مەملەكەت باسشىسى «ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى بيىلعى جولداۋىندا ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتپاي جاڭا ەكونوميكالىق مودەلدى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەستىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. وتكەن جىلى ەلىمىزدەگى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى مەن جىلۋ جەلىلەرىندەگى ينفراقۇرىلىمدىق اپاتتار ەنەرگەتيكالىق جۇيەگە قانشالىقتى تاۋەلدى ەكەنىن كورسەتتى. ەنەرگەتيكا سالاسىندا ءالى دە بولسا جۇيەلى تۇردە شەشىمىن تاپپاي وتىرعان ماسەلەلەر بارشىلىق. وسىعان وراي پرەزيدەنت ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن شەشۋگە ايرىقشا توقتالدى.
ماماندار ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك – كەز كەلگەن ەلدىڭ نەگىزى جانە ماڭىزدى ماسەلەسى ەكەنىن, ويتكەنى ول ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن ايتادى.
سونىمەن قاتار جولداۋدا ەنەرگەتيكانى ءتيىمدى پايدالانۋعا جانە باسقا دا رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋگە قاتىستى ناقتى نورماتيۆتىك تالاپتاردى بىرتىندەپ ەنگىزۋدى جانە 2029 جىلعا قاراي ەنەرگيانى تۇتىنۋ مەن ەنەرگيا شىعىنىنا بايلانىستى نەگىزگى كورسەتكىشتەر كەمىندە 15%-عا ازايۋعا ءتيىس ەكەنى اتالعان.
اقپارات كوزدەرىنە قاراعاندا, ءبىزدىڭ ەكونوميكا الەمدەگى ەنەرگيانى ەڭ كوپ قاجەت ەتەتىن ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى ءارى تومەننەن ەسەپتەگەندە 8-ورىندا تۇرعان كورىنەدى.
ەنەرگيا تۇتىنۋدىڭ تومەندەۋى باستاپقى ماقساتتا 10% دەڭگەيدە بەلگىلەنگەنىمەن, بارلىق وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 88%-ىن قۇراپ وتىرعان تاۋ-كەن ءوندىرۋ, مۇناي-گاز, حيميا ونەركاسىبى جانە مەتاللۋرگيا ونەركاسىبى سياقتى سالالاردان سوڭ (ىشكى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدا بارلىق ونەركاسىپتىڭ ۇلەسى 51%, حالىق سانى – 22%) قولدانىستاعى ەنەرگيا ۇنەمدەۋ مەن ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى تومەن تاريفتەرگە بايلانىستى ىسكە اسپاي قالعان.
بۇل رەتتە «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى, ەلىمىزگە ەڭبەگى سىڭگەن ەنەرگەتيك جاقىپ حايرۋشەۆ: «جالپى, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ءوندىرىس, تاسىمالداۋ, تۇتىنۋشىلار ءۇشىن تۇپكىلىكتى تاريف, جابدىقتاردىڭ توزۋى, ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى, جەكە سالا رەتىندە جىلۋ جانە جىلۋ ەنەرگەتيكاسى تۋرالى زاڭنىڭ جوقتىعى, ەنەرگيانى ۇنەمدەۋ, ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مەن ESCO, ونەركاسىپتى تسيفرلاندىرۋ, BAT, RES جاڭا تەحنولوگيالارى, سونىمەن قاتار سالا ماماندارىنىڭ ەڭبەكاقىسى, ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ باستى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە ءارتۇرلى ادىسپەن, ەڭ الدىمەن, ەنەرگيا كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ شارالارىن قابىلداۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى. جاسىراتىنى جوق, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز 70%-عا دەرلىك كومىرمەن جۇمىس ىستەگەندىكتەن, ەنەرگەتيكالىق قۇرىلىمدى ءارتاراپتاندىرۋ ارقىلى ءبىز ءبىر قۋات كوزىنە تاۋەلدىلىكتى ازايتا الامىز.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, «جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى مەن سۋ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى جوبالارىن ىسكە اسىرۋدى جالعاستىرۋ قاجەت. مەن بۇل جەرگە اتوم ەنەرگياسىن دا قوسار ەدىم. سونىمەن بىرگە سۋ ەلەكتر ستانساسىن ازىرلەۋ كەزىندە جيناقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋ اسا ماڭىزدى. تاريفتەرگە بايلانىستى سالاعا شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ تارتىلۋى بىزدەگى ورىن العان ولقىلىقتارعا, تابيعي اپاتتارعا, كيبەرشابۋىلدارعا جانە باسقا دا قاۋىپ-قاتەرلەرگە سىني تۇرعىدا توتەپ بەرۋىمىزگە اكەلدى. ارينە, ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ سەنىمسىزدىگىن ەسكەرە وتىرىپ, كورشىلەرىمىزبەن جاقسى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى ساقتاۋ كەرەك», دەيدى.
