عىلىمنىڭ مۇددەسى مەن دابىلى

الداعى ۋاقىتتا قازاق قوعامى­نا «نەولۋدديزم» دەرتى تونەيىن دەپ تۇر. بۇل تۋرالى «قاۋىپ-قاتەردى باقىلاۋ توبى» كونسالتينگتىك ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى دوسىم ساتپاەۆ ايتىپ بەر­دى.

– نەولۋدديزم – قوعامداعى ۇلكەن ماسەلە. بۇل – جاڭا تەحنولوگيا­لاردى ەنگىزۋگە جاپپاي قارسىلىق كورسەتۋ. مۇن­داي قۇبى­لىس جاڭا ساياسي قوزعا­لىس­تارعا نەگىز بولا ما دەگەن ماسەلە بار. تەحنولوگيانى دامى­تۋ­دىڭ پايداسىن تەك بەلگىلى ءبىر ورتا عانا ەمەس, حالىقتىڭ با­سىم بولىگى سەزىنۋى كەرەك. ءبىز­دىڭ ۇكىمەت جۇمىس ورىندارىن قىس­قارتۋعا دا­يىن با؟ اۆتومات­تان­دىرۋ ەنگىزىلسە, جۇمىسسىز قالعانداردى نە ىستەۋ كەرەك؟ مىنە, وسى جونىندە كەڭ وتىرىپ ويلاسۋ ماڭىزدى. مەنىڭشە, الدىمەن جاساندى ينتەللەكتى دامىتۋ ءۇشىن جاساندى «اقىماقتىقتى» جويۋ كەرەك, – دەدى ول.

مىسالى, ەڭبەك نارىعىن­دا­عى ءبىر­­­شاما قىزمەتتىڭ تسيفرلانۋى قان­شاما ماماندىق يەلەرىن جۇ­مىسسىز قالدىرادى. بۇل ءۇردىس جىل­­دان-جىلعا قارقىن الىپ كەلە­دى. جىلدا «قازاقستاننىڭ جاڭا ما­مان­دىقتار مەن قىزمەتتەر اتلا­­سى» قانداي ماماندىقتاردىڭ سۇرا­­­نىسقا يە بولىپ, قانداي ما­مان­­­دىق­­تاردىڭ ىعىساتىنىنا بول­­­جام جاساپ وتىرادى. وسىعان قا­تىس­­­تى قا­زاق­ستانداعى Skillbox وكىلى ما­رينا ارەفيەۆا ەڭبەك نارى­­­عىن­­داعى تالاپتاردىڭ قالاي وزگە­­ر­ە­­­تىنى تۋرالى ايتىپ بەردى. بول­­­جام­­دار بويىنشا 2025 جىلعا قا­راي ەل­دەگى قىزمەتكەرلەردىڭ 50 پا­يى­­زى قايتا دايارلاۋدان وتۋگە ءتيىس.

– مامانداردىڭ 6 پايىزى ءوز كاسىبىن تولىعىمەن وزگەرتۋگە, ياعني قىزمەت سالا­سىن­ اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بولادى. بىلىك­تى­لىك تالاپتارىنىڭ 40 پايىزى وزگەرەدى. ال ەگەر ءبىز ماماندىق تاڭداپ, ونى وزەكتى جانە سۇرانىسقا ساي يگەرە الساق, وندا جاڭا قۇ­بىلىس, جاڭا پاراديگما پايدا بولادى. بۇل – شەبەرلىكتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى. مامان­دىعىڭىز جوعارى تەح­ني­­كالىق بول­سا­ دا, ءسىز قولداناتىن داع­دى­لار تەز ەسكى­رە­­دى. تارگەتولوگ نەمەسە كون­تەكستولوگ سياق­­تى ماماندىقتاردى ايتپا­عاننىڭ وزىن­­دە 2,5 جىلدان كەيىن كەيبىر ءبىلىمىنىڭ جار­­تى­سى قاجەت­سىز بولىپ قالادى, – دەيدى م.ارەفيەۆا.

