باسەكەگە قابىلەتتى ساپالى ماماننىڭ نەگىزى مەكتەپتە قالانادى. بالانىڭ باعىتىن ايقىنداۋعا باعدار بەرەتىن دە, ونى ومىرگە دايىندايتىن دا – مەكتەپ. الايدا ەلىمىزدەگى وقۋ وردالارىنداعى ءبىلىم ساپاسى كوڭىل كونشىتپەيدى دەگەن پىكىرلەر دە بار. كوپ وقۋشىنىڭ بەيىندى ءپانىن ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ تاپسىراتىن كەزدە عانا تاڭداپ جاتاتىنى – سونىڭ دالەلى. ال مەكتەپ قانداي بولۋى كەرەك؟ وتاندىق مەكتەپتەردە نەنى وقىتپايدى؟ نەنى وقىتۋعا ءتيىس؟
جىل باسىندا مەكتەپكە دەيىنگى, ورتا, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. تۇجىرىمداما وقۋ باعدارلاماسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. ياعني قوسىمشا پاندەر ەنگىزىلەدى, باعدارلامالار جاڭارادى. بىراق كوكەيدە ءبارىبىر «جاڭارعان وقۋ باعدارلاماسى وقۋشىدان ناتيجە شىعارا ما, جۇيەنى وزگەرتە مە؟» دەگەن ساۋال تۇرادى.
قازىر ءبىلىم سالاسىنداعى كەيبىر وزگەرىستەردى جاڭادان اشىلىپ جاتقان جەكەمەنشىك مەكتەپتەردەن عانا بايقاۋعا بولادى. جەكەمەنشىك مەكتەپتە نەگىزگى پاندەردەن وزگە سىني پايىم, كوشباسشىعا ءتان ماشىقتاردى دامىتۋ, شەشەندىك ونەر, روبوتتەحنيكا, ستارتاپ سىندى قوسىمشا پاندەر ەنگىزىلە باستادى. سونداي-اق سالالىق باعىتتاعى مەكتەپتەر اشىلىپ جاتىر.
ساراپشى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جالپى مەكتەپتەردە دە وقۋشىنى سىني ويلاۋعا, اقپاراتتى ساراپتاۋعا, سۇراق قويۋعا ۇيرەتۋ كەرەك. كاسىبي ومىردە نەگىز بولاتىن اكادەميالىق ءبىلىم بەرىپ, عىلىمي سانا قالىپتاستىرعان ءجون. سونىمەن قاتار وقۋشىلاردىڭ الەۋمەتتىك ماشىعىن جەتىلدىرىپ, ءبىر-بىرىمەن بايلانىس ورناتا بىلۋگە, ماسەلەلەردى ءوز بەتىنشە شەشۋگە داعدىلاندىرۋدى دا قوسا ۇيرەتۋ قاجەت.
مەكتەپتە وقۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتىن شىڭداۋ دا اسا ماڭىزدى. ويتكەنى شىعارماشىلىق سانا بالاعا قىزىعۋشىلىعىن تابۋعا جانە جەكە تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋعا كوپ كومەكتەسەدى. «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى». سوندىقتان وقۋشىلاردىڭ بويىنا ادالدىق, جاۋاپكەرشىلىك, قورشاعان ورتاعا, اينالاعا قۇرمەتپەن قاراۋ قۇندىلىعىن سىڭىرۋگە ءمان بەرۋ كەرەك.
قازىر وقۋشىلاردىڭ كوبى مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ كىم بولارىن, قايدا بارارىن بىلمەي داعدارادى. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدە باعى جانسا, ۇپايى ءبىلىم گرانتىنا جەتكەن ماماندىققا ءوزى تۇسىنبەسە دە تۇسە بەرەدى. ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيتىن جاستاردىڭ كوبەيۋى دە تۇپتەپ كەلگەندە مەكتەپتىڭ وسال جۇيەسىنەن. سوندىقتان ساراپشى ماماندار وقۋشىعا نارىقتى ءتۇسىندىرۋ, نارىقتاعى باسەكەنى كورسەتۋ جانە سول باسەكەگە دايىن بولۋعا ۇيرەتۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. سونداي-اق بالانىڭ فيزيكالىق, پسيحولوگيالىق ساۋلىعى دا مەكتەپتەگى ءبىلىمنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگىنە اينالۋعا ءتيىس.
حالىقارالىق PISA زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ 2018 جىلعى دەرەگىنشە, ەلىمىزدىڭ وقۋشىلارى ءبىلىمىن پايدالانا الۋ بويىنشا 79 ەلدىڭ اراسىندا 69-ورىندا تۇر. شىنىندا بۇل – وتە ناشار كورسەتكىش. ال كاسىپتىك باعدار بەرۋ مامانى دياس اسانوۆ بۇل مەكتەپتە ۇيرەتىلۋى كەرەك ماڭىزدى ءبىلىم ەكەنىن ايتادى.
«ەڭ باستىسى, وقۋشىعا ەركىن ويلاۋدى ۇيرەتۋ كەرەك. ەكىنشى ماقسات قويۋدى جانە العان ءبىلىمىن شىنايى ومىردە ىسكە اسىرۋعا ۇيرەتۋ كەرەك. بىراق وسى تۇستا ەسكەرەتىن ءبىر نارسە بار. ءبىز قازىر ءبارىمىز «بالاعا نە بەرۋ كەرەك, بالاعا نە ۇيرەتۋ كەرەك؟» دەپ قانا ويلايمىز. بىراق بالاعا ءبارىن ۇيرەتەتىن, باعدار بەرەتىن مۇعالىم ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەمىز. سوندىقتان مەملەكەت بولسىن, باسشىلىق بولسىن, تالاپتى مۇعالىمگە قويۋ كەرەك, نازارى مۇعالىمدە بولۋى كەرەك. مۇعالىمنىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرساق, ولاردى جاقسى دايارلاساق, جۇيەنى رەتتەۋگە بولادى. بالاعا عانا تالاپ قويا بەرسەك, اكادەميالىق ساۋاتتىلىق تا, فۋكتسيونالدىق ساۋاتتىلىق تا قالىپتاسپايدى. ايتىلىپ جاتقان ماسەلەلەردىڭ ءبارى بوس اڭگىمە بولىپ قالادى. ياعني كوپ نارسە مۇعالىمگە بايلانىستى», دەيدى دياس اسانوۆ.
ءبىلىم ساپاسى ءسوز بولعاندا, اسىرەسە ءبىر سىنىپتا 30-35 بالادان وتىراتىن, جالپىلاما ءبىلىم بەرەتىن مەملەكەتتىك مەكتەپتەردى ايتامىز. الايدا «Steppe & WORLD Publishing» باس ديرەكتورى نازگۇل قوجابەكتىڭ پىكىرىنشە, تەرەڭدەتىپ وقىتاتىن ارناۋلى مەكتەپتەردە دە ءبىلىم ساپاسى ءماز ەمەس.
«مەنىڭ بالالارىم جالپى ارناۋلى ءبىلىم بەرەتىن مۋزىكا مەكتەبىندە وقيدى. ۇلكەن ۇلىم مەكتەپتى ءبىتىرىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇستى. قازىر كونسەرۆاتوريادا حالىقارالىق دەڭگەيدە مۋزىكانتتارمەن بايلانىس ورناتا باستادى. ورتامەن ارالاستى. وسى كەزدە ارناۋلى مۋزىكالىق ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ وزىندەگى مۋزىكادان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنداعى كەمشىلىكتەرى كورىنە باستادى. سونىڭ بارلىعىن كورگەن سوڭ بالام ماعان: «ەشتەڭە ۇيرەتپەيدى ەكەن عوي بىزگە», دەپ كەلدى. ەندى جالپى مۋزىكانىڭ سولفەدجيوسى بار, گارمونياسى بار, ارناۋلى پاندەرى بار. بىراق جالپى مەكتەپتە مۋزىكا تۋرالى بالاعا تولىق قامتىلعان تۇسىنىكتى بەرمەيدى ەكەن. سودان ۇققانىمىز, بىزدە ءبىلىم سالاسىندا جەتىلدىرەتىن نارسەلەر كوپ, ۇيرەتەتىن نارسەلەر جەتەرلىك. جالپى مەكتەپتەردە مۋزىكا تۋرالى ءبىر تولىق تۇسىنىكتەردى بەرەتىن ادەبيەت تە جوق. ال قازاق تىلىندە مۋزىكا ادەبيەتى مۇلدە وقىتىلمايدى. مۋزىكا تاريحى, الەم مۋزىكاسىنىڭ تاريحى قازاق تىلىندە مۇلدە وتكىزىلمەيدى. ءبارى ورىس تىلىندە», دەيدى ن.قوجابەك.
ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدا ادام قۇقىعى ماسەلەسى دە وتە ماڭىزدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى جالپى مەكتەپتەردىڭ ەشقايسىسىندا جوق. عالىم, زاڭگەر, «Street Law Kazakhstan» بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان جانە كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ جونىندەگى ءبىلىم بەرۋ جوباسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى حاليدا اجىعۇلوۆانىڭ پىكىرىنشە, قۇقىقتىق ساۋات – ءبىلىم بەرۋدىڭ مىندەتتى ءبىر بولىگى.
ء«بىز بالالاردىڭ قانداي بولعانىن قالايمىز؟ مىسالى, ەلىمىزدە مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن بالا قانداي بولادى؟ جەكە ءوزىم ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتىندا, مەكتەپ تۇلەگىندە جوعارى قۇقىق مادەنيەتى بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ماسەلەن, اينالامداعى ادامداردىڭ جاقسى بولعانىن, مادەنيەتى جوعارى بولعانىن قالايمىن. جانىمدا جۇرگەندەر ىشپەيتىن, توبەلەسپەيتىن, ايقاي-شۋ شىعارمايتىن, مەنى قۇرمەتتەيتىن بولسا ەكەن دەيمىن. سوندىقتان دا قۇقىق مادەنيەتىن ەنگىزۋىمىز كەرەك. شەتەلدە ءار بالاعا ءوز قۇقىعى بار ەكەنىن عانا ەمەس, تابيعاتتىڭ دا, فلورا مەن فاۋنانىڭ دا قۇقىعى بار ەكەنىن تۇسىندىرەدى. جالپى, قۇقىقتىق مادەنيەت ماسەلەسىن 2019 جىلدان بەرى قوزعاپ ءجۇرمىن. مىسالى, بىزدە بالالار وزدەرىنىڭ قۇقىعىن بىلمەيدى. ولار وزدەرىن قورعاي المايدى. مەكتەپتە دە زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەگەدى, ۇيدە دە زيانىن تارتادى. زورلىق-زومبىلىق اسىرەسە ۇيدەن باستالادى. سودان كەيىن مەكتەپكە كوشەدى, مەكتەپتەن دالاعا, كوشەگە شىعادى دا, سولاي جالعاسا بەرەدى. مەنىڭ ويىمشا, بالالاردى ەشكىم ۇرا المايتىنىن, ەشكىمنىڭ وندايعا قۇقىعى جوق ەكەنىن 1-سىنىپتان باستاپ ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك جانە ولارعا باسقا ادامنىڭ دا وسىنداي قۇقىعى بار ەكەنىن ءارى ونى قۇرمەتتەۋ كەرەگىن ۇيرەتۋ ماڭىزدى», دەيدى ح.اجىعۇلوۆا.
جوعارىدا اتاپ وتكەن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى – ماڭىزدى قۇجات. ويتكەنى مەكتەپتەردىڭ دامۋىنا ءمان بەرۋ – ەل بولاشاعىنا قاتىستى ءىس. ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى ورتا ءبىلىم مازمۇنى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سەيفوللا سمايىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2023-2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا ءبىلىم ساپاسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوتەرۋ جوسپارلانعان.
«جوسپارعا سايكەس وقۋلىقتاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ورتا ءبىلىم بەرۋدە ەلەكتروندى وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردى ازىرلەۋ, ساراپتاۋ, بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى, ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ, جاستاردى وقۋعا جانە ەڭبەك نارىعىنا ينتەگراتسيالاۋ, ءبىلىم بەرۋدى تسيفرلاندىرۋ, ءبىلىم الۋشىلاردىڭ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارى مەن ەموتسيونالدى ينتەللەكتىسىن دامىتۋ جۇمىستارى اتقارىلادى. سونىمەن قاتار قوسىمشا ءبىلىم بويىنشا ءتۇرلى پاندەر وقىتىلاتىن بولادى. ءارى 2029 جىلعا دەيىن مەكتەپتەر جىلدام ينتەرنەتپەن تولىق قامتاماسىز ەتىلەدى», دەيدى س.سمايىلوۆ.
جوسپارعا سەنسەك, جوبا جاقسى. 2029 جىلعا دەيىن ولقىلىقتىڭ ورنى تولادى, ءبىلىم ساپاسى جاقسارادى. ءيا, مەكتەپتەگى جۇيە وزگەرمەي, مەملەكەتتىڭ دامۋى قيىن. سوندىقتان تۇجىرىمدامانى جۇزەگە اسىرۋدا ساراپشىلاردىڭ ايتقان پىكىرلەرى ەسكەرىلۋى قاجەت-اق.