الەم نازارىنا ىلىككەن سارايشىق

قازىرگى تاڭدا الىس-جاقىن شەتەلدەر­گە تانىلعان كيەلى قالانىڭ تاريحى تۋرالى سارايشىق مەملەكەتتىك تاريحي-ما­دەني مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ابىلسەيىت مۇحتار: «وسىدان بەس جىل بۇ­رىن اتىراۋ وبلىستىق «حان وردالى – سارايشىق» مۋزەي-قورىعى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «سارايشىق» مۋزەي-قورىعى رەسپۋبليكالىق مەكەمەسى بولىپ قايتا قۇرىلعانى كوپشىلىككە بەل­­گىلى. جاڭادان بەكىتىلگەن كادرلىق قۇرام­دى قالىپتاستىرىپ, مۋزەي-قورىقتىڭ نە­گىزگى فۋنكتسياسى تاريحي مۇرامىز سا­راي­شىقتى قورعاۋ مىندەتىنە كىرىستىك. قارا­پايىم مۋزەيلەردىڭ مىندەتى مادەني مۇرالار – جادىگەرلەردى ساقتاۋمەن, ال مۋزەي-قورىقتار ولاردى ساقتاپ قانا قوي­ماي, ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋمەن اينا­لىسادى. ءبىز عىلىمي زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارىن قالىپتاستىرۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەي­دە وزىندىك قولتاڭباسى بار تاريحشى عا­لىم­داردى, ءتىپتى شەتەلدىك تاريحشى عالىم­داردى تارتقانبىز. بۇل رەتتە كوپتەگەن عى­لىمي جوبا دايىندالىپ, عىلىمي كون­كۋرستارعا قاتىسىپ كەلەمىز. ءبىر جوبا اياق­تالسا, ەكىنشى جوبانى قولعا الىپ جۇزەگە اسىرۋدامىز», دەيدى.

تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى زەرتتەۋ جۇ­­مىستارىنىڭ ناتيجەسىندە زاينوللا ساماشەۆتىڭ بىرنەشە اۆتورمەن بىرلەسە جازعان 3 مونوگرافياسى, باسقا دا اۆتور­لاردىڭ كوپتەگەن ەڭبەگى جارىق كور­گەن. بىرنەشە عىلىمي ەڭبەك پەن باسپا ونىمدەرى شىعارىلىپ, ءبىراز دەرەكتى قورىق قىزمەتكەرلەرى ءوز كۇشىمەن بروشيۋرا تۇرىندە دايىنداپ, ساتىلىمعا شىعارعان.

سارايشىق – 1982 جىلدان رەسپۋب­لي­كا­لىق تىزىمدەگى قورعاۋعا الىنعان ەسكەرت­كىش. بىراق ەلىمىز تاۋەلسىزدىك ال­عان­عا دەيىن بۇل جەردە قورعاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. 1937 جىلعى ن.ارزيۋتوۆتىڭ, 1950 جىلعى ءا.مار­عۇلاننىڭ قازبالارى ءبىر عانا ماۋسىمدى قامتىپ, جالعاسىن تاپپاي قالعان. ل.گالكين 70-80 جىلدارى شاعىن قازبالار جۇرگىزگەن ەكەن. نە­گىزىنەن جايىقتىڭ تاسقىنىنان كەيىن جار­قا­باقتا اشىلىپ قالعان نىساندار مەن جادىگەرلەردى عىلىمي ەسەبىندە بەلگىلەپ تىر­كەپ وتىرعان. ال قالانى وزەننىڭ شايۋى ۇزدىكسىز سوزىلا بەرگەن. 1996 جىلدان باس­تاپ سارايشىقتا تۇراقتى قازبا جۇر­گىزگەن ز.ساماشەۆ ۇكىمەت الدىنا اتالعان ماسەلەنىڭ قارالۋىنا بايلانىستى تالاپ قويعاننان كەيىن 2016-2018 جىلدارى اتى­راۋ وبلىسى اكىمدىگى قالانىڭ مادەني قاباتىن قورعايتىن دامبى مەن جاعانى بەتونداۋ جۇمىسىن جۇرگىزدى. وسىلايشا, ەسكەرتكىشتى قورعاۋدا العاشقى ناقتى جۇمىس ىسكە استى.

