرەتىن ارەكەت. سوندىقتان بالانىڭ تارتىبىمەن جاستايىنان اينالىسۋ, اتا-انا مەن مەكتەپتىڭ بۇل باعىتتا ىنتىماقتاسۋى اسا ماڭىزدى.
پاۆلودار وبلىسى