بۇعان دەيىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك تە وسى جونىندە ايت­قان بولاتىن. ونىڭ پايىمداۋىنشا,­ ەلىمىزدە 129 ماماندىق جويىلادى. بىرىن­شىدەن, بۋحگالتەرلەر اقىرىنداپ ىعىسا باس­تايدى. ەكىنشىدەن, ەسەپكە الۋشىلار مەن قويما­شىلار جىلىستايدى. ۇشىنشىدەن, وندى­رىستە جۇرگەن اككۋمۋلياتورشىلار, كون­تسەنتراتور جاسايتىن ماماندار, كىتاپ­حا­ناشىلار قاجەتسىز بولادى. سەبەبى قازىر ءبارى اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەردى قول­دا­نادى. ايتالىق, ەلى­­مىزدە 4 500 نوتاريۋس بار.  بىراق سونشا­لىق­تى نوتاريۋس الداعى ۋاقىتتا كەرەك بولماي قالادى. قازىر ادىلەت مينيسترلىگى اۆتوماتتاندىرىلعان نوتاريۋس­ جۇيەسىن ەنگىزىپ جاتىر. ال وندا جۇمىس ىستەيتىندەر الداعى 4-5 جىلدا نە زاڭگەر, نە زاڭ كەڭەس­شى­سى بولۋى كەرەك. ماماندىقتار «مايدا­نى­نا» مەملەكەت تە مايشاممەن قاراۋ كەرەك. بۇدان ۇلكەن ۇردىسكە دايىنبىز با دە­گەن سۇراق تۋىندايدى. البەتتە, بۇل – دەر­بەس ماقالانىڭ ارقاۋى.

مەملەكەت دەمەكشى, سەنات توراعاسى ماۋ­لەن اشىمباەۆ Nobel Fest فەستيۆالى اياسىندا سيليكون القابىنىڭ بىلگىرى ۆيۆەك ۆادحۆامەن كەزدەسكەن بولاتىن. ولار يننو­­ۆاتسيا, كاسىپكەرلىك جانە قازاق­ستان­دى الەمگە اشۋدىڭ پايداسى تۋرا­لى سوي­لەستى. ۆيۆەك ۆادحۆا – جاڭا تەحنو­لو­گيا­لار سالا­سىنداعى ساراپشى, ستەن­فورد پەن گار­ۆارد­تىڭ پروفەسسورى. Foreign Policy جۋرنالى ونى الەمدەگى 100 جاھان­دىق­ ويشىلداردىڭ ءبىرى دەپ تانى­عان. تەحنو­لو­گيا­داعى ەڭ ىقپالدى قىرىق عۇلا­مانىڭ ءبىرى سانا­لاتىن ول ءبىزدىڭ ەلگە تسيفرلىق الەمدى دام­ى­­­تۋدا كوشباسشى بولۋدان قورىقپاۋ كەرە­گىن ايتتى.

– مەن قازاقستان مەملەكەتىنىڭ وكىل­دە­رىمەن كەزدەسىپ, سويلەستىم. شىنى كەرەك, سىزدەر ءالى كۇنگە دەيىن ادامزاتقا اسەر ەتە الاتىندارىڭىزعا سەنبەيسىزدەر. بۇل دۇرىس ەمەس. سىزدەر دە الەمگە باسقا­لار سياقتى ىقپال ەتە الاسىزدار, – دەدى ساراپشى.

راسىندا دا, ءبىزدىڭ ەلگە وزگەرىستەرگە اشىق بولاتىن ءسات تۋدى. عالىمداردىڭ مالىمدەۋىنشە, قازىر ناعىز رەۆوليۋتسيا باس­تا­لىپ جاتقان ۋاقىت. بۇل ۇدەرىستەر بىزگە دە اسەر ەتەدى.

– قازاقستان شۇعىل تۇردە يننوۆاتسيا­لا­­ر­ ەنگىزۋى كەرەك. عارىشتىق زەرتتەۋ­لەر,­ ايعا تۋريستىك ساپارلار سىندى ىستەر جۇيە­لى تۇردە ورىن الۋعا ءتيىس. كەيىن­گى 100 جىلدا بىزدە كەرەمەت ونەر­تا­بىستار بولدى. مىسالى, الداعى 10 جىل ىشىندە دەنەمىزدەگى جاعدايدى ۇنەمى باقى­لاي­تىن سەنسورلار قويىلادى. ول ىشكى اعزا­لا­رىمىزدىڭ كۇيىن ولشەيدى. ءبىز ەڭ ۇلى كە­زەڭ­دە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز, – دەدى ۆ.ۆادحۆا.

فەستيۆالعا ۆ.ۆادحۆادان باسقا بەي­بىت­­شىلىك سالاسىنداعى نوبەل سىيلى­عى­نىڭ لاۋرەاتى, كليمات جانە تۇراقتى دامۋ بويىنشا ساراپشى راە كۆون چۋنگ, الەم­دەگى ەڭ ىقپالدى اۆتوكونسترۋكتور, BMW X5, Ferrari F430 جانە Mini Cooper كونتسەپتسياسىن قالاۋشى فرەنك ستيۆەنسون, قۇنى 11,5 ملرد دوللاردى قۇراي­تىن ءنومىر ءبىرىنشى HR ستارتاپىنىڭ نەگى­زىن قالاۋشى پراساننا سانكار سىندى مىق­تىلاردىڭ كەلگەنىن كوزبەن كوردىك. فورۋم باعدارلاماسى جاساندى ينتەللەك­تەن باستاپ كليماتتىڭ وزگەرۋىنە, ەكونو­مي­­كانىڭ بولاشاعىنا, ستارتاپتار مەن ەڭبەك نارىعىنا, عىلىمنىڭ جاڭا شەكارا­لا­رى مەن ادامزات بولاشاعىنا دەيىن­گى كەڭ اۋقىمدى تاقىرىپتاردى قام­تىدى. قىزىق­تى قاراڭىز, ءبىز تسيفر­لى­ الەمگە تولىق­تاي اياق باسا الماي جۇر­گەندە «گۋما­نيتارلىق باعىتتاعى تسيفر­لى الەم» دەگەن شىعىپتى. بۇل تۋرا­لى ادام سانا­سىنا ارنالعان سەسسيادا پسيحوفيزيولوگ,­ ماس­كەۋ­ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەس­­­سو­رى الەكساندر كاپلان ايتىپ بەردى.

– ۇلكەن جاڭالىقتاردىڭ ەشقايسىسى الگوريتم ارقىلى جاسالمايدى. جاساندى ينتەل­لەكت ەشقاشان كەرەمەت جاڭالىق اشپاي­دى. بۇل – ادامنىڭ ۇلى قۇپياسى. جاسان­­دى ينتەللەكت بۇعان قابىلەتتى ەمەس. دەگەنمەن ەسەپتەۋ ماشينالارى ءبىز ءۇشىن شەشىم قابىلداي باستاۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار. ءبىز جاساندى ينتەللەكتەن نە قالاي­تىنىمىزدى, نە ىستەيتىنىمىزدى سۇ­راي­­تىن ۋاقىت كەلۋى مۇمكىن. بۇل جەردە­ ادام­­­نىڭ شەشىمدەرىنە كەدەرگى جاساۋ قاۋ­پى بار. ءبىز گۋمانيتارلىق باعىتتاعى تسيفر­­لى الەمگە كەلۋىمىز كەرەك. بۇل – ادام­­داردى تۇسىنەتىن جانە ادامدارعا جانا­­شىرلىقپەن قارايتىن كىرىستىرىلگەن مو­دۋل­­دەرى بار جاساندى ينتەللەكت جۇيە­لەرى, – دەدى ادام ميىن زەرت­تەۋ­دەگى ەڭ ىقپالدى ساراپشىلاردىڭ ءبىرى.

شىنىندا دا, جاساندى ينتەللەكت بار­­­لى­عىن جاساي الادى. ءتىپتى ەمو­تسيا, شى­­عار­ماشىلىق, ەمپاتيا, جاناشىر­لىق­­تىڭ­ كورىنىسىن دە تۇسىنەدى. بىراق ءبارى فور­مال­دى­ تۇردە عانا جۇزەگە اسادى, ول ەشتە­ڭە­نى­ سەزبەيدى. ال شەتەلدىك عالىم­دار­ وسى قۇل­تە­مىرلەر مەن جاساندى ينتەللەكتە سەزىمنىڭ بول­عانىن قالاپ, ارەكەت جاساپ جاتىر.

– مەن كۇندەلىكتى جۇمىس ىستەي الا­تىن­ روبوتتاردىڭ بولعانىن قالايمىن, كوم­پيۋ­­­ت­ەرلەردىڭ جاناشىر بولعانىن, سەزىن­گەنىن, ولاردىڭ «مەنى» بولعانىن كورگىم كەلەدى. ءبىز نەنى ادام ىستەيتىنىن جانە روبوتقا نەنى سەنىپ تاپسىرۋعا بولا­­­تىنىن انىقتاۋىمىز كەرەك, – دەدى يننو­ۆاتسياداعى ەڭ ىقپالدى ءۇش عالىم­نىڭ­ ءبىرى, «تەحنولوگيا ادامعا قارسى» بەستسەللەرىنىڭ اۆتورى گەرد لەونگارد.

فەستيۆالدا بۇل تاقىرىپتاردان بولەك تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن عىلىمي ماسەلەلەر قوزعالدى. Nobel Fest حەدلاينەرى, ەڭ تانىمال اۆتوكولىك ديزاينەرى فرەنك ستيۆەنسون عارىشتىق ءتۋريزمى تۋرالى جانە جۋىردا ۇشاتىن تاكسي شىعاتىنىن ايتتى. ول الەمگە رەۆوليۋتسيا اكەلەتىن كولىكتەردىڭ جاڭا تۇرىمەن جۇمىس ىستەپ جاتىر. جاقىندا ادامدار تەك ۇشاقپەن عانا ەمەس, ارنايى ۇشاتىن تاكسيلەرمەن دە ساياحاتتاي الادى. اسپان كولىگى تەلەفون ارقىلى باسقارىلادى. فرەنكتىڭ ەكىنشى جوباسى – عارىشقا ۇشاتىن اپپاراتتار. ارنايى كاپسۋلادا 8 ادام جانە 1 ۇشقىش بار. 10 جىل ىشىندە 400-گە جۋىق ساپار جاسا­لادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. فرەنك ءوزىنىڭ عىلىمي جاڭالىعىن ادامداردىڭ ومىرىنە ايرىقشا اسەر ەتەتىن ساياحات سىيلاعىم كەلەدى دەپ ءتۇسىندىردى.

عىلىم مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنە سۇيەن­سەك, ەلىمىزدە 386 عىلىمي ۇيىم بار. وندا شامامەن 22 مىڭ مامان جۇمىس ىس­تەيدى. قىز­مەتكەرلەردىڭ 33 پايىزىندا عىلىمي دارەجە بار, ناقتىراق ايتقاندا – 1 703 عى­لىم دوكتورى, 4 240 عىلىم كانديدا­تى, 1045 PhD جانە ءوز سالاسى بويىن­شا­ 317 دوكتور. بىراق ءبىزدىڭ عىلىمنىڭ دەڭگەيى, شىنى كەرەك, دۇنيەجۇزىلىك اتاقتى جۋرنالدارعا شىققان ماقالالار سانى مەن سىلتەمەلەردە عانا ءجۇر. ونىڭ ءوزى – از. عىلىمداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – ونىڭ پايدالى كوەففيتسيەنتى. ياعني حالىق­قا, مەملەكەتكە, شارۋاشىلىققا تيگىزەتىن پايداسى, جاعىمدى جاڭالىعى. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وسى تۇرعىدان ءبىز الەم بويىنشا 61-ورىندا تۇرمىز, پاتەنت الۋ بويىنشا بىزدەگى كورسەتكىش دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيدەن 24 ەسە تومەن. بۇل كورسەتكىشتەر عىلىم مەن ونەركاسىپ, يننوۆاتسيا اراسىنداعى بايلانىستىڭ ناشارلىعىن كورسەتەدى. قىسقا ءجىپ كۇرمەۋگە قاشان كەلەتىنى ازىرگە بەيمالىم. مۇمكىن سالدارمەن ەمەس سەبەپپەن كۇرەسەتىن ۋاقىت تۋعان شىعار.

عىلىمي ءبىلىمنىڭ دامۋى مەن ونىڭ ماسە­لەلەرى تۋرالى توماس كۋن «عىلىمي رەۆو­­ليۋتسيانىڭ قۇرىلىمى» ەڭبەگىندە جاز­­ع­­ان. مۇندا جەكە عالىمنىڭ جəنە عىلى­مي ۇجىمداردىڭ قىزمەتىنىڭ əلەۋ­­مەت­­تىك فاكتورلارى تالدانعان. كۋن­نىڭ­ پىكى­رىنشە, عىلىمنىڭ دامۋى ەكى كەزەڭ­نەن تۇرادى. وسى كەزەڭدە ءبىر-بىرىنە اۋىسۋ­­­­ ۇدەرىسى ءجۇرۋى قاجەت: قالىپ­تى­ عى­لىم­ مەن­ عىلىمي رەۆوليۋتسيا. ءبىز­دى­ڭ­ قاي جەر­­دە تۇرالاپ قالعانىمىز بەي­ما­لىم.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ عىلىم مەن ءوندىرىستى ۇشتاستىرۋ تۋرالى ءجيى ايتادى. بىراق ونداي بايلا­نىس ءالى دە ورنىققان جوق. بۇل جونىن­دە­ پرەزيدەنت: «وتاندىق ءوندىرىستى وركەن­­دەتۋ ءۇشىن عىلىمي يننوۆاتسيالار, جاڭا­لىق­تار قاجەت. عالىمدارىمىزدىڭ ەڭبەگى ساپا­لى ءونىم شىعارۋعا نەمەسە ءوندىرىستى ءتيىم­دى ەتۋگە ءتيىس. سوندا عانا ەكونوميكا­مىز­ داميدى» دەگەن بولاتىن. بىزدىڭشە, وتاندىق عىلىمنىڭ بۇگىنگى مۇددەسى وسىدان تۋىنداۋى كەرەك.