تولەگەن ابدۋللين: اۆتوجولداردىڭ بۇگىنى مەن كەلەشەگى

– تولەگەن تۇرسىن ۇلى, قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا باتىس پەن شىعىس ارا­سىن جالعايتىن ترانزيتتىك باعىت-باعدارلار كۇرت وزگەردى. ياعني رەسەي مەن ۋكراينا ەلدەرى ارقىلى وتەتىن جولدار بىرتىندەپ شەكتەلىپ جاتىر. ەكى الىپ قۇرلىقتىڭ ارا­سىن­داعى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە قو­لاي­لى ورنالاسقان قازاقستان ەڭ ءتيىمدى حالىقارالىق دالىزگە اينالىپ كەلەدى. وسى جاعدايعا ەلىمىزدەگى اۆتو­جولدار قانشالىقتى دايىن بولدى؟

 – ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىنىڭ قازىرگى گەوساياسي جاعداي كەزىندە عانا ەمەس, بۇرىننان دا ماڭىزدىلىعى بار. بۇل ءبىزدىڭ گەوگرافيالىق ورنالا­سۋى­مىز­عا تىكەلەي بايلانىستى. ماسەلەن, سوڭعى 15-20 جىلدا «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» ءدالىزى ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتىپ ۇلگەردى. اسىرەسە قىتايدان ەۋروپاعا جۇكتەردىڭ تاسىمالى ارتتى. ول جولدىڭ ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا قوسقان ءبىرشاما ۇلەسى بار دەپ ايتۋعا بولادى. ءالى دە قاراستىرۋ كەرەك, تاعى ءبىر باعىت – كاسپيدىڭ وڭتۇستىگى مەن يران ارقىلى شىعاتىن جول. ول ءۇشىن مىسالى, شالقاردان بەينەۋگە دەيىن, ءارى قاراي اقتاۋعا شىعىپ, پورت ارقىلى, ودان تۇرىكمەنستاندى كوكتەي ءوتىپ, يرانعا باراتىن باعىتتاردى زەرتتەپ, زەردەلەۋىمىز قاجەت-اق.

وسى رەتتە اۆتوجولدارىمىزدىڭ ءبىرتالاي بولىگى جاسالدى. ءالى دە اتقا­رى­لاتىن جوبالار بار. اسىرەسە ۇزىندىعى 500 شاقىرىمدى قۇرايتىن «شالقار-بەينەۋ» ۋچاسكەسىنىڭ رەكون­سترۋك­­تسياسىن وتكىزسەك, قىتايدان شى­عاتىن جۇك كولىگىن اقتاۋعا جەتكى­زەتىن الەۋەتىمىز بار. سونىمەن قاتار «اقتوبە-قارابۇتاق-ۇلعايسىن» ۋچاس­كەسىن I ساناتقا اۋىستىراتىن بولساق, «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپانىڭ» ساپا جاعىنان كورسەتكىشى ارتىپ, ترانزيتتىك جۇك كولىكتەرىنىڭ ودان سايىن كوبەيۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. سونداي-اق اقتوبەدەن اتىراۋعا, ودان استراحانعا شىعاتىن ءدالىزىمىز بار. بۇگىندە بۇل جولداردىڭ رەكونسترۋكتسياسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ولار ەۋروپا مەن سولتۇستىك كاۆكاز ەلدەرىنە شىعۋعا ترانزيتتىك مۇمكىندىك بەردى.

 – ەلىمىزدە حالىقارالىق اۆتوماگيسترالدار سالىنىپ جاتقانى راس. ولاردىڭ ساپاسى قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي ما؟

 – بۇل باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار اۋقىمدى. تەك اقپاراتتىق جا­عىنان دۇرىس كورسەتىلمەي جاتقان شىعار. بىراق جاڭاعى ايتىپ وتكەن ەلىمىزدەگى نەگىزى ءدالىز «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا», سون­داي-اق استانادان ششۋچينسكىگە شىعا­تىن باعىت, استانا – قاراعاندى – بالقاش – الماتى باعىتى سياقتى ۇلكەن ماڭىزى بار جولدارىمىز بار. بۇل ۋچاسكەلەردە رەكونسترۋكتسيا جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەندى ساپا جاعىنان ەلىمىزدەگى بارلىق تران­زيتتىك اۆتوماگيسترالدار تۇگەل دەر­لىك حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەدى دەپ ايتا المايمىز. بىراق جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلە جاتقانى انىق.

 – بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارىندا, الەۋمەتتىك جە­لىلەردە اي­تىلاتىن سىني پىكىر­­لەردىڭ باسىم بولىگى جەر­گى­لىكتى ماڭىزى بار جولدارعا قا­تىستى. بيىلدان باس­تاپ جول اكتيۆ­تە­رى­نىڭ ۇلتتىق ساپا ورتا­لى­عى ۆەدوم­ست­ۆولىق ساراپتاما جۇ­مىس­تارىن قالاىشىلىك جولداردا دا جۇرگىزە باستادى عوي.

– سونىمەن قاتار قازىرگى ۋاقىتتا اۆتوجول سالاسى ءۇشىن نورماتيۆتىك-تەحنيكالىق قۇجاتتاردى جەتىلدىرۋ بويىنشا دا ناقتى جۇمىستار قولعا الىنعان. سالانىڭ نورماتيۆتىك بازاسىن وزەكتەندىرۋ جۇمىستارى تۇراقتى جۇرگىزىلەدى. ءبىرىنشى, جولدى جوبالاۋ, سالۋ جانە پايدالانۋدىڭ ۇلتتىق تەحنيكالىق ستاندارتىن ەۋروپالىق تالاپتارعا سايكەستەندىرۋگە قاتتى كىرىستىك. سەبەبى 10 جىلدان بەرى حا­لىق­ارالىق قارجى ينستيتۋتتارى قار­جىلاندىراتىن FIDIC قاعيدات­تا­رىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. ال ول قاعيداتتاردىڭ تالاپتارىمەن ءبىزدىڭ نورماتيۆتەردىڭ اراسىندا قاراما-قايشى كەلىپ قالاتىن تۇستار بولادى. سوندىقتان ستاندارتتار ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلۋدە.

ماسەلەن, «قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ قۇرىلىس سەكتورىنىڭ نور­ما­تيۆتىك قۇقىقتىق بازاسىن رە­فور­مالاۋ تۇجىرىمداماسىنا» سايكەس ەۋروكودتاردىڭ حالىقارالىق تالاپتارى نەگىزىندە 394 تەحنيكالىق قۇجات ازىرلەندى, ونىڭ ىشىندە 25 قۇجات اۆتوموبيل جولدارىنا قا­تىس­تى. بۇدان بولەك, 2015 جىلعى 15 اقپاننان باستاپ «اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى» تەحنيكا­لىق رەگلامەنتى كۇشىنە ەندى. ونىڭ تالاپتارى حالىقارالىق اۆتوموبيل جولدارى تۋرالى ەۋروپالىق نور­ما­لارمەن ۇيلەستىرىلدى. وسى رەگ­لا­مەنت شەڭبەرىندە ەۋرازيالىق ەكو­نو­ميكالىق وداقتىڭ 200-دەن استام مەملەكەتارالىق ستاندارتى ازىرلەنىپ, قولدانىسقا كىردى.

ەكىنشىدەن, رەسپۋبليكالىق جەلى­نىڭ 90%-دان استامى گەومەت­ريا­لىق پارامەترلەرگە سايكەس كەلەدى. ويت­كەنى ەۋروپا مەن قازاقستانداعى جولداردىڭ جىكتەلۋى ءىس جۇزىندە بىر­كەلكى. قازىر بىزدە ولاردىڭ تەح­ني­كالىق جاي-كۇيىنىڭ دەڭگەيىن ارت­تىرۋ ءىسى جۇرگىزىلۋدە. نەگىزى قا­زىر رەس­پۋب­ليكالىق ماڭىزى بار جول­دار­دىڭ 91%-ى نورماتيۆتىك جاع­دايدا. ولار­دىڭ تەح­نيكالىق ساناتتارىن ارتتىرۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە 3,6 مىڭ شاقىرىمدا جۇ­مىس جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, قا­زاق­ستاندا I جانە II ساناتتاعى رەسپۋب­لي­كالىق ماڭىزى بار جولدار 9 مىڭ شاقىرىم نەمەسە 38%-ى حالىقارالىق تالاپتارعا تولىعىمەن ساي كەلەدى. ەندى 2024 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتى 42%-عا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن. وسىلايشا, ءبىز بارلىق حالىقارالىق ترانزيتتىك ءدالىزدى قامتىماقپىز.

