الەمدە تىكەلەي ينۆەستيتسيا اعىنى باياۋلادى

سالىنعان قارجىنىڭ سالماعى

UNCTAD-تىڭ الەمدىك شەتەلدىك ين­ۆەس­تيتسيالار تۋرالى ەسەبىندە تشي-دىڭ قىسقارۋى, اسىرەسە دامىعان ەلدەردە 36,7% ازايعان. سولتۇستىك امەريكادا – 25,4%. كاپيتال سالىمدارى كولەمىنىڭ ۇشت­ەن ەكىسى قازاقستان كىرەتىن دامۋشى مەم­لەكەتتەرگە تيەسىلى بولعان. اتالعان ەلدەر توبى حالىقارالىق ينۆەستورلاردان 916 ملرد دوللار تارتىپ ۇل­گەر­گەن. (2021 جىلداعىدان 4%-عا ارتىق).

دامۋشى ەلدەر ءۇشىن 4% – بۇل ورتاشا كورسەتكىش. دەگەنمەن كەيبىر ەلدەردە شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ايتارلىقتاي قىسقارعان. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كەرىسىنشە, تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ تازا اعىنى وتكەن جىلى 83,1% ءوسىپ, 6,1 ملرد دوللارعا جەتىپتى. ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا بۇل ەڭ ۇلكەن كورسەتكىش كورىنەدى.

 ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنە قاراعان­دا, قاڭتار-ناۋرىز ايلارى ارالى­عىن­دا ەلىمىز شەتەلدىك ينۆەستورلاردان 2,5 ملرد دوللار العان, كور­سەت­كىش بىلتىرعى سايكەس كەزەڭىمەن سالىس­تىر­عان­دا 44%-عا ارتىق.

باس بانك نەعۇرلىم كەڭەيتىلگەن تشي جالپى اعىنىن جاريالادى. وعان جەكە كا­پيتالدىڭ نەگىزگى قۇرالدارى – رەزي­دەنتتىك ەمەس اكتسيونەرلىك كاپيتال مەن جىلجىمايتىن م ۇلىكتى ساتىپ الۋ جانە قارىز قۇرالدارى مەن قايتا ينۆەس­تيتسيالانعان كىرىستەر ەنگەن. وتكەن جىلى كورسەتكىش 17,7%, ال بيىل ءبىرىنشى توقساندا 10% ءوسىپتى. 2022 جىلى ەل ەكونوميكاسىنا تشي جالپى اعىنىنىڭ كولەمى 28 ملرد دوللار, 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا 7,6 ملرد دوللاردى قۇراعان.

ءوسىم نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ مۇناي ءوندى­رۋ, ساۋدا جانە قارجى سەكتورىنا حالىق­ارالىق كومپانيالاردىڭ قوسىمشا ينۆەستيتسيالارى ەسەبىنەن تىركەلگەن. بۇل سالالار 58,4% ۇلەسكە يە جانە ولاردىڭ ارقايسىسى 2022 جىلى ايتارلىقتاي ءوسىم كورسەتكەن. شيكىزات سەكتورى, ساۋ­دا جانە قارجى شەتەلدىك ينۆەستورلار ءۇشىن ءتيىمدى بولسا, بىراق بىزدە تشي جالپى اعىنى قوسىمشا 10%-ىن وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى (22,3% وسكەن) جانە كوتەرمە ساۋداداعى (24,2% وسكەن) سالىمداردىڭ ءوسۋى ەسەبىنەن العان. مۇناي ءوندىرۋ, كەرىسىنشە, تەرىس ناتيجە كورسەتىپ, وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارى ارالىعىندا 4,7%-عا ازايعان.

UNCTAD الەمدىك ەسەبىندە ساراپشىلار دامۋشى ەلدەردە تۇراقتى دامۋ ماق­سات­تارى ءۇشىن شەتەلدىك ينۆەستيتسيا­نىڭ تاپشىلىعى بار ەكەنىنە نازار اۋدارادى. وسى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – «جاسىل» ەنەرگەتيكانى دامىتۋ. ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنشە, جىل سايىن ەكونوميكاسى دامۋشى مەملەكەتتەرگە شامامەن 1,7 ترلن دوللار كولەمىندە جەل, كۇن جانە سۋ ەلەكتر ستانسالارى مەن باسقا دا وندىرىسكە ينۆەستيتسيا سالىنۋى كەرەك. بىلتىر بۇل سوما جەتكىلىكسىز بولعان. بار بولعانى 544 ملرد دوللاردى قۇراپتى. ەلىمىزدەگى ەلەكترمەن جاب­دىق­تاۋ سالاسىنا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا – 698,3 ملن دوللار, دەگەنمەن ولاردىڭ تشي جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى وتە از, بار بولعانى – 2,5%.

