قازىر تۇركىستاندى رۋحاني جانە تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ باعىتىندا ەداۋىر جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. الايدا بۇل كۇش-قۋاتتىڭ بارلىعى تۇركىستاندى ماتەريالدىق تۇرعىدان كوركەيتۋگە باعىتتالعان. جادىگەر قالانىڭ رۋحاني قۋاتىن كوتەرۋ بۇدان ارتىق بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. ماسەلەن, وسى كۇنگە دەيىن تۇركىستانعا كەلگەن قوناقتارعا ايتىلاتىن ەكسكۋرسيالىق ءماتىن ءالى سول وزگەرمەگەن كۇيى قايتالانىپ كەلەدى.
وعان مىسال رەتىندە وسىدان 15-16 جىل بۇرىن تۇركىستان قالاسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمىنىڭ «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان سۇحباتىن كەلتىرە الامىز. مۇندا قالا اكىمى ءتىلشىنىڭ تۇركىستاندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا قاتىستى قويعان سۇراعىنا بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدى:
«تۇركىستاندا ءتۋريزمنىڭ بىرنەشە باعىتىن دامىتۋعا بولادى. سونىڭ ىشىندە ءدىني-تانىمدىق ءتۋريزمدى تەڭدەسى جوق مۇرا ق.ا.ياساۋي بابامىزدىڭ كەسەنەسى ارقىلى دامىتا الامىز... شىنىندا دا, ق.ا.ياساۋي كەسەنەسى جانىنداعى قىلۋەت, شىعىس مونشاسى, رابيا سۇلتان, ەسىم حان كەسەنەلەرى مەن ءبىر-ەكى مۇراجايدان باسقا, قوناقتارعا كورسەتەتىن تاريحي ورىندارمىز ساناۋلى-اق. كوپ دۇنيە زەرتتەلىپ, حالىققا كورسەتۋگە لايىقتالماعان... بۇل جاۋاپتان تۇركىستانعا حالىقتىڭ كەلۋىنە ىقپال ەتەتىن – كيەلى جەردىڭ رۋحاني قۋاتى ەمەس, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى مەن ونىڭ اينالاسىنداعى ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەر ەكەنى اڭعارىلادى. وكىنىشكە قاراي, سول باياعى ەسكى سۇرلەۋمەن قوناقتارعا كەسەنەنىڭ سالىنۋ تاريحىن, ونىڭ اينالاسىنداعى وزگە ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىشتەردى ايتۋمەن شەكتەلىپ كەلەمىز. وزگەرگەن ەشنارسە جوق. باياعى جارتاس – سول جارتاس. راس, قوجا احمەت ياساۋي باسىنا ءامىر تەمىر سالدىرعان الىپ عيماراتتىڭ ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق ارحيتەكتۋرالىق ەسكەرتكىش ەكەندىگىنە داۋ جوق. بىراق تۇركىستانعا اعىلعان حالىق ول كەسەنەنى كورۋ ءۇشىن عانا كەلمەيدى. قوجا احمەت ياساۋي سىندى ۇلى تۇلعانىڭ باسىنا زيارات ەتىپ, قۇرمەت كورسەتۋ ءۇشىن كەلەدى. كەسەنە – حالىق ءۇشىن باستى قۇندىلىق ەمەس. كەسەنە – وسى جەرگە زيارات ەتىپ كەلۋشىلەردىڭ ءامىر تەمىر باستاعان اتا-بابالارىنىڭ ياساۋي سىندى اۋليەگە كورسەتكەن قۇرمەتى. زياراتشىلار ءۇشىن ماڭىزدى نارسە – اۋليەنىڭ شاراپاتى, وسىنداعى حان-سۇلتان, باتىر-بيلەردىڭ بەيبىت تاعىلىمى. ول كەسەنەنىڭ قاقپاسىنا ويىپ جازىلعان مىنا سوزدە تولىق بەرىلگەن دەسە بولادى. وندا: «اۋليەنىڭ ەسىگى – باقىتتىڭ كەنى, اۋليەنىڭ ماحابباتى – باقىتتىڭ كىلتى». حالىق ازىرەت سۇلتان باسىنا وسى ءۇشىن كەلەدى. وزگە اۋليەلى جەرلەرگە دە سولاي. مىسالى, ماڭعىستاۋداعى بەكەت اتانىڭ باسىنا جولىنىڭ قيىندىعىنا قاراماستان جىلىنا ونداعان مىڭ كىسى بارادى. ول جەردە ازىرەت سۇلتان باسىنداعىداي ءزاۋلىم كەسەنە جوق. اۋليەنىڭ ءوز قولىمەن تاستان قاشالىپ جاسالعان جەراستى مەشىتى بار. بۇل حالىقتىڭ كەسەنە ءۇشىن ەمەس, ءوزىنىڭ رۋحاني قاجەتتىگى ءۇشىن باراتىنىن كورسەتەدى. بۇل تۇركىستان سياقتى كيەلى مەكەندى ماتەريالدىق قۇندىلىقتار شەڭبەرىمەن ولشەۋگە بولمايتىنىن كورسەتەدى. «قوجا احمەت ياساۋي كىم؟ ونىڭ تاريحتاعى ورنى قانداي؟» دەگەن سۇراققا قازىرگى قالانى كوركەيتەمىز, رۋحاني, تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرامىز دەگەندەر سونشا باس اۋىرتقىسى كەلمەيدى. تۇركىستانعا بولىنگەن قارجىعا قىزىققان پەندەلەر دە از ەمەس. ال بۇل نيەتپەن, مۇنداي ماقساتپەن ءبىز تۇركىستاندى ەشقاشان كوگەرتە دە, كوركەيتە دە الماسىمىز انىق. تۇركىستاندى كوگەرتۋ ءۇشىن, كوركەيتۋ ءۇشىن ونىڭ باي تاريحىمەن حالىقتى تانىستىرۋ قاجەت. بەرىسى ءتورت مىڭ, ءارىسى التى مىڭ جىلدىق تاريحى بار قالانىڭ ادامزات تاريحىنداعى, تۇركى تاريحىنداعى ورنىن كورسەتۋ – بۇگىننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسى. ءبىز ماسەلەگە كەشەندى قاراۋىمىز كەرەك. ايتپەسە, تۇركىستاننىڭ كونە تاريحىنان از دا بولسا زەرتتەۋ جۇمىستارى بار. سونىڭ ءوزىن كەلگەن قوناقتارعا ۇسىنا الماي وتىرمىز. ءبىز نەگە تۇركىستان مەن وعىز قاعان بايلانىسىن, تۇركىلەردىڭ باتىسقا دا, شىعىسقا دا تۇركىستان ارقىلى تاراعانىن, تىنىق مۇحيت پەن جەرورتا تەڭىزى اراسىن جايلاعان تۇرىكتەردىڭ بارلىعى تۇركىستان جەرىنەن وزگە وڭىرلەرگە اتتانعانىن ايتا الماي ءجۇرمىز؟ تۇركىستاندا, كۇلتوبەدە كونە نانىم-سەنىمنىڭ عيباداتحاناسى بار. كەزىندە ول جەردە قاڭلىلار جىلىنا مىڭ قوي سويىپ, قۇرباندىق شالعان. دەمەك بۇل – تۇركىستاننىڭ كونە ءداۋىردىڭ وزىندە رۋحاني ورتالىق رەتىندە مويىندالعانىنا مىسال. ارحەولوگ-عالىم مارات تۇياقباەۆتىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا تۇركىستان مەن ونىڭ ماڭايىندا 69 ۇلكەن قورىم بار ەكەن. ول قورىمداردا ميلليونداعان ادامنىڭ جەرلەنگەنى انىق. بۇل دا تۇركىستاندى ءبىر قازاق ەمەس, جالپى تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني ورتالىعى بولعاندىعىنان حابار بەرەدى. قوجا احمەت ياساۋي بۇل جەرگە تۇركىستاننىڭ كيەلىلىك سيپاتىنا بايلانىستى وسى جەرگە كەلىپ تۇراقتاعان.
قوجا احمەت ياساۋي – مۇحاممەد پايعامباردان كەيىنگى «احمادي ءساني», «قۇتۋب ءال-اقتاب-دۇنيەنىڭ تىرەگى» اتانعان ۇلى تۇلعا. ياساۋيگە دەيىن دە ادامزات قوعامى رۋحاني ازعىندىققا ۇشىراعان. مىنە, سول كەزەڭدە قوجا احمەت ياساۋي تاريح ساحناسىنا شىعىپ, رۋحاني الەم مەن ادامزات رۋحى اراسىنداعى بايلانىستى قايتا جالعاستىردى. ول بايلانىستى تەك ءوزى جالعاستىرىپ قويماي, اۋليەلەر مەكتەبىن قالىپتاستىردى. ول كىسىنىڭ بۇل ەڭبەگى سول كەزەڭدە ادامزات باسىنا تونگەن اپاتتى كەرى ىسىرعان. وكىنىشكە قاراي, ياساۋي بابامىزدىڭ وسى ەڭبەگى ورتاعاسىرلىق ءدىندارلار تاراپىنان قارسىلىققا تاپ بولىپ, ول كىسىنىڭ تاريحتاعى ءرولى بۇرمالانىپ, «احل ال-سۋننا ۋا جاماعا» شەڭبەرىنە ەنگىزىلدى. قازىر ءبىز وسى جالعان تاريحتى قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ شىن تاريحى رەتىندە قابىلداپ ءجۇرمىز. ياساۋي بابامىزدىڭ سول ءىلىمىن زەرتتەپ, قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ – عالىمداردىڭ اسىل مىندەتى.
تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ شاھار تاريحىنا, قوجا احمەت ياساۋي رۋحاني مۇراسىن تەرەڭ زەرتتەۋگە ءجىتى كوڭىل ءبولۋ مىندەتىن قويدى. ياساۋيتانۋ ورتالىعىن, ينستيتۋتىن اشۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردى. بۇل – ماڭىزدى دا وزەكتى ماسەلە. الايدا بۇل زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باعىتى قالاي بولماق؟ ماسەلە سوندا. ەگەر دە ياساۋي ءىلىمىن تار, تاپتاۋرىن شەڭبەرگە اپارىپ تىقساق, وندا كوپ ناتيجە بولمايدى. ال ياساۋيتانۋدى دانا عۇلاما شىعارمالارى نەگىزىندە زەرتتەسەك, وندا كوپ ناتيجەگە قول جەتكىزەمىز. بۇرىن ەۋروتسەنتريستىك دۇنيەتانىم شەڭبەرىنەن شىعا الماي جۇرگەن عىلىم سالالارى قازىر قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىنە, فيلوسوفياسىنا ۇلتتىڭ كوزىمەن قاراۋعا مۇمكىندىك الدى.
ءبىزدى ويلاندىراتىن تاعى دا ۇلكەن ماسەلە بار. وسى كۇنگە دەيىن تۇركىستان تاريحىنا, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تاريحتاعى رولىنە قاتىستى قانشاما عىلىمي جوبا ۇسىنساق تا, بىرەۋى دە جەڭىپ كورگەن ەمەس. قازىرگى تالاپقا سايكەس, بۇل جوبانى ءبىر ينستيتۋت شەڭبەرىندە اتقارىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. بىراق ياساۋيتانۋشىلار ورتالىعى از بولسا, مۇنداي جاساندى تالاپ عىلىمدى شىدەرلەۋى ءسوزسىز.
ارينە, تۇركىستان قالاسىنىڭ وبلىس ورتالىعى بولۋى, تۇركى دۇنيەسىنىڭ رۋحاني استاناسى مارتەبەسىن الۋى گۇلدەنۋىنە كوپ ىقپالىن تيگىزدى. قانشاما عيماراتتار سالىندى. جاڭا قالا بوي تۇزەدى. سولاردىڭ ىشىندە ەكى نىساندى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ءبىرى – «فاراب» كىتاپحاناسى, ەكىنشىسى – قوجا احمەت ياساۋي مۋزەيى. بۇل ەكى نىساننىڭ قالانىڭ رۋحاني احۋالىن كوتەرۋگە ىقپالى زور بولۋى كەرەك ەدى. الايدا بۇل ەكى نىساننىڭ دا دەڭگەيىن, الەۋەتىن كورسەتە الماي وتىرمىز. بىزدىڭشە, «فاراب» كىتاپحاناسى عىلىمي ورتالىق رەتىندە قالىپتاسۋى كەرەك.
ال قوجا احمەت ياساۋي مۋزەيى ءتورت جىلدان بەرى ءالى اشىلعان جوق. مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسياسىن جاساۋ «ا-1» دەگەن مەكەمەگە بەرىلدى دە, ءىس قۇردىمعا كەتتى. ياساۋي ومىرىنە, ىلىمىنە قاتىستى بارلىق عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن پايدالانا وتىرىپ, مۋزەيدىڭ ەكسپوزيتسيالىق جوسپارىن جاسادىق. «ا-1» باستىعى گ.بايقوشقاروۆا حانىم ەكسپوزيتسيا جوسپارىن ازىرلەگەن عىلىمي توپتى دا, جوبامىزدى دا كەرەكسىز دەپ تاپتى. ەگەر دە بۇل مۋزەيدى ءبىز ازىرلەگەن جوسپار بويىنشا جاساپ, حالىققا ۇسىنعاندا, مۇندا كەلۋشىلەردىڭ ساناسىندا كۇردەلى وزگەرىس بولار ەدى. ءياساۋيدىڭ ادامزات تاريحىنداعى ءرولىن, رۋحاني الەم مەن ادامزات اراسىنداعى بايلانىستاعى ءىلىمىن, دانالىعىن, قايراتكەرلىگىن ءدوپ باسىپ كوتەرۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ابىرويلى مىندەتى. بۇل – ياساۋيتانۋدىڭ ابىرويلى پارىزى. قازىرگى ەلىمىزدەگى, تۇركى الەمىندەگى, ادامزات اياسىنداعى ءتۇرلى قيىندىقتار, اداسۋلار مەن قيعاشتىقتار, اپاتتار مەن دۇلەيلەر – ياساۋي ىلىمىنەن الىستاعاندىعىمىزدىڭ كورىنىسى. ول ءىلىمدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جالعىز قازاقتىڭ نەمەسە تۇرىكتىڭ ەمەس, جالپى ادامزاتتىڭ كەزەك كۇتتىرمەس جۇمىسى بولۋعا ءتيىس. سوندىقتان ءاربىرىمىز تۇركىستاننىڭ كوگەرۋىنە, ياساۋي ءىلىمىنىڭ قايتادان جاندانۋىنا, پاراساتىمىزدى رۋحاني الەممەن بايلانىستىرۋعا ۇمتىلساق كوپ نارسەنى ۇتامىز.
زىكىريا جانداربەك,
تاريح عىلىمدارىنىڭ
كانديداتى, ياساۋيتانۋشى