ول سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋداعى باستى ماسەلە ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا جانە ەنەرگەتيكالىق نىسانداردى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا باقىلاۋدىڭ جەتىلدىرىلمەگەنىن, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى الداعى جىلدارى بيۋدجەتى 7 ترلن تەڭگەدەن اساتىن 11-دەن 14 گۆت-قا دەيىنگى قۋاتتىلىقتى ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن, وسىعان بايلانىستى اتالعان قاراجاتتىڭ جونىمەن جۇمسالۋىن جانە «اتامەكەن» ۇكپ اەس بويىنشا دا اتالعان مينيسترلىكپەن بىرىڭعاي مونيتورينگ جۇيەسىن قۇرۋعا نيەتتەنىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
مۇنداي تسيفرلىق جۇيە ەنەرگەتيكالىق نىسانداردىڭ پايدالانۋ قىزمەتىن جاقسارتىپ, ناقتى ۋاقىت تارتىبىندە جاڭعىرۋى مەن قۋاتتىلىعى جوعارى ءوندىرىس ورنىن سالۋدا تيىمدىلىگىن بايقاتتى. تاياۋدا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى جانىنداعى سيتۋاتسيالىق تالداۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزىندە جاڭارتىلعان جۇيەنى كورسەتەمىز, دەپ وتىر.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قازاقستان ەۋروپالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق پروفيتسيتكە يە بولىپ, كورشىلەس ەلدەرگە ەنەرگيا جۇيەلەرىنە ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكسپورتتاعان. سول كەزدە ەلىمىز ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىندا ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردىڭ كورشى مەملەكەتتەرگە ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكسپورتتاۋىن ۇلعايتۋ ءۇشىن العىشارتتار جاسادى. بۇل رەتتە ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن ىشكى سۇرانىس تولىعىمەن قاناعاتتاندىرىلىپ, تۇتىنۋ كولەمى جىلىنا 90-92 ملرد كۆت/ساع دەڭگەيىندە بولعان.
2035 جىلعا دەيىنگى ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىم مەن ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, 2030 جىلعا قاراي جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى جالپى گەنەراتسيانىڭ 15%-نا دەيىن ۇلعايتۋ جوسپارلانعان.
بۇگىنگى تاڭدا ەنەرگيا بالانسىنداعى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى 4%-دان ءسال عانا اسادى ەكەن.
«نەگىزىنەن ەنەرگيانى ءبولۋ وتكەن عاسىردىڭ ءداستۇرلى ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنەن جاڭا عاسىردىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى مەن تاجىريبەسىنە بايلانىستى ەنەرگيا اۋىسۋىنىڭ باستى ەلەمەنتى قالىپتاستى. «ەنەرگياعا كوشۋ» تۇتىنۋشىلاردىڭ وزدەرىن دە رەسۋرستاردىڭ بارلىق ءتۇرىن بەلسەندى تۇردە تارتا وتىرىپ, ەنەرگيا جانە سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن ورتالىقسىزداندىرۋ, تسيفرلاندىرۋ, زياتكەرلىك نەگىزىندە جۇزەگە اسىپ, ەنەرگيا رەسۋرستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءارى تومەندەتۋمەن سيپاتتالدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاريفتىك ساياساتتى قايتا باستاۋى, تاريفتەردى بەلگىلەۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ەنگىزۋ جانە مونوپوليستەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جوعارىلاتۋ جونىندەگى مالىمدەمەسىندە, قازاقستانداعى تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرى ءۇشىن قولدانىستاعى تاريفتەردى بەلگىلەۋ جۇيەسى ونىڭ دامۋىن تەجەپ قانا قويماي, بۇكىل سالاعا قاۋىپ توندىرەتىنىن ايتىپ وتكەن ءجون. وسىعان بايلانىستى ينۆەستيتسيالار قاجەتتى كولەمدە جۇرگىزىلمەي, يننوۆاتسيالىق ازىرلەمەلەر ەنگىزىلمەي وتىر», دەيدى ج.عالي ۇلى.