– قازىر قازاقستان ارقىلى وتەتىن كولىك ءنوپىرى ارتقان كەزدە, اۆتو­جولداردىڭ شەتەلدىك ينۆەس­تور­لارعا تارتىمدىلىعى قانداي؟

– قازىرگى ۋاقىتتا كونتسەسسيا اياسىندا ەلىمىزدە «ۇلكەن الماتى اينالما جولى» جوباسى بار. وعان ينۆەستورلاردىڭ قاراجاتى تارتىلدى. وتكەن ايدا ءۇاااج بويىنشا كولىك قوزعالىسى باستالدى. ەندى ۇلكەن الماتى اينالما جولى پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن اۆتوموبيل جول­دارى كوميتەتى ءبىر جىل ىشىندە رەس­پۋب­ليكالىق بيۋدجەتكە اقشالاي تۇ­­سىمدەرگە مونيتورينگ جۇرگىزەتىن بو­لا­دى. ونىڭ نەگىزىندە ينۆەستيتسيا­لاردى تارتۋ جانە بولاشاق جوبالار بويىنشا شەشىم قابىلدانباق.

ال جالپى جول مەن ينۆەستيتسيا­نى ايتۋ قازىر قيىنداۋ. مىسالى, شيكىزات وندىرەتىن بولسا, ينۆەستورلار شيكىزاتتى الىپ, وڭدەيتىنى بەلگىلى. ال جولعا ينۆەستور تارتۋ ءۇشىن جول اقىلى بولۋى كەرەك. جول اقىلى بولۋى ءۇشىن ول بارلىق حالىقارالىق ستاندارتتىڭ تالابىنا ساي بولۋى ءلازىم. قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ قويىپ جاتقان تاريفتەردەن تۇسكەن قاراجات تەك سول جولدى كۇتىپ-ۇستاۋعا عانا جەتەدى. سوندىقتان, جول­عا ينۆەستور تارتۋ – وتە قيىن. ايتسە دە, جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنا ينۆەستيتسيا قۇيامىن دەۋشىلەر بار. ۇلكەن كەمپينگتەر, تاماقتانۋ ورىندارى, جانار-جاعارماي ورتالىقتارىن سالۋعا نيەت بىلدىرۋشىلەر جەتكىلىكتى. وسى رەتتە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن مينيسترلىك دەڭگەيىندە ۇلكەن جۇمىس اتقارۋىمىز كەرەك. بارلىق جاعدايىن جاساپ, كىرمە جولدارىن, تىنىعۋ الاڭدارىن ءبولۋ جاعىنان سەپتىگىمىزدى تيگىزۋىمىز قاجەت.

– جولداردىڭ بويىن­دا­عى سەر­ۆيس­تىك قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپاسى كوڭىل كونشىتە مە؟

– بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ بويىندا 1 634 قىزمەت كورسەتۋ نىسانى شوعىرلانعان. سونىڭ 74%-ى نەمەسە 1 204 نىسان ۇلتتىق ستاندارت تالاپتارىنا سايكەس كەلەدى. بۇل, نەگىزىنەن تاماقتانۋ وبەكتىلەرى, تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ پۋنكتتەرى, جانارماي قۇيۋ ستانسالارى جانە كۇزەتىلەتىن تۇراقتارى بار قوناق ۇيلەر. ءبىر سوز­بەن ايتقاندا, جۇرگىزۋشىلەر مەن جو­لاۋ­شىلاردىڭ دەمالۋىنا بارلىق جاعداي جاسالعان. بۇل تۇرعىدا ءبىز جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋدى دا­مى­تۋدىڭ كەشەندى تاسىلىنە سۇيە­نەمىز.

وسى سالانىڭ جوبالارىنا نەگىزى­نەن وڭىرلىك بيزنەس وكىلدەرىنىڭ قاتا­رىنان جەكە ينۆەستورلار قاتى­سۋدا. ولارعا جول بويىنداعى قىزمەت كور­­سەتۋ نىساندارىن سالۋ, جايلاستىرۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرى ءبولىنىپ وتىرادى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ولاردى قاجەتتى بايلانىس جەلىلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ. جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ وبەكتىلەرىن دامىتۋ جانە وسى سالانىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن جەر ۋچاسكەلەرىن ءبولۋ راسىمدەرىن وڭاي­لاتۋ ماقساتىندا زاڭناماعا بىر­قاتار تۇزەتۋ ەنگىزۋ دايىندالۋدا. بۇل قۇ­قىقتىق نوۆەللالار ين­ۆەستورلارعا سەرۆيس وبەكتىلەرىنىڭ ورنالاسقان جە­رىن تاڭداۋ ەركىندىگىنە كەپىلدىك بەرەدى.