سارايشىققا قاتىستى جۇمىستاردى سوڭىنا دەيىن جۇرگىزۋ ارقىلى ەسكەرت­كىش ۇستىندەگى كوشىرۋگە جاتاتىن ەسكى سارايشىقاۋىلىنىڭ اۋماعى مەن كونە دەرەكتەردەگى كولدەردىڭ ورنىن, قازاق زيراتتارىن قوسىپ, بۇرىنعى قۇجاتتار­دا 50 گەكتار دەپ بەلگىلەگەن ەسكەرتكىشتىڭ اۋماعىن 99 گەكتارعا دەيىن ۇلعايتىلعان. وسىلايشا, رەسپۋبليكالىق قورعاۋعا جاتاتىن مەملەكەتتىك تىزىلىمدە تۇر­عا­نىنا 40 جىلدان اسسا دا سارايشىق قالا­شىعىنىڭ زاڭدى شەكاراسى ءدال قازىرگى كۇنى ايقىندالىپ, قۇجاتتالىپ وتىر. اري­نە, ماڭىزدى قۇجاتتى زاڭداستىرۋدا «قاز­قايتاجاڭارتۋ» مەكەمەسى جاردەم­دەسكەن كورىنەدى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلى اتىراۋ وبلىسىنداعى جۇمىس ساپارى بارىسىندا: «سارايشىقتى ەل ىشىندە جانە شەت مەملەكەتتەردە دارىپ­تەۋىمىزگە بولادى. «ورتاعاسىرلىق ساراي­شىق» جوباسىن سوڭىنا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك. سونداي-اق ارنايى ۆيزيت-ورتالىقتى ۋاقتىلى ىسكە قوسۋ ماڭىزدى. كونە قالا­نىڭ ورنىن تۋريستىك نىسان رەتىندە دا­مىتۋعا جانە ونىڭ تانىمالدىعىن ارت­تىرۋعا ارنالعان تۇجىرىمداما ازىرلەۋ قا­جەت. بۇل – بۇكىل ەلىمىزدىڭ تۋريزم سالاسى ءۇشىن ماڭىزدى», دەپ جەرگىلىكتى بيلىك پەن ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرگەن ەدى.

سونىمەن, مۋزەي-قورىق تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىمەن بىرلەسە 2023-2027 جىلدار ارالىعىنا ارنايى تۇجىرىمدا­ما جاسادى. تۇجىرىمداما ورتاعاسىر­لىق سارايشىق قالاسىنىڭ تاريحي جانە ما­دە­ني ەسكەرتكىشىن زەرتتەۋگە, كونسەرۆاتسيا­لاۋ­عا, سونىمەن قاتار جاڭعىرتۋعا بايلانىستى قالىپتاسقان جاعدايعا بەلسەندi تۇردە ىقپال ەتۋ قاجەتتiلiگiنەن تۋىنداپ, الداعى 2023-2027 جىلدارى سارايشىق­تا عىلىمي زەرتتەۋ, ىزدەنىس جانە قالپى­نا كەلتىرۋ جۇمىستارىن دامىتۋدىڭ نە­گىزگى باعىتتارىن ايقىندادى دەۋگە بولا­دى. جوسپار بويىنشا ورتاعاسىرلىق ساراي­شىقتى قورعاۋ اۋماعىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى عىلىمي زەرتتەۋ, ىزدە­نىس جۇمىستارىمەن قاتار جۇرگىزىلەدى. زەرت­تەۋ ناتيجەسىندە اشىلعان جانە بۇ­رىننان انىقتالعان نىسانداردى تاريحي ناقتىلىق نەگىزىندە ءىشىنارا قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. زەرتتەۋ تاريحي-ارحەولوگيالىق, پالەوەكونوميكالىق, تاريحي-گەوگرافيالىق جانە پالەوانترو­پولوگيالىق باعىتتارىن قاراستىرىپ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كەشەندى جۇمىستار ەندى باستالماق. قازىردىڭ وزىندە «قازقايتا­جاڭارتۋ» مەكەمەسى مينيسترلىكتەن ناقتى تاپسىرما الدى.

«2021 جىلدان بەرى ءوز كۇشىمىزبەن قازاقتىڭ قاسىم حانى جەرلەندى دەگەن «حان مولاسى» ورنىن انىقتاپ, سول اۋماق­تا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇر­گىزدىك. زەرتتەۋىمىزدى اتىراۋ وبلىسى اكىم­دىگى قولداپ, ناتيجەسىندە بۇرىن ساراي­شىقتا كەزدەسپەگەن ورتاعاسىرلىق 2 كورحانانى بەلدى عالىمدار مەن ارحەو­لوگتەر ز.سا­ماشەۆ, م.ەلەۋوۆ, م.قوجا, رە­سەيلىك ار­حەولوگ سارايشىقتانۋشى ۆ.پلا­حوۆ جانە وزگە دە ماماندارمەن اقىلداسا كەلە اشقانىمىز بار. وكىنىشكە قاراي, كورحا­نالار تونالعان, ادام سۇيەكتەرى رەت­سىز ۇيىلگەن, ورىندارى اۋىستىرىلعان. دەگەنمەن مامانداردىڭ كۇشىمەن سۇيەكتەر جاسىن انىقتادىق. ول حV-ءحVى عاسىرعا كەلىپ تۇر. كورحانادان تابىلعان بارحات ماتاسىنا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن بەلگىلى مامان ت.كرۋپا ونىڭ التىن-كۇمىس جالاتىلعانىن جانە ونى حV-ءحVى عاسىردا ەلدىڭ ەليتاسى كيگەنىن انىقتادى. كەيىن بەلگىلى گەنەتيك م.جاباعينمەن حابارلاسىپ, بىرنەشە انتروپولوگيالىق ماتەريالداردى زەرت­تەۋگە جىبەردىك. الدا جاڭالىقتار بولادى دەپ ويلايمىز. ۇلكەن جەتىستىگىمىز – 2021 جىلدان بەرى مينيسترلىكتىڭ تاپسىرىسى بويىنشا «قازاقستاننىڭ باتىس وڭىرىندەگى التىنوردالىق قالالار, كونە كەرۋەن جولدارى جانە كەرۋەن-سارايلار: پانارالىق زەرتتەۋلەر ء(حىىى-حV عع.)» باعدارلاماسىن زەرتتەۋىمىز. جوبا جەتەكشىسى – تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۇلجان احمەتوۆا», دەيدى پروفەسسور ابىلسەيت قاپيز ۇلى.

بۇگىندە عىلىمي جوبا اياسىندا ماحام­بەت اۋدانى مەن اتىراۋ قالاسى اۋماعىنان جاڭا 15 ەسكەرتكىش انىقتالدى. ولاردىڭ قۇ­جاتتاماسىن جاساقتاپ, الدىن الا قورعاۋ تىزىمىنە ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر.

جوبا اياسىندا عالىمدار ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, استراحان قالالارى جانە وزبەكستان ەلىنىڭ مۇراعاتتارى مەن كىتاپحانالارىنا بارىپ, ۇرگەنىش – سا­راي­شىق ارالىعىنداعى كەرۋەن جولدا­رىنا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزگەن. ولاردىڭ باستى ماقساتى – ساراي­شىقتىڭ ورتا عاسىردا جوشى ۇلىسى يم­پەرياسىنىڭ استاناسى مەن ساياسي-ەكو­نوميكالىق, رۋحاني ورتالىق ەكەنىن دالەل­دەۋ. ويتكەنى قالا وتارلاۋ زامانىندا ادەيى قيراتىلىپ, جەر بەتىنەن جويىلعان.

اڭگىمە بارىسىندا ابىلسەيت قاپيز ۇلى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى جاريالايتىن ىرگەلى دە قولدانبالى زەرتتەۋلەر بايقاۋىنا قاتىسقانىن, 2020-2022 جىلدار ارالىعىندا جاريالانعان گرانت­تىق قارجىلاندىرۋدان گۋلاگ جۇيەسىندە اتىراۋ جەرىندە بولعان پرورۆا لاگەرىن زەرتتەپ, تىڭ مۇراعاتتىق دەرەكتەردى عى­لىمي اينالىمعا قوسقانىن, لاگەردىڭ ورنىن, اتقارعان قىزمەتىن انىقتاپ, عىلى­مي جيناقتى وقىرمانعا ۇسىنعاندارىن ايرىق­شا اتاپ ءوتتى.