تاريفتەردى بەلگىلەۋدىڭ قازىرگى ادىستەمەسى نەگىزىنەن حالىق ءۇشىن وتە تومەن بولعانىمەن, بيۋدجەتتىك ۇيىمدار مەن بيزنەس ءۇشىن نەگىزسىز جوعارى قالىپتا. مەملەكەت تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنە, ونىڭ ىشىندە گەنەراتسيالاۋ نىساندارىنا ءتاريفتى 10 جىل بۇرىن الدىن الا بەلگىلەپ, ارتىقشىلىقتى قوسا قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سول ارقىلى ينۆەستورعا ديۆيدەندتەردى قاشان الاتىنى تۋرالى ناقتى تۇسىنىك بەرەتىن ىنتالاندىرۋشى تاريفتىك رەتتەۋ ەنگىزىپ, سايكەسسىزدىكتى جويۋ ماقساتىندا بىرىڭعاي رەتتەۋشى ورگان قۇراتىن بولدى.
ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, ەكونوميكاداعى جوعارى ەنەرگيا سىيىمدىلىعىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى مەن ونى تومەندەتۋ الەۋەتى ايقىندالىپ, سولتۇستىك ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ەلىمىزدىڭ جىلۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىندە جىلىتىلاتىن اۋماقتىڭ ءبىر شارشى مەترىنە ەنەرگيا تۇتىنۋ ءتورت ەسە جوعارى ەكەن.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنداعى ء«ىرى ونەركاسىپتىك ءوندىرىس بەس جىل سايىن تەحنولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق اۋديتتەن وتۋگە ءتيىس. بۇل جاعداي ينفراقۇرىلىمدىق كاسىپورىندارعا دا قاتىستى», دەگەنى بۇل ەنەرگواۋديتتەردىڭ قامتىلۋىن ۇلعايتۋ مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ولشەۋ قۇرالدارىنا ءتيىستى باعدارلاما كەرەگىن بىلدىرەدى.
سونىمەن قاتار وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنىنىڭ وزىمەن شەكتەلىپ قالا المايتىنىمىز تاعى بار. ەنەرگيا تيىمدىلىگى بارلىق تۇتىنۋشىنى – ونەركاسىپ, ءۇي شارۋاشىلىعى, بيۋدجەتتىك ۇيىمدار مەن اۋىل شارۋاشىلىعى, جىلجىمايتىن م ۇلىك جانە باسقالاردى ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ەكونوميكانى ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستار ارقىلى قاجەتتىلىكتى قاناعاتتاندىرۋدا ولاردى ءوندىرۋ مەن تۇتىنۋ ماسەلەسىن شەشىپ, ەلەكتر ەنەرگياسى مەن جۇيەلىك قىزمەت كورسەتۋ نارىعىنداعى تۇتىنۋشىلاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا نارىقتارىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى ۇلگىلەرىن, نارىقتىق تەپە-تەڭدىكتى قالىپتاستىرۋ كەزىندە جەتكىزۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ تەڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, نارىقتىق تەتىكتەردى دامىتۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى مامان.
سونىمەن قاتار بولاشاقتاعى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم تۋرالى ويىن بىلدىرگەن جاقىپ عالي ۇلى: «مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستانعا «تازا» يادرولىق ەلەكتر ەنەرگياسىنا بايلانىستى اەس سالىنباي, بۇكىل ەل ەكونوميكاسى قۇلدىراۋى مۇمكىن. قازاقستان 2060 جىلعا قاراي كومىرتەكتى بەيتاراپ ەلگە اينالۋعا مىندەتتەمە الدى, ال اتوم ەنەرگياسى بەيبىت جانە تازا ەنەرگيا كوزى رەتىندە كەڭىنەن تانىلدى. سونداي-اق ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردىڭ 60%-دان استامى كومىردى نەگىزگى وتىن رەتىندە پايدالانادى جانە ءتۇتىن گازدارىن تازارتۋ جۇيەسى ورناتىلماعان بۇل ەلەكتر ستانسالارىنىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 50 جىلدان اسىپ كەتكەن», دەيدى.
جالپى, الەمدە بەيبىت اتومدى پايدالانۋ قارقىندىلىقپەن دامىپ كەلەدى. بۇگىندە يادرولىق ەنەرگەتيكا – جاھاندىق ەنەرگەتيكانىڭ ەڭ ماڭىزدى ءارى قوسالقى سەكتورى. بۇل سالانىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن, كومىر مەن سۋ ەنەرگەتيكاسىنان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇرعانىن ايتۋعا بولادى. ايتپاقشى, اتوم ەلەكتر ستانساسى وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى باسقا ەلەكتر ستانسالارى وندىرەتىن ەنەرگيامەن ايتارلىقتاي باسەكەلەس ەكەنىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك.