مارال يشان

ءوز زامانىندا تارىققاندى دەمەپ, زا­رىق­قاندى جەبەگەن حالقىنىڭ جاناشىرى رەتىندە تانىلعان, اقيقاتقا بەرگىسىز عاجايىپ ىستەرىمەن اتى اڭىزعا اينالعان ءبىرتۋار تۇلعا مارال يشاننىڭ اتى دا, ءىسى دە ۇزاق جىلدار تاريح قويناۋىندا تۇنشىعىپ جاتتى. كەڭەس زامانىندا ونىڭ ەسىمىنىڭ اۋىزعا الىنباۋىن تۇسىنۋگە دە, تۇسىندىرۋگە دە بولادى: ول پاتشا وكىمەتىنىڭ وتارلىق ساياساتىنا قارسى بولعان, كەنەسارى حاندى اشىق قولداعان جاۋجۇرەك جان. تاۋەلسىزدىك جىلدارى دا بۇل وڭىردە ونى ەشكىم ىزدەي قويعان جوق.

مەنىڭ تۋعان اۋىلىم بالۋان مەن اۋليە بابانىڭ كىندىك قانى تامعان نۇرىمبەتتى ­«اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس» ەلدى مەكەندەر دەۋگە كەلمەيدى, ارالارى – 60-70 شاقىرىمداي. ال نۇرىمبەتكە قاراقامىس ءتيىپ تۇر. وسى قاراقامىستا انامنىڭ تۋعان اپاسى ءزۇبيرا تۇردى. ءجيى بولماسا دا بارىپ ءجۇرۋشى ەدىك. سول اۋىلدىڭ ۇلكەندەرىنىڭ نۇرىمبەتتى مارال يشاننىڭ اۋىلى دەپ وتىراتىنى قۇلاعىمدا قالىپ قويىپتى. «ول كىم؟» دەپ, ءمان بەرىپ, قازبالاماسام دا, سودان بەرى بۇل ەسىم بۇيرەگىمنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە ساقتالىپ كەلگەنى انىق.

بەرتىن جۋرناليستيكاعا دەن قويىپ, قالامگەرلەر قاتارىنا قوسىلعاننان كەيىن وڭىرىمىزدە تابانىنىڭ ءىزى قالعان دارا تۇلعا­لار تۋرالى سەريالى ماتەريالدار جازسام دەگەن وي جۇرەگىمدى تەربەي باستادى. بۇل ەڭبەككە وتىرماس بۇرىن ءوزىم بىلەتىن باتىرلار مەن اقىن-جىراۋلاردى, ءىرى عالىمدار­دى تۇگەندەپ شىقتىم. سوندا ويىما ورالعان­دار: شوقان ءۋاليحانوۆ, قوجابەرگەن جىراۋ, سەگىز سەرى, شال اقىن, ۇكىلى ىبىراي, ماعجان جۇماباەۆ, سماعۇل سادۋاقاس ۇلى, ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ... مارال يشان... كەيىپكەرلەرىمنىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەردى ولاردى بەسىك بولىپ تەربەت­كەن تۋعان جەر توسىنەن ىزدەۋگە قۇرىل­عان سول كىتابىم 2009 جىلى استاناداعى «فو­ليانت» باسپاسىنان جارىق كوردى. بىراق وعان ءبىر قايناۋى ىشىندە جاتقان سياقتى كو­رىن­گەن مارال يشان تۋرالى ەسسەمدى ەنگىز­گەن جوقپىن. ءسوزدىڭ شىنى – ناقتى دەرەك­تەر­دىڭ تاپشىلىعىنان با, ونىڭ قۇپياسى ­كوپ ومىرىنە تەرەڭ بويلاي المادىم. «ساباق­­تى ينە ساتىمەن», دەگەن 2011 جىلدىڭ كۇزىن­­دە پارلامەنت دەپۋتاتى رەتىندە جۇمىس ساپا­رىمەن سىر وڭىرىنە بارعاندا كوپ جاي­عا قانىقتىم.

اۋەجايعا تابانىم تيگەن ساتتە, ويى­ما مارال بابا ورالدى. «ول كىسى ەرتەدە ءبىر توپ اۋىلداسىن ەرتىپ, وسى جاققا كەتىپ, تۇراقتاپ قالىپتى. سولاردىڭ ۇرپاعى ءالى ءبىر اۋىل بولىپ وتىر ەكەن», دەگەن اڭگىمەنى ەستىپ ءجۇرۋشى ەدىم. ءوزىمدى قارسى العان جاس جىگىتكە وسى اڭگىمەنىڭ شەتىن شىعارۋىم مۇڭ ەكەن: «ول كىسىنى بۇل وڭىردە بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم, ۇرپاقتارى قالادا دا بار, بىراق دەنى قارماقشى اۋدانىندا تۇرادى», دەدى. راسىندا دا سولاي بولىپ شىقتى, بۇل وڭىردە مارال بابانى ءپىر تۇتاتىنداردىڭ قاتارى قالىڭ ەكەن.

ارادا ەكى كۇن وتكەن جوق, الگى جىگىتىم: «بۇگىن مارال بابانىڭ ۇرپاعى – تىلەۋبەرگەن ناقىپوۆتىڭ ۇيىنە قوناققا بارامىز», – دەدى. تىلەكەڭ قاپساعاي دەنەلى, قاراتورى كىسى ەكەن. جاسى الپىستىڭ ۇستىنە ەركىن شىققان-اۋ دەپ قالدىم. ۇيدە بىزدەن باسقا دا قوناقتار بار ەكەن, اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن تىلەكەڭ ولاردى تانىستىرا باستادى.

– توردە وتىرعان اعامىز – يساعالي جۇماعۇلوۆ. بۇل كىسىنىڭ ەسىمى سىر جۇرتشى­لىعىنا جاقسى تانىس, وتىز جىلدان استام شارۋاشىلىق باسقاردى, ءالى دە ەڭبەكتەن قول ۇزگەن جوق. قارماقشىدا تۇرادى, – دەدى. ال مىنا كىسى بەلگىلى دارىگەر بالتاباي مايتانوۆ.

– ءبىز اشامايلى كەرەيدىڭ ىشىندە تارىشىدان تارايمىز, ەرتەدە اتالارىمىز مارال باباعا ەرىپ كەلىپ, وسى جاقتا تۇرىپ قالىپتى, – دەدى يساكەڭ اڭگىمەگە ارالاسىپ.

– تىكەلەي ۇرپاعى بولدىڭىزدار عوي؟

– ءيا, ءبىر اتانىڭ بالالارىمىز, ال بابا­نىڭ ءوز كىندىگىنەن تاراعان شوپشەگى قازىر اقتوبەدە تۇرادى.

– مارال يشاندى بۇل ءوڭىر قاتتى قۇرمەت­تەيدى. قارماقشىدا ونىڭ اتىندا مەشىت, كوشە بار, قورىمى دا سوندا, – دەدى باكەڭ اڭگىمەسىن جالعاستىرىپ.

ۇزاق وتىردىق, ءبىراز اڭگىمەنىڭ باسى قايى­رىلدى. مارال يشان تۋرالى اتادان بالا­عا جالعاسقان سىردىڭ ۇشى-قيىرى جوق ەكەن.

وسىدان كەيىن تەزىرەك قارماقشىعا جەتۋگە اسىقتىم. جولدا قالجان احۋن اۋىلىنا سوقتىق. ءدىني ۇعىم بويىنشا, ءبىر وزىندە قىرىق مولدانىڭ ءبىلىمى بار ءىرى وقىمىستىنى احۋن دەپ اتايدى ەكەن. قالجان ءوز زامانىندا مەشىت سالىپ, پىرلىك قۇرعان ۋاعىز-ناسيحاتى ارقىلى مۇسىلماندارعا اللا تاعالانى, ونىڭ بۇكىل قۇدىرەتىن تانىتا بىلگەن عۇلاما بولىپتى. ءبىر تاڭعالعانىم, نارىقتىڭ داۋىلى بۇل اۋىلعا مۇلدە سوقپاعان سەكىلدى, ءبارى ءوز ورنىندا, «قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇ­مىرتقالاعان» زامانداعىداي, مادەنيەت ءۇيى, ساۋدا ورتالىعى سياقتى الەۋمەتتىك سالا نىساندارى قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر ەكەن. وسى جايعا نازار اۋدارعان ەدىم, اۋىل اعاسى: «قىزىلوردا اۋليەلەرىمەن اتى شىققان قاسيەتتى ءوڭىر عوي, ءبىزدىڭ اۋىل دا قۇت قونىپ, قىدىر دارىعان, يماندىلىق كيەلى تۋىن تىككەن مەكەن, ءىسىمىزدى قالجان احۋن سياق­تى بابالارىمىزدىڭ رۋحى نۇرلاندىرىپ, شۋاققا بولەپ تۇرعانىنا كامىل سەنەمىز», – دەدى. ايتسا ايتقانداي, قالجان احۋننىڭ قۇدىرەتىنە بۇل اۋىلدىڭ جاسى دا, كارىسى دە باس يەدى ەكەن. ول نەگىزسىز دە ەمەس, كەڭەس زامانىندا شاش ال دەسە, باس الاتىن بەلسەندىلەر تەمىرجول بويىنا قالجان احۋن سالدىرعان مەشىتتى قيراتىپ, كىرپىشىن الماق بولادى, ولارىنان ەشتەڭە شىقپايدى. اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ, اقىرى وزدەرى قايعىلى جاعدايعا ۇشىرايدى. مىنە, وسى قالجان احۋن مارال يشاندى اۋليە دەپ, ءپىر تۇتىپ ءوتىپتى.

قارماقشى توپىراعىنا تابانىمىز تيگەن­نەن كەيىن وعان دەگەن ءىلتيپاتىمىز ءتىپتى ارتا ءتۇستى. مارال بابانىڭ ماڭگىلىك مەكە­نىنە وسى جەردى تاڭداۋى تەگىن ەمەس سياقتى. قارماقشى اۋدانى, شىن مانىندە, اۋليەلەر شوعىرلانعان جەر ەكەن. سولاردىڭ ءبىرى XV عاسىردا ءومىر سۇرگەن قارماق «سىر وزەنىنە جايىن قارماق سالىپ, اعايىندارىن, اينالاسىنا كوشىپ كەلۋشىلەردى بالىقپەن اسىراعان ەكەن. بىرتە-بىرتە حالىق كوبەيىپ, اقىرى اجەپتاۋىر ەلدى مەكەنگە اينالعان. سونىمەن بۇل جەر سول كىسىنىڭ ەسىمىمەن اتالىپ كەتكەن» («يسلام جانە مارال بابا», سادەن نۇرتاي ۇلى. – 13 ب.).

قارماقشىعا ءبىز قاس قارايا جەتتىك تە, مارال بابانىڭ باسىنا تاڭەرتەڭ بارۋعا ۇيعاردىق. مارال يشاننىڭ كەسەنەسى اۋدان ورتالىعى جوسالى كەنتىنىڭ تەرىسكەيىندە, ­جيىرما شاقىرىمداي جەردەگى جالپاق تو­بەنىڭ باسىندا ەكەن. ەرتەدە بۇل جەردى «قا­مىر» قورىمى, ودان كەيىن «قىرىق مە­شىت» دەپ اتاپتى. قازىر جەرگىلىكتى تۇرعىندار «مارال بابا قورىمى» دەپ اتايتىن كورىنەدى.

مارال بابا قورىمىنىڭ شىراقشىسى قايتىس بولعانمەن, وتباسى (ايەلى مەن كەلىن-بالاسى) وسىندا وتىر ەكەن.

– ءبىر شارۋامەن وبلىس ورتالىعىنا بارىپ ەدىم, الىستان قوناق كەلدى دەگەن سوڭ, ءبارىن تاستاپ قايتا ورالدىم, مەن ءوزىم باباعا جيەن بولامىن, – دەدى اپاي. – مارال بابانىڭ ءوزى دە, ۇرپاقتارى دا وسىندا تۇراق تاپقان.

ەكى بولمەلى كەسەنەنىڭ كىرە بەرىسىندەگى وڭ بوساعادا جاتقان بەيىتكە نازار اۋداردىق.

– بۇل قۇلجىمىر دەگەن ءبيدىڭ بەيىتى, ءوزى مارال باباعا تۋىس بولىپ كەلەدى, – دە­دى اپاي. – سول كىسىنىڭ ساقالى وتە ۇزىن بول­عان ەكەن. يشاننىڭ ەركە كەنجە ۇلى ءپىر­تازا بىردە الدەبىرەۋلەردىڭ ايداپ سالۋى­مەن قۇلجىمىردىڭ ساقالىن كەسىپ الىپتى. بولعان جايت اكەگە جەتىسىمەن, ول دەرەۋ تۋىسىن شاقىرىپ الىپ: «ايىپ بىزدەن, بىتىسەتىن, تۇراتىن جەرىڭىزدى ايتىڭىز», دەپ­تى. سوندا قۇلجىمىر: «پىرتازانىكى بالا­لىق قوي, كەشىردىم, ماعان ەشتەڭەنىڭ كەرەگى ­جوق, دۇنيەدەن وتكەن كەزدە بەيىتىڭىزدىڭ كىرەر ­اۋزىنان, وڭ قاپتالدان ورىن بەرسەڭىز بول­دى, باسقا تىلەگىم جوق», – دەپتى.

بۇگىندەرى كەسەنەنىڭ باسىنا ءتاۋ ەتىپ كەلگەندەر الدىمەن وسى كىسىگە قۇران باعىشتايدى ەكەن. تورگى بولمەدە مارال بابا مەن اناسى قاتار جاتىر. اناسى دا قاسيەت دارىعان جان بولۋى كەرەك, قايتارىندا بالاسىنا: «سەن دە وسىندا كەلەسىڭ», دەگەن كورىنەدى. قىردا تۋىپ وسكەن مارالدىڭ ماڭگىلىك مەكەنىن سىر ەلىنەن تابۋىندا دا تىلسىم ءبىر سىر جاتقانى انىق. ءسىرا دا, ونى وسى وڭىرگە, قالىڭ قازاقتىڭ اراسىنا كورىپكەلدىگى, بولاشاقتى بولجاي بىلەتىندىگى جەتەلەگەن شىعار-اۋ.

باباعا قۇران باعىشتالعاننان كەيىن ونىڭ شىعىس جاعىنداعى ويپاڭدا تۇرعان تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسە­نە­سىنىڭ ۇلگىسىمەن سالىنعان عيماراتقا كەل­دىك. «بۇل – مارال يشاننىڭ ۇلى قالقاي يشان­نىڭ كەسەنەسى» دەدى جول باستاۋشىمىز. وسى ارادا قاسيەتتى بابامىزدىڭ ۇرپاعى تۋرالى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ساباقتاي كەتۋ ارتىق بولماس. مارال بابانىڭ وزىنەن سەگىز ۇل ورگەن. ولاردىڭ ءبارى دە وقىعان, نەبىر جاقسى قاسيەتتى بويىنا جيعان جاندار بولىپتى. تورتەۋىنىڭ يشان اتانۋى دا كوپ جايدان سىر ۇقتىرسا كەرەك-ءتى. دەسەك تە, سولاردىڭ ىشىندە قالقاي يشاننىڭ ورنى بولەك ەكەنى داۋسىز. قالقاي يشان تۋرالى ءسابيت مۇقانوۆ «اققان جۇلدىز» رومانىندا: «كۇللى يسلام دۇنيەسىنىڭ, ولاردىڭ ىشىندە باعداتتا 25 جىل وقىپ, 12 ءپاندى تامام عىپ كەلىپتى», دەپ جازادى. قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار ۇلى شوقان ۋاليحانوۆقا قاتىستى مىنا ءبىر دەرەك تە وقىرماندى قىزىقتىرۋعا ءتيىس. سابەڭنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, شوقان تۋعاندا قالقاي يشان شىڭعىستىڭ ۇيىندە قوناقتاپ جاتسا كەرەك. «اۋليە, ءسىز قويىپ بەرىڭىز, نارەستە­نىڭ اتىن», دەپ وتىنەدى ءۋالى تۇقىمدارى... مۇحاممەد پايعامباردىڭ قىزى فاتيمانى العان كۇيەۋى ءارى اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى – حازرەتتى عالي. ونىڭ ءۇش قاتىنىنان ون سەگىز ۇل بولعان, سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ باتىرى مۇحاممەد-قاناپيا دەيتىن ۇلى ەكەن... بولاشاقتىڭ مۇحاممەد-قاناپياسى بولار ما ەكەن دەگەن تىلەكپەن قالقاي يشان زەينەپتەن تۋعان ۇلدىڭ اتىن مۇحاممەد-قاناپيا قويدى».

مارال يشان تۋرالى اڭگىمە قانشا كوپ بولعانمەن, مەنى «جازبا دەرەكتەرى بار ما ەكەن؟» دەگەن وي مازالاي بەرگەن. ءار جىلدارى جازىلعان قالىڭدىعى پىشاقتىڭ قىرىنداي 2-3 كىتاپقا, نەگىزىنەن, ونىڭ ءدىني جولى ارقاۋ بولىپتى. وسىنشاما ۋاقىت حالىق جادىندا قالعان ادامنىڭ باسقا دا قاسيەتتەرى بولعانى انىق. سول اڭگىمەگە ويىسپاس بۇرىن, مارال بابانىڭ ءومىر جولىنا قاتىستى كەيبىر دەرەكتەرگە نازار اۋدارۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن.