عىلىمي جوبانىڭ تاعى ءبىر تيىمدىلىگى – مۋزەي-قورىقتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكا­لىق جاعدايىنىڭ جاقسارۋى. وسى ارقىلى بىرنەشە كومپيۋتەر, درون مەن قۇرال-جابدىقتار الىنىپ, حالىقارالىق بايلانىستاردى دامىتۋدا عىلىمي ەكسپەديتسيالار دا ۇيىمداستىرىلعان.

قۇرىلىسى بىرنەشە جىلعا سوزىلعان «سارايشىق» ساپار ورتالىعى بيىل مامىردا سالتاناتتى تۇردە اشىلدى. وعان ارنايى 2 گەكتار جەر ءبولىنىپ, تۋريستەر مەن كەلۋشىلەر ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان.

ابىلسەيىت مۇحتاردىڭ ايتۋىنشا, اتال­عان ورتالىقتىڭ باسقالارعا قاراعاندا وزىن­دىك ەرەكشەلىگى بار. قۇرىلىس بارى­سىندا ورتاعاسىرلىق ستيلگە ساي كەلەتىندەي, ءحىV-حV عاسىرداعى شىعىستىق قالا ساۋ­­لەتىنە ءتان ەتىپ سالىندى. تۋريس­تەر سا­پار ورتالىعىنا كەلگەن ساتى­نەن باس­­تاپ التىن وردا, نوعاي ورداسى, قازاق حان­دىعىنىڭ استاناسى بولعان ورتاعاسىرلىق ساراي­شىقتىڭ تاريحىن دالەلدى تاريحي قۇجات­تارمەن, ارحەولوگيالىق جادىگەرلەرمەن تولىق تانىسا الادى. تاعى ءبىر وزگەشە­لىگى – مۋزەي ەكسپوزيتسياسىن جاساقتاۋ جۇمىس­تارىنىڭ قاتار جۇرگىزىلۋى. الدىن الا بەل­گىلى عالىمدارمەن كەڭەسە وتىرىپ, ورتا­عاسىرلىق مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنىڭ كونتسەپتسياسى دايىندالعان.

ورتالىق پالەونتولوگيا جانە ساق-سار­مات زامانى, التىن وردا كەزەڭى, قازاق حان­دىعى كەزەڭى, نوعاي ورداسى كەزەڭى, مەديا-زال, سارايشىقتىڭ اڭىزدارى قۇمدى شوۋ­مەن بەينەلەنگەن. سارايشىقتىڭ كۇيرەۋى مەن قايتا جاڭعىرۋىنا ارنالعان التى نەگىزگى كورمە زالى بار. ەكسپوزيتسيالىق زال­داردا اقپاراتتاردىڭ بارلىعى قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە بەرىلگەن.

سارايشىق تاريحىندا ەرەكشە ءىز قال­دىرىپ, ونىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەسىن قوس­قان الكەي مارعۇلان مەن زاينوللا ساما­شەۆتىڭ جەكە زاتتارى ساقتالعان. «التىن قايىق» اڭىزى جەلىسىندە سالىنعان «سەكەر كول» كارتيناسىنىڭ 3D ماپپينگتە قايتا جاڭارتىلعان تۋىندىنى ايتۋعا بولادى.