 جىل باسىندا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا قۇيىلعان نەگىزگى وڭىرلەر اتىراۋ وبلىسى مەن الماتى قالاسى بولدى. ولاردىڭ تشي جالپى كولەمىندەگى ۇلەسى تيىسىنشە 31,1% جانە 30,1% قۇرادى. ەلدىڭ باتىس بولىگىندە ينۆەستورلار نەگىزىنەن مۇناي ءوندىرۋ سالاسىنا, وڭتۇستىك استانادا ساۋ­دا مەن قارجى سەكتورىنا ينۆەستيتسيا سالعان.

ينۆەستيتسيا قۇيعان ەلدەر 

تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ كوپ بولىگى بىزگە ەۋروپا مەن اقش-تان كەلەدى. بيىل ءبىرىنشى توقسانداعى ينۆەس­تيتسيا قۇرىلىمىنا سۇيەنسەك, ەلىمىز ءۇشىن ينۆەستيتسيالاردىڭ باس «ەكسپورتتاۋشىسى» – نيدەرلاند (ۇلەسى 20,5%). ەكىنشى ورىندا 19% كورسەتكىشپەن اقش تۇر. كوشباسشىلار ۇشتىگىنە شۆەيتساريا دا ەنگەن. ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالانعان ءاربىر ونىنشى دوللار وسى ەلدەن ەكەن.

بىزگە كاپيتال تۇسەتىن 10 مەملەكەتكە رەسپۋبليكانىڭ ءىرى ساۋدا ارىپتەستىكتەرىنە رەسەي مەن قىتاي دا كىرىپ وتىر. ەگەر 2022 جىلى ۋكراينامەن قاقتىعىس جانە جالپى ەكونوميكالىق قۇلدىراۋ اياسىندا رەسەي ەلىمىزگە تشي-دى 19,7% قىسقارتسا, وندا بيىل ءبىرىنشى توقساندا ءۇردىس وزگەرىپتى. 2023 جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىندا رەسەيلىك كاسىپكەرلەر ءبىزدىڭ ەكونوميكاعا 653,1 ملن دوللار قۇيعان, بۇل بىلتىرعى سايكەس كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 30,4% كوپ.

ينۆەستورلاردىڭ شەكەسى شىلقي ما؟

وتكەن جىلى ينۆەستورلار ءۇشىن تا­بىستى جىل بولدى. ولاردىڭ تابىسى 11,4% وسكەن كورىنەدى. باس بانكتىڭ ەسە­بىن­شە, وسى كەزەڭدە بارلىق ەلدەن ين­ۆەس­تورلاردىڭ جالپى تابىسى 24,5 ملرد  دوللاردى قۇراپتى.

كوبىرەك ينۆەستيتسيا سالساڭ, كوبىرەك تابىس الاسىڭ, دەگەن ۇستانىممەن ينۆەس­تي­تسيالاردىڭ كىرىس دەڭگەيى بويىنشا ال­عاشقى ورىندا نيدەرلاند پەن اقش تۇر. باتىس ەۋروپا ەلىنەن كەلگەن كاسىپ­كەر­لەردىڭ تابىسى 2022 جىلى 8,8 ملرد دوللاردى قۇرادى, بۇل رەتتە تشي-دىڭ جالپى اعىنى 8,3 ملرد دوللار بولدى. بۇل جەردەگى ايتا كەتەرلىك جايت, ينۆەستوردىڭ تابىسى تەك ديۆيدەندتەر مەن قارىز قۇرالدارى بويىنشا سىياقىلاردى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قايتا ينۆەستيتسيالانعان سومالاردى دا قامتىپ وتىر. ياعني اقشانىڭ ءبىر بولىگى قايتادان وتاندىق كومپانيالاردىڭ اينالىمىنا قايتارىلادى دەگەن ءسوز.