مارال بابامىز 1780 جىلى قازىرگى قوستاناي وبلىسىنداعى وباعان وزەنىنىڭ توڭىرەگىندە, قۇسمۇرىن اتىرابىندا, كەيىن مارال شىلىگى اتالعان قونىستا دۇنيەگە كەلگەن. «بۇل – بۇگىنگى امانقاراعاي ورمانىمەن ىرگەلەس قايرانكول جازىعى», – دەپ جازادى مارال يشان ءومىرىن كوپ زەرتتەگەن قوستانايلىق قالامگەر سىرلىباي بۇركىتباي ۇلى («مارال يشاننىڭ نۇر شا­پاعاتى». قوستاناي, 1998, 3-بەت.).

زەرتتەۋشىلەردىڭ جازۋلارىنا قاراعان­دا, مارال يشاننىڭ اكەسى قۇرمان ابىلاي­حاننىڭ ەڭ سەنىمدى ادامدارىنىڭ ءبىرى, ەم­شىسى بولعان, ال شەشەسى قالماق حانى قال­­دان-تسەرەننىڭ قازاق ايەلىنەن تۋعان, ەسىمى – فاتيما. 1741 جىلى اقپان ايىنىڭ اياعىندا جوڭعار اسكەرلەرى قازاق جەرىنە تۇتقيىلدان شابۋىل جاسايدى. ناق وسى كەز­دە ابىلاي قاپىلىستا قولعا تۇسەدى. بۇل جونىندە يامىشەۆ بەكىنىسىنىڭ كومەندان­تى ءسىبىر گۋبەرنياسىنىڭ كەڭەسىنە جول­داعان مالىمدەمەسىندە: «قالماقتار ولاردى (قازاق اسكەرىن. – ج.س.) تالقانداپ, سۇلتان ابى­لايدىڭ ءوزىن قولعا ءتۇسىردى», دەپ حابارلايدى («اقيقات». 1992. №7. 59-ب.). ەكى جىلدان استام تۇتقىندا بولعان ابىلاي 1743 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە امان-ساۋ ەلگە ورالادى. قالماق حانى ابىلايدى تۇتقىننان بوساتا وتىرىپ, وعان ۇلكەن سىي-سياپات جا­سايدى. وسى جايىندا ورىنبور كوميسسياسى­­نىڭ وكىلدەرى يۆان لاكين مەن مانسۇر اسا­نوۆ: «ەتەگى التىنمەن كومكەرىلگەن قىم­بات شاتىر, التىن زەرلى قامقا تون سياقتى اسىل بۇ­يىمدار­دى تارتۋ ەتتى», دەپ جازادى ­(«XV-XVIII عع. قازاق-ورىس قارىم-قاتىناسى». ­243-ب.) قال­ماق حانى ابىلايعا جان دا سىي­لا­دى دە­گەندى تاريحشىلار جوققا شىعار­ماي­دى. ءسويتىپ, قالماق تۇتقىنىنان ورالعان ابى­لاي كوشىنە ىلەسىپ كەلگەن ەكى قىزدىڭ بىرىنە ءوزى ۇيلەنەدى دە, ەكىنشىسىن ەمشىسى قۇر­مان­عا قوسادى. كۇندەردىڭ كۇنىندە ەكى ايەل دە بوسانىپ, شەكەسى تورسىقتاي ەكى ۇل ومىرگە كەلەدى, ونىڭ ءبىرى – قاسىم (كەنەسارىنىڭ اكەسى, ەكىنشىسى – مارال). ءسابيت مۇقانوۆ­تىڭ «اققان جۇلدىز» رومانىندا: «اتادان بالاعا قالعان سوزدەرگە قاراعاندا مارال يشان مەن كەنەسارى قاسىموۆتىڭ شەشە­لەرى تۋىس, ەكەۋى بولە ەدى», – دەگەن سوزدەرى دە ­وسىنى دالەلدەيدى.

مارال يشان – اشامايلى كەرەيدەن تارايتىن تاناش ءبيدىڭ ون ءبىرىنشى ۇرپاعى. ول تۋرالى مالىمەتتەر كوپتەگەن ەڭبەكتەردە كەزدەسەدى. مىسالى, اتاقتى بالقى جىراۋ «سۇم دۇنيە» دەگەن تولعاۋىندا:

«مىنا شولاق دۇنيەدە,

اۋليە ولمەس دەر ەدىم,

وتقا سالسا كۇيمەگەن.