«ساپار ورتالىعى – سارايشىقتىڭ مادەني مۇراسىن ەلىمىز بەن شەتەلدەردە ناسيحاتتاۋ, تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن قورعاۋ مەن ولاردىڭ ساقتالۋىن قام­تاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار تۋريزم سالا­سىنىڭ زاماناۋي تالاپتارىنا ساي تۋريستىك ورتالىققا اينالۋىنا باعىت­تالعان. بۇعان قوسا «سارايشىق» مۋزەي-قورىعىنىڭ بازاسى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بو­لا­­شاقتا كەلۋشىلەر ءۇشىن جوعارى دەڭ­گەي­دە قىزمەت كورسەتۋگە, مادەني-اعار­تۋ, عى­لىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جان­دان­دىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ, مادەني-اعارتۋ جانە يميدجدىك ورتالىق دەڭگەيىنە دەيىن كە­ڭەيتىپ, تاريح عىلىمى, ارحەولوگيا, قاي­تا وندەۋ, ونەرتانۋ, ەتنوگرافيامەن ۇش­تاستىرۋ جوسپاردا بار», دەيدى قورىق ديرەكتورى ءا.قاپيز ۇلى.

بۇگىنگى تاڭدا قورىقتا 5 مىڭنان اسا جادى­گەر بار. بۇل – ارحەولوگيالىق قازبا, بار­لاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى بارى­سىندا تابىلعان جانە مۋزەيگە سىيعا تار­تىل­عان جادىگەرلەر. بيىل ءبىر كەزدەرى ساراي­شىقتان تابىلىپ, اتىراۋ وبلىستىق تاري­حي-ولكەتانۋ مۋزەيى قورىنا بەرىلگەن ءتورت دانا قۇندى جادىگەر كەرى قايتارىلعان ەكەن. 1909 جىلى سارايشىقتان تابىلعان ورتاعاسىرلىق حۇمنىڭ اۋىز بولىگىندە ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىك» داستانىنان «ادام كوركى ءجۇز ول, ول ءجۇز كوركى – كوز, اۋىز كوركى ءتىل ول, ول ءتىل كوركى – ءسوز» دەگەن ءۇزىندى كەلتىرىلگەن.

الەمگە تانىمال قىتاي فارفورى – سەلا­دون دا ەرەكشە قۇندى جادىگەرلەر سا­نا­تىنان, سەبەبى سەلادون ىدىستاردىڭ شى­عۋ تاريحى تەرەڭدە جاتىر ءارى اڭىزعا بەر­گىسىز قۇبىلمالى قاسيەتى بار. ورتا عاسىردا جاقپا ماي, ءدارى-دارمەك ساقتاۋعا پايدالانعان البارەللو ىدىسى دا – سىرى مەن سىنىن جوعالتپاعان جادىگەردىڭ ءبىرى. مۋزەي قورى قۇندى جادىگەرلەر قاتارىنا ورتاعاسىرلىق بەدەرلى سىرلى ىدىس­تار, شتامپورنەكتى قۇمىرالار, التىن اشەكەيلەر, قاراجىلتىر قىش بۇيىمدارمەن تولىققان.

«سارايشىققا مەملەكەتتىك كوزقاراس ەندى عانا وزگەردى. تۇجىرىمداماعا ساي­كەس كەلەلى جۇمىستار قاتارى باستالادى. ورتا­عاسىرلىق قالاعا تۋريستەر كىرەتىن قاقپا, قالانى قورشاۋ, قالا ورنىندا اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي مەن دەمالىس ورىندارىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ جوسپاردا بار. سارايشىق – ەلىمىزدەگى التىن وردا زامانىنان قالعان جال­عىز يمپەريالىق قالا. كەزىندە يمپە­ريا بيلەۋ­شىلەرى الەمدىك ساياساتقا ىقپال جا­­سادى. قاسىم حان بابامىزدا ءوز اتالارى جوشى حان, ورىس حان, باراق حان بيلەگەن تاققا قول سوزدى. بۇل – تاريحي شىندىق. ونىڭ ويى جۇزەگە اسپاسا دا, بۇگىنگى الىپ ايماعىمىزدى ماڭگىلىك بىزگە مۇراتتاپ كەتتى دەپ ويلايمىن. بۇ­دان شى­عاتىن قورىتىندى مەملەكەتتىك دەڭ­گەيدە سارايشىققا قاتىستى ارنايى عى­لىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى جەكە تاپسىرىس رە­تىندە بەرۋ قاجەت. تۇبىندە سارايشىقتا التىن وردا مۋزەيى جۇمىس جاساسا دەگەن ءۇمىت بار», دەيدى ءا.مۇحتار.