بيىل رەسپۋبليكالىق تاس جولدار­دىڭ بويىندا قىزمەت كورسەتۋدىڭ تاعى دا 70-تەن استام وبەكتىسى تۇرعىزىلماق. ولاردىڭ ءبارى ۇلتتىق ستاندارت تالاپتارىنا ساي كەلەتىن بولادى.

– وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلار جاقسى جولدى سالىپ بولىپ جونىنە كەتەدى. ودان سوڭ جولدىڭ ساپاسىن جاقسى كۇيىندە كۇتىپ-باپتاپ ۇستايتىن ماماندار جاساعى جەتكىلىكتى مە؟

– ينۆەستورلار جولدى سالىپ, جونىنە كەتەدى دەگەن جاڭساق پىكىر. سەبەبى كەلىسىمشارتقا بايلانىستى 3-5 جىل ارالىعىندا سالىنعان جول كەپىلدىك مەرزىمىندە بولادى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قانداي دا ءبىر اقاۋ انىقتالعان جاعدايدا, ينۆەستور ونى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جويۋعا ءتيىس. ال كادر تاپشىلىعى بار. اۆتوجولداردى جوعارعى دەڭگەيدە كۇتىپ ۇستاۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار جەتىسپەۋشىلىگى باي­قالۋدا. وسى رەتتە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «ەلىمىزدىڭ جول ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باسا ءمان بەرىپ, جاستاردى تەحنيكالىق سالالارعا قاراي باعىتتاۋىمىز كەرەك», دەگەن بولاتىن.

سوعان وراي اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىنە قاراستى جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتالىعى «2000 مەكتەپ» جوباسىن قولعا الىپ, مەكتەپ وقۋشىلارى مەن كوللەدج ستۋ­دەنت­تەرىنە جولشى ماماندىعىنىڭ ارتىق­شىلىقتارىن ايتىپ, كاسىبي باعدار بەرۋدە. ماسەلەن, بىلتىر اتالعان ورتالىق ماماندارى مەكتەپ تۇلەكتەرىمەن 2 565 كەزدەسۋ وتكىزگەن. باستاما جولشى ماماندارىنىڭ قاتارىن ارتتىرىپ, وڭ ناتيجەسىن بەرەدى دەگەن ويدامىز.

بۇگىندە ەلىمىزدە ارنايى «جول قۇرىلىسشىسى» دەگەن ماماندىق جوق. ال «اۆتوموبيل جولدارىن, كوپىرلەر مەن تۋننەلدەردى سالۋ» جانە «عيماراتتار مەن قۇرىلىستاردى سالۋ» ماماندىقتارى 2004 جىلى بىرىكتىرىلىپ, «اۆتوموبيل جولدارى مەن اەرودرومداردى سالۋ» ماماندىعى ءوزىنىڭ بىرەگەي اتاۋى مەن دەربەستىگىن جوعالتتى. بۇل جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى بىلىكتىلىك دەڭگەيىنىڭ تومەن­دە­ۋىنە اكەلدى. تۇيتكىلدى شەشۋ ءۇشىن مينيسترلىك تارا­پىنان عىلىم جانە جوعارعى ءبىلىم مينيسترلىگىنە «ساۋلەت جانە قۇرىلىس» دايىندىق باعى­تىنا جانە ماگيستراتۋراعا «اۆتو­مو­بيل جولدارى مەن اەرودرومدار قۇ­رى­لىسى», «كوپىرلەر مەن كولىك تون­نەلدەرىنىڭ قۇرىلىسى» ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ توبىن قوسۋ, سونداي-اق «كولىك قۇرىلىسى» ماماندىعى بويىنشا دوكتورانتۋراعا گرانتتار ءبولۋ ۇسىنىلدى. اۆتوجول سالاسى ءۇشىن دايارلىقتى جۇرگىزەتىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا نىسانالى گرانتتار ءبولۋ ماسەلەسى جانە جول سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن مىندەتتى ارتتىرۋدى ەنگىزۋ سياقتى ۇسىنىستار جىبەرىلدى.

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت.

اڭگىمەلەسكەن –  

نۇرباي جولشىباي ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»