زالىمدىقتىڭ ءومىرى

ءبىر شارپۋى تيمەگەن,

ارامدى كوڭىلى سۇيمەگەن.

ءدىن-مۇسىلمان بالاسىن

كەرەمەتپەن بيلەگەن.

ساحار تۇرىپ جىلاعان,

قاتىن مەدەت سۇراعان.

ول ەرلەردىڭ تاعاتى

قۇدايىنا ۇناعان.

بابا تۇكتى شاشتى ءازىز,

ەر سەيىتپەنبەت, ماعزامان.

مارال يشان, سونى ءازىز

سولاردان دا وتكەن سۇم دۇنيە», دەيدى.

اكەدەن توعىز جاسىندا جەتىم قالعان مارال ارادا ءۇش-ءتورت جىل وتكەننەن كەيىن ءبىلىم ىزدەپ, اناسىمەن بىرگە جولعا شىعادى. قارجىنىڭ جوقتىعىنان جول ازابىن تارتىپ, كوپ قينالادى. اقىرى جاياۋلاپ-جالپىلاپ اقمەشىت ماڭىنداعى قۇلانباي يشاننىڭ اۋىلىنا جەتەدى. قۇلانباي يشاننىڭ كىسى تانيتىن قاسيەتى بولسا كەرەك. مارالدىڭ تەگىن بالا ەمەس ەكەنىن ىشتەي سەزەدى دە, وعان جابىسىپ, ايىرىلمايدى. اقىرى قىزى مەڭلىبيكەگە قوسادى. بىراق مارال بۇل جەردە تۇراقتاپ قالماي, ساپارىن ودان ءارى جالعاستىرىپ, قازىرگى وزبەكستاننىڭ اۋماعىنداعى جام تاۋىن مەكەن ەتىپ وتىر­عان جالاڭاياق يشاننىڭ الدىنا بارادى. اتاق­تى اۋليە مارالدى ەكى سوزگە كەلمەي وقۋعا قابىلدايدى. كەشىكپەي مارال زەرەكتىگى­مەن كوزگە ءتۇسىپ, ۇستازدىڭ ءىلتيپاتىنا بولە­نە­دى. جالاڭاياق يشاننان 10 جىل ءدارىس العان مارال ءدىني شارياتپەن بىرگە دارىگەرلىك ما­ماندىقتى دا جەتە مەڭگەرەدى. ونىڭ اتاعى حالىققا تەز تارايدى. تۋعان جەرىنە ورالىسىمەن, اۋرۋ-سىرقاۋلار اعىلىپ كەلە باستايدى. اۋىر حالدە كەلگەندەردىڭ وزدەرى دەم سالعاننان كەيىن سىرقاتتارىنان قۇلان-تازا ايىعىپ كەتەدى. وسىلاي ونىڭ داڭقى بۇكىل ەلگە جايىلىپ, حالىق الدىنداعى بەدەلى وسە تۇسەدى.

