يسلام بايرامۋكوۆ: بالۋاندارىمىز ءالى تالاي اسۋدى باعىندىرادى

– يسلام ءىلياس ۇلى, جامبىل وبلى­سىنىڭ تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن ءتورت بىر­­دەي ازامات­تىڭ وليمپيا ويىن­­دارىندا جەڭىس تۇ­عى­رىنا كوتە­رىلگەنىن جاقسى بىلەمىز. ولار – ەرماحان ىبىرايىموۆ, اق­جۇ­­رەك تاڭاتاروۆ, ەلدوس سمە­توۆ جانە ءسىز.

– ءسىز جوعارىدا اتاعان ازامات­تاردىڭ بارلىعى دا ەل سپورتىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى. ونىڭ الدىندا لۋگوۆوي اسىل تۇقىمدى ات زاۋىتىندا تۋعان «اب­سەنت» اتتى تازا قاندى اقال­تەكە تۇ­قىمداس سايگ ۇلىكتىڭ ءدۇ­بىر­لى دودالاردا سان مارتە دارا­لان­عانى بار؟ بۇل 1960 جىلى ريم وليمپياداسىندا التىن السا, 1964 جىلى توكيودا قوس قولانى يەلەندى. 1968 جىلى مەحيكوداعى جا­رىستىڭ كو­مان­دالىق سايىسىندا كۇمىس مەدال ەنشىلەدى. ودان بولەك, كاسىپ­قوي بوكستان بىرنەشە دۇركىن الەم­نىڭ ءابسو­ليۋتتى چەمپيوندارى – اعايىندى ۆي­تالي مەن ۆلاديمير كليچكولاردىڭ دا بالالىق شاعى ءدال ءبىزدىڭ وڭىردە وتكەن. سول ساڭلاقتاردىڭ اكەلەرى اسكەري ادام بولعان. ول بىرەر جىل قۇلاڭ وڭىرىندە قىزمەت ەتىپتى.

– وسىعان دەيىن ءسىزدىڭ جەر­لەس­تەرىڭىز – اتاقتى بوكس­شى ەر­ماحان ىبى­­رايى­موۆ­پەن, اي­گىلى بالۋان اق­جۇ­رەك تاڭا­تا­روۆپەن تىلدەس­كەن ەدىك. اڭگىمە بارى­سىندا ولار سپورت­تاعى بيىك بەلەس­تەر­دى باعىندىرۋدا ۇزدىك جاساعان جاتتىعۋلار جا­يىن­دا باياندادى. ءسىزدىڭ دە ۇلكەن سپورت­­تاعى جو­لىڭىز داڭعىل بول­­­­ماعان شىعار؟ 

– ارينە, ءبارىمىز بىردەي جاع­دايدا بولدىق قوي. سپورتتا بىردە ۇتىلاسىڭ, بىر­دە ۇتاسىڭ. جەڭىس پەن جە­ڭىلىس قاتار جۇرەدى. كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن شەلەكتەپ تەر توگىپ, تىنباي ەڭبەك ەتۋ كەرەك. ناعىز جالىنداپ تۇر­­عان شاعىڭدا كوپ نارسەدەن, توي-دۋمان, ويىن-ساۋىقتان باس تار­تۋعا تۋرا كە­لەدى. تەلەديدار ارقىلى كورىپ وتىرعان ادامدار سپورتشى بولعان قانداي كەرەمەت دەپ ويلايتىن شىعار. ويتكەنى ول جەردە سەنىڭ جەڭىسكە جەتىپ, قۇرمەت تۇعىرىندا مارقايىپ تۇرعانىڭدى عانا كورسەتەدى. بىراق استە ولاي ەمەس. ونىڭ ارتىندا كوپتەگەن قيىندىق پەن كە­دەرگى بار. ونى تەك سپورتپەن كاسىبي تۇردە شۇعىلدانعان ادامدار عانا تۇسىنەدى.  

– توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا ءسىز كەڭەس ودا­عى ما­مان­­دارىنىڭ نازارىنا ىلىك­تىڭىز. سوندا قاي جارىستا كوزگە ءتۇسىپ ءجۇر­سىز؟

– 1991 جىلى بىشكەكتە وتكەن كسرو كۋبوگىندە باس جۇلدەنى ولجالادىم. سول كەزدەن باستاپ  مەنىڭ سپورتتىق مانسابىمدا ورلەۋ كەزەڭى باستالدى.  

– كسرو ىدىراعاننان كەيىن قا­زاقستان قۇراماسى دەر­بەس كوماندا رەتىندە العاش رەت 1993 جىلى ۇلان­باتىردا ۇيىم­داس­تىرىلعان ازيا چەم­پيو­نا­تىنا قا­تىستى. سول كەزدە كو­مان­دا قور­­جىنىنا العاشقى جۇلدەنى سال­­عان دا ءسىز ەدىڭىز.

– ءيا, العاش رەت تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە سارى قۇرلىقتىڭ باس­تى دوداسىنا قاتىسقانىمىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمدە. سول جارىس­تا 100 كيلو سالماق دارەجەسىندە كۇرەسكەن يگور نەپومنياششي ەكەۋمىز جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىندىك. مەن 90 كيلو سالماقتا سايىسقا ءتۇستىم. اقتىق ايقاسقا دەيىن القىنباي جەتكەنىممەن, فينالدا يراننىڭ ايگىلى بالۋانى, بارسەلونا وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, ازيانىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى راسۋل حادەمنىڭ وسال تۇسىن تابا المادىم. 

– ازيا چەمپيوناتىندا ءسىز بەس مارتە جەڭىس تۇعىرىنا كوتە­رىلدىڭىز. العاشىندا ءۇش كۇمىس پەن ءبىر قولانى ەنشىلەدىڭىز. ال باس جۇلدەگە تەك 2000 جىلى قى­تايدىڭ گۋيلين قالاسىندا قول جەتكىزدىڭىز. سونداي شەشۋشى ساتتە نە جەتپەدى دەپ ويلايسىز؟ 

– ونىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار. بىردە باعىم جانبادى, بىردە بابىم دۇرىس بولمادى. جاراقاتپەن كۇ­رەسكەن كەزدەرىم دە جوق ەمەس. 1996 جىلى سياوشاندە تاعى سول راسۋل حادەمگە ەسە جىبەردىم. 1999 جىلى تاشكەنتتە الەم جانە ازيا چەمپيونى, ازيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى يراندىق اليرەزا حەيدا­ريگە جول بەردىم. كەيىننەن بۇل بالۋان افينا وليمپيا­دا­سىندا قولا مەدال ولجالاپ, الەمدىك دودادا ءۇش رەت كۇمىسپەن كۇپتەلدى. ازيادانى ەكى جانە قۇر­لىق بىرىنشىلىگىن ءۇش رەت ۇتتى. مىنە, وسىنداي داڭقتى بالۋاندار مەنىڭ الدىمدى ورادى.

– الەم چەمپيوناتتارىنا بىرنەشە مارتە قاتىستىڭىز. بىر­اق بىردە-ءبىر رەت باعىڭىز جان­­بادى. سول جارىستاردا جەڭىس تۇ­عى­رىنا كوتەرىلۋىڭىزگە نە كە­دەر­گى بولدى؟

– ول كەزدە بىزدە جارىس تىم از بولدى. قاراجاتتىڭ جوقتىعىنان تالاي ءىرى دودادان شەت قالدىق. تاجىريبەنىڭ ازدىعى دا كەسىرىن تيگىزدى. ءالى ەسىمدە, 1993 جىلى تورونتودا وتكەن الەم چەمپيونا­تىنا دايارلانىپ جاتقاندا, وليم­پيادانىڭ ەكى جانە الەمنىڭ بەس دۇركىن چەمپيونى ماحاربەك حا­دارتسەۆ ماعان كۇرەسىپ كورەيىك دەپ ۇسىنىس جاسادى. سون­دا داڭ­قى جەر جارعان ءدۇلدۇلدىڭ مەنى ەلەگەنىنە قۋاندىم. ەكەۋمىز ءبى­راز الى­سىپ-ج ۇلىستىق. ءبىر مەزەتتە اياعىنا ءوتتىم دە, كىلەمگە الىپ ۇردىم. سوندا ماعان «قور­قاتىن تۇگى جوق. «اڭىز ادامدارمەن» دە كۇرەسۋگە بولادى ەكەن عوي» دەگەن وي كەلدى. مىنە, ءبىزدىڭ بۋىنعا وسى جاعى جەتىسپەدى. ەگەر حالىقارالىق ارەناعا ءجيى شىعىپ, اتاعى جەر جارعان بالۋاندارمەن كۇش سىناسقاندا, سە­نىمىمىز ارتا تۇسەر ەدى. ماسەلەن, ما­حاربەك حادارتسەۆ, ارسەن فاد­زاەۆ, سەرگەي مەن اناتولي بەلوگلازوۆتار, لەري حابەلوۆ سىندى وليمپيا ويىندارى مەن الەم چەمپيوناتتارىندا سان مار­تە اتوي سالعان بالۋاندار ەشكىمنەن جە­ڭىلمەيتىندەي كو­رىنەتىن. باپكەر­لەر دە, باسقالار دا ءبىزدىڭ قۇلاعىمىزعا سولاي قۇيىپ تاستاعان. كەيىننەن يۋتۋبتان كورسەك, كەيبىر جارىستاردا ولار اقش-تىڭ اپايتوستەرىنەن ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە ۇتىلعان ەكەن. يران­دىقتاردان دا جەڭىلگەن.

تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە, ەلىمىزدە ماعان قارسىلاس بولمادى. اۋىر جانە اسا اۋىر سال­ماقتا يگور كليموۆ دەگەن بالۋا­ن بار ەدى. ول كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىن ۇتقان, كسرو مەن ازيا چەمپيوناتى جانە ازيا ويىن­­دارىندا جۇلدە العان. كوبىنە-كوپ ەكەۋمىز ايقاسامىز. باسقا بالۋاندار ءسال السىزدەۋ بولدى. ال باسەكەلەستىك جوق جەردە ناتيجەنىڭ دە تومەن بولاتىنى بەلگىلى.

– 1996 جىلى اتلانتا وليم­پيا­دا­سىنا قاتىستىڭىز. امە­ريكادا اسى­عىڭىز الشىسىنان تۇسپەدى عوي...

– وليمپيادا قارساڭىنداعى تۋر­نيرلەردىڭ بىرىندە توبىعىمدى قاتتى جارا­قاتتاپ الدىم. سول جاراقاتتىڭ الە­گىمەن ءبىراز ۋا­قىت جوعالتتىم. اتلان­تاداعى جا­رىستىڭ تۇساۋكەسەر كەزدەسۋىندە كانادالىق سكوتت بيانكودان باسىم تۇسكەنىممەن, ىلە-شالا راسۋل حادەممەن قايتا جولىقتىم. بۇل باسەكەدە تورەشىلەر ورەسكەل قاتەلىك جىبەردى. ولار مەنىڭ ءۇش ۇپايعا تاتيتىن ءادىسىمدى ءبىر ۇپايمەن عانا باعالادى. سونىڭ سالدارىنان 3:4 ەسەبىمەن ەسە جىبەردىم. 

– تورەشىلەردىڭ شەشىمى ادى­لەتسىز بولسا, نەگە شاعىم تۇسىر­مەدىڭىزدەر؟

– شاعىمدى جارتى ساعاتتا ءتۇسىرۋ كەرەك ەكەن. ول كەزدە ءبىز­دىڭ عانا ەمەس, باپكەرلەردىڭ دە تاجى­ريبەسى كەمشىن ەدى. ويتكەنى وليمپياداعا العاش رەت قاتىسىپ وتىرمىز. بىرىنشىدەن, ۋاقىت وتكىزىپ الدىق. ەكىنشىدەن, نارازىلىق ءبىلدىرۋ ءۇشىن 500 دوللار كولەمىندە اقشا تولەۋ كەرەك. ءىسىمىزدىڭ وڭعا باساتىنىنا كۇماندانعان جات­تىقتىرۋشىلار: «وسىمەن قويا سالايىق. قازىلار ءوز شەشىم­دەرىن وزگەرتە قويماس. شاعىم تۇ­سىرسەك, 500 دوللار­دان ايىرىلىپ قالا­مىز», دەپ اڭگىمەنى شورت كەستى. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ رەسەي كۇرەس فەدەراتسياسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى ميحايل مامياشۆيلي مەن سەۋل­دە كۇمىس الىپ, بارسەلونادا باس جۇلدەنى ولجالاعان بەس دۇركىن الەم چەمپيونى لەري حابەلوۆتىڭ «نەگە شاعىم تۇسىرمەدىڭدەر؟ سەن­دەر قىزىق ەكەنسىڭدەر», دەپ باستارىن شاي­قاعانى بار. شىن­تۋايتىندا, ولاردىڭ ماعان جانى اشىپ تۇرعان جوق. ەسىمدەرى اتالعان رەسەيلىكتەر حادارتسەۆتىڭ حادەمدى جەڭە الاتىنىنا كۇمانداندى. ەگەر ماحاربەك ۇتسا, وندا ول ءۇش دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى اتاناتىن ەدى. بىراق فينالدا سولتۇستىك وسەتيانىڭ تۋماسى يران­نىڭ پەحلەۆانىنا جول بەردى.

جۇبانىش بەلدەسۋىندە بارسە­لونا وليمپياداسىنىڭ كۇمىس جانە الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكى دۇركىن قولا جۇلدەگەرى گەرمانيالىق حاي­كو بالتستى جەڭگەنىممەن, ىلە-شالا الەم چەمپيونى, سول جا­رىس­تىڭ كۇمىس جانە ەكى دۇركىن قولا جۇلدەگەرى, الەم كۋبوگىنىڭ يە­گەرى, پانامەريكا ويىند­ارىنىڭ جەڭىمپازى امەريكالىق مەل­ۆين دۋگلاسقا ەسە جىبەردىم. وندا قاتەلىك وزىمنەن بولدى. ونى كەۋدەمنەن اسىرا لاقتىرامىن دەپ, استىنا ءتۇسىپ قالدىم.

– ءسىز 2000 جىلى سيدنەيدە وتكەن وليمپيا ويىندارىنىڭ كۇمىس مەدالىن يەلەندىڭىز. بۇل ءسىزدىڭ سپورتتىق مان­سابى­ڭىز­داعى ەڭ جارقىن جەڭىس ەكەنى داۋ­سىز. بىراق باس جۇلدە ءۇشىن با­سە­كەدە داعىستاندا تۋىپ-وس­كەن اۆار ۇلتىنىڭ وكىلى, الەم جانە ەۋروپا چەمپيونى سا­گيت مۇر­­تا­زاليەۆتى سان سوقتىرۋ مۇم­­كىن بول­مادى ما؟

جارتىلاي فينالدا جەڭىسكە جەتكەندە قاتتى قۋانىپ قويدىق-اۋ دەيمىن. قازىر ويلاپ وتىرسام, سيدنەيگە دەيىن ساگيتپەن ەڭ بولماعاندا ءبىر مارتە كەزدەسكەندە, ءبارى باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەدى. فينالعا وزىمشە تاكتيكا قۇردىم. ەگەر «كلينچكە» دەيىن جەتكىزسەم, مۇرتازاليەۆتى اۋدارىپ تاستايمىن دەپ ويلادىم. الايدا بۇل جوس­پارىم جۇزەگە اسپادى. ءسويتىپ, كۇمىس مەدالدى قاناعات تۇتتىم.

– بوزكىلەممەن قوشتاسقاننان كەيىنگى قىزمەتىڭىز تۋرالى قىس­قاشا ايتىپ وتسەڭىز.

– 2004 جىلى افينا وليم­پياداسىنان كەيىن ۇلكەن سپورتتان قول ءۇزدىم. 2007-2009 جىلدارى قازاقستان ۇلتتىق قۇرا­ماسىنىڭ باس باپكەرى بولدىم. بىرەر جىل الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە قوعامدىق جۇ­مىستارعا بەلسەنە ارالاستىم. ودان كەيىن مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترىنىڭ شتاتتان تىس كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقاردىم. 2022 جىلدان بەرى قاراشاي-بالقار ەتنومادەني بىرل­ەستىگىنىڭ مۇشەسىمىن. 

– مامان رەتىندە قازىرگى كەزدە ەلىمىزدەگى ەركىن كۇرەستىڭ دا­مۋ بارى­سىنا قانداي باعا بە­رەسىز؟ 

– توكيو وليمپياداسىنداعى ساتسىزدىك مەنىڭ جانىما قاتتى باتتى. قازاقستاننىڭ ەڭ بەلدى بالۋاندارى كۇرەسكەن جارىستا ءبىر عانا مەدال الدىق. ءوزىم سول كەزدە «قازسپورت» ارناسىنان تىكەلەي رەپورتاج جۇرگىزدىم. بىردەن ءبىز­دىڭ جىگىتتەردىڭ اياق الىسى مەن دەمال­عاندارىنان كۇدىكتەندىم. اياق-قولدارى سىرەسىپ قالعان, دۇرىس تىنىستاي المايدى. سۇراستىرسام, ولار جاپونياعا 27 شىلدەدە كەتكەن ەكەن. 4 تامىزدا كۇرەس باس­تالدى. جەتىنشى جانە سەگىزىنشى كۇن اككليماتيزاتسيانىڭ ناعىز كەمەلىنە جەتەتىن كەزى. بۇل عىلىمي تۇردە دالەلدەنگەن. وعان قوسا, بالۋاندار الاتاۋ بوكتەرىندە ورنالاسقان ايبا-نىڭ بازاسىندا دايارلاندى. اتالعان بازا تەڭىز دەڭگەيىنەن 1,6 مىڭ مەتر بيىكتىكتە تۇر. توكيو بولسا, نەبارى 40 مەتر­دەي بيىكتىكتە. ياعني سپورتشىلارىمىز تاۋدان بارىپ, بىردەن شۇڭقىرعا ءتۇستى. سونى ءبىزدىڭ ماماندار بىلمەگەن بە؟ باسشىلار مەن عىلىمي توپ قايدا قاراپ وتىر؟ مۇنى مەن ەلىمىزدىڭ كۇرەس تۇرلەرىنە جاسالعان قيانات دەپ قا­بىلدادىم. باسقا ايتار ءسوزىم جوق.

اللاعا شۇكىر, قازىر كوش بىرتە-بىرتە تۇزەلىپ كەلەدى. بيىلعى ءساۋىر ايىندا استانادا ازيا چەم­پيوناتى ءوتىپ, قازاقستان قۇ­راماسى ءوز تاريحىنداعى تەڭ­دەسسىز تابىسقا قول جەتكىزدى. ءتورت بىر­دەي ورەنىمىز جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك سا­تىسىنا كوتەرىلىپ, جال­پى­كوماندالىق ەسەپتە كوش باس­تادى. اتالعان جارىستى تاما­شا­لاي وتىرىپ, بالۋانداردىڭ ورە­لى ونەرى مەن جەڭىسكە دەگەن قۇل­شى­نىسىنا ءسۇيسىندىم. 

– ازيا چەمپيوناتىندا بالۋاندارىمىز ايدى اس­پانعا شىعا­رىپ, ءتورت التىن الدى دەيىك. ال سول باس جۇل­دەنى ول­جا­­لا­عان­دار­دىڭ ارا­سىنان ال­داعى وليم­پيا ويىن­دارى مەن الەم چەم­پيو­نات­تا­رىندا جەڭىس تۇ­عى­رىنا كوتە­رىلۋگە كۇش-جىگەرى جە­تەتىن بالۋاندى كورە الدىڭىز با؟ 

– ءبىزدىڭ بالۋاندار ەشكىمنەن كەم ەمەس. بۇيىرتسا, قازاق ەلىنىڭ دە ورەندەرى بيىك بەلەستەردىڭ بارلىعىن باعىندىرادى. بىراق سول تولاعاي تابىسقا تەزىرەك قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءالى ءبىراز اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋ قاجەت. كۇرەس ونە­رىندە جەڭىسپەن ورىلگەن ءداس­تۇرى بار مەملەكەتتەرگە ءجيى بارىپ, سولاردان كوپ ۇيرەنۋىمىز كەرەك. جىگىتتەردى پسيحولوگيالىق تۇر­عىدان جاق­سىلاپ دايارلاعان ابزال. عىلىم مەن مە­ديتسيناعا دا ەرەكشە كوڭىل بولۋگە ءتيىسپىز. سوندا ەلىمىزدەن وليمپيادا, الەم چەم­پيون­دارى كوپتەپ شىعادى. وعان مەن كامىل سەنەمىن.  

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

عالىم سۇلەيمەن,

«Egemen Qazaqstan»