وسىنداي زامانىنان وزىپ تۋعان كوزى­قاراقتى, كوكىرەگى ساۋلەلى مارال بابامىز ەلدىڭ دە جايىن ويلادى. كۇننەن-كۇنگە كۇ­شەيىپ جاتقان ورىس پاتشاسىنىڭ زورلىق-زومبىلىعى, قازاق جەرىن وتارلاۋداعى نەشە ءتۇرلى ايلا-شارعىسى ونى دا نازالاندىرادى. بۇل كەز قازاق ەلىن قاناۋدىڭ ناعىز شەكتەن شىققان تۇسى ەدى. مارال قۇرمان ۇلى سول كەزدە-اق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ قازاق حالقىنىڭ باسىنا تونگەن قاۋىپ ەكەنىن سەزگەن. «...روسسياعا قاراماڭدار, وزدەرىڭ بىرىگىپ, ورىستان باسقالانىپ, ەگىن سالۋمەن اينالىسىڭدار, سەندەردى ەگىن بايلىققا جەتكىزەدى» («دالا ءۋالاياتى» گازەتى, 1899.) دەپ حالىق اراسىندا ۇگىت-ناسيحات جۇمىسىن جۇرگىزەدى. «مارال يشان كەرەي بولىسىنىڭ ستارشيناسى بايسالمەن بىرگە ورىنبور اسكەري گەنەرال گۋبەرناتورى ەسسەنىڭ جانە سىبىردەگى اسكەري ءبولىمنىڭ باستىعى گەنەرال-لەيتەنانت كاپتسەۆيچتىڭ اتىنا ەكى حات جولداعان... حاتىندا مارال بابا كوپ جىلداردان بەرى رەسەيمەن دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ بۇزىلىپ, ولار قازاقتار­دىڭ شۇرايلى جەرلەرىنە كىرىپ العانىن, ال قازاقتاردىڭ ءوز تاراپىنان ورىستاردىڭ جەرىنە بارۋى ۇلكەن جانجال تۋدىراتىنىن جازادى», («قاسيەتتى مارال يشان», «تۇمار», قىزىلوردا, 2005. – 81-82-ب) كيكىلجىڭ­نىڭ الدىن الۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارادى, يم­پەراتوردىڭ قابىلداۋىنا بارۋعا رۇقسات الىپ بەرۋىن سۇرايدى. مارال قۇرمان ۇلىنىڭ بۇل حاتتارى ەلەۋسىز قالمايدى, سول كەزدەگى ۆيتسە-كانتسلەر, گراف نەسسيلرود پەن ءسىبىردىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى سپەرانسكي اقىلداسا كەلىپ, مارالدىڭ پەتەربۋرگكە بارۋىنا رۇقسات بەرۋ تۋرالى شەشىمگە كەلەدى. بىراق مارال پاتشانىڭ قابىلداۋىنا بارمايدى. ويتكەنى ونىڭ نيەتىن اڭعارعان پاتشانىڭ جاندايشاپتارى باسقان ءىزىن اڭدۋمەن بولادى. ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ ءجۇزباسى جانتورە جيھانگەروۆكە مارالدى تاۋىپ الۋدى تاپسىرۋى, ورىس پودپولكوۆنيگى گراماتيننىڭ سۇلتان شوتاي باقتىگەرەەۆكە مارالدى ۇستاۋدى بۇيىرۋى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ مارال قۇرمان ۇلىن قاۋىپتى ادامدار تىزىمىنە ەنگىزگەنىن اڭعارتادى.

2011 جىلدىڭ جازىندا قىزىلجاردا سالىق زيمانوۆ, مامبەت قويگەلدى, بۇركىت اياعان, كامال بۇرقانوۆ سياقتى بەلگىلى عالىم­­داردىڭ, تاريحشىلار مەن اقىن-جازۋ­شى­لاردىڭ قاتىسۋىمەن «سولتۇستىك قازاق­ستان: ءوڭىر تاريحى, تۇلعالار تاعدىرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفە­رەنتسيا ءوتتى. كونفەرەنتسيادا تاريحشىلار وسى وڭىردەن شىققان قايراتكەرلەردىڭ ءومىرى تۋرالى سوڭعى كەزدەگى ىزدەنىستەرىن ورتاعا سالدى. قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگو­گيكا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى ەركىن ءابىل «مارال يشان: ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ يدەيالىق نەگىزدەرى جانە سيپاتى» اتتى بايانداماسىندا قاسيەتتى بابامىزدىڭ رۋحانيات الەمىندە الاتىن ورنى زور ەكەنىن دالەلدەپ, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ۇلى تۇلعا ەكەنىن ايعاق­تايتىن تىڭ دەرەكتەر كەلتىردى. مىسالى, جوعا­رىدا ءبىز كەلتىرگەن پاتشا وكىلدەرىنە جول­داعان حاتىندا يشان «...ورىستاردىڭ بارلىعى ءسىزدىڭ قاراۋىڭىزدا, قازاقتاردىڭ بارلىعى دا ءبىزدىڭ قاراماعىمىزدا», دەپ باتىل سويلەيدى. كاپتسەۆيچتىڭ رۇقسات قاعازى مارالدىڭ حاتىن اپارعان ورتا ءجۇزدىڭ ستارشيناسى بايسال اتكەلدى بالاسىندا قالىپ قويعان. دەرەكتەر مارالدىڭ جاۋاپ كەلگەنشە باسقا جاققا كەتىپ قالعانىن جەتكىزەدى. قالاي دەسەك تە, مارالدىڭ پاتشاعا ءوتىنىم بىلدىرسە دە, كەيىن بويىن ودان اۋلاق سالعانى شىندىق. ونىڭ سەبەپتەرى كوپ. مارال يشان تۋرالى «حVIII-XIX عاسىرلارداعى قازاق-ورىس قاتىناستارى», (الماتى, «عىلىم», 1964 ج. 198-ب.), ۆ.ۆ.ءبارتولدتىڭ «يشان» (شىعارمالارى, 6.ت. ماسكەۋ, 1970, 679-ب.), «بۇرىنعى رەسەي يمپەرياسى اۋماعىنداعى يسلام» دەپ اتالاتىن (رعا شىعىس ادەبيەتى, 1999, 40-ب.) ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتە, باسقا دا ەڭبەكتەردە كوپ دەرەكتەر كەلتىرىلگەن. ماسەلەن, كراف مىرزا قازاقتان مارال دەگەن شىعىپ, «قازاقتى كاپىردەن قۇتقارۋعا شىققان اۋليەمىن» دەپ, ەل اراسىنا اڭگىمە تاراتقانىن جازادى. ورىس ارمياسىنىڭ ءتىلماشى زاحاروۆ ونى «وردانىڭ شىرقىن بۇزۋشى» دەپ اتايدى. «ول تورعايدا ءومىر ءسۇرىپ, جەڭىلتەك ورتالىقتاردى ءوز جاعىنا تارتىپ, اۋىلىنان ورىس قاشقىندارعا باس­پانا بەرىپ وتىر» دەپ جازادى.

كەرەي رۋىنا قارايتىن اۋىلداردىڭ يشاننىڭ سوڭىنان ۇدەرە كوشكەنى راس ەدى. كەي دەرەك كوزدەرىندە ولاردىڭ سانى 10 مىڭ­عا جەتكەنى ايتىلادى. مارال ورىس پاتشاسى­نا قارسى ۇگىتىن ورىستەتىپ, جاقتاستارىن مۇ­سىل­مان مەملەكەتىن قۇرۋعا شاقىرادى. مۇ­نىڭ اياعى قارۋلى قاقتىعىسقا دەيىن بارادى.

مارال يشان تۋرالى جازبالاردا ونىڭ قايتقان جىلى وسى كۇنگە دەيىن ەكى ءتۇرلى كورسەتىلىپ كەلەدى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر ول 1841 جىلى قايتىس بولدى دەسە, كەيبىرەۋلەر 1852 جىلى ومىردەن وزدى دەيدى. سوڭعى تۇجىرىم شىندىققا كوبىرەك ساياتىن سەكىلدى. ويتكەنى گەنەرال ي.ف.بلارامبەرگ ءوزىنىڭ كۇندەلىكتەرىندە 1852 جىلى اسكەرلەرىمەن بىرگە قوسقورعان جانە قاراقۇل ماڭىنا توقتاعانىن, مارال يشانمەن كەزدەسكەنىن: «ول ماعان وتە سەنىمسىز ادام رەتىندە كورىندى. مەنىڭ جانىمداعى قازاقتار ونىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاپ, مەنىڭ ونى الىپ كەتۋىمە كومەكتەسپەيتىنى بەلگىلى بولدى. مارال يشان ۇنەمى باسىنا سالدە وراپ, قولىندا جىلقى قۇيرىعىنىڭ قىلىنان جاسالعان ۇلكەن جەلپۋىشىمەن جەلپىنىپ وتىردى», دەپ جازادى.

وسى ماسەلەگە قاتىستى 1993 جىلى اق­توبە وبلىسىنىڭ ايتەكە بي اۋدانىنا قا­راي­تىن تولىباي-جاباساق باعىتىندا ۇيىم­­داستىرعان ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشى قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن مادەنيەت قىز­مەت­كەرى ىرىسجان ىلياسقىزىنىڭ ايتقان ويلارى دا كوكەيگە قونىمدى سياقتى كورىن­دى. «كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ پايىمداۋىنشا, مارال يشاننىڭ قايتىس بولۋى 1841 جىلى ەمەس, ودان ءبىراز كەيىن دەۋىندە نەگىز بار سياقتى. اققۇمداعى جۋعى ماڭىنداعى قۇلپىتاستاردىڭ جازىلعان ۋاقىتى 1855-1960 جىلداردان باستالادى. بۇل جەردە قورىمنىڭ پايدا بولۋىنا وسى جۋعى نەگىز بولعان بولار دەپ توپشىلاۋعا بولادى», دەپ جازادى ول. ودان ءارى زەرتتەۋشى «جۋعى» دەگەن ءسوزدىڭ مارال يشانعا قاتىسىن تاراتادى. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەگە قاراعاندا, قوستاناي جاقتا ءجۇرىپ قايتىس بولعان مارال يشاننىڭ دەنەسىن وسى جولمەن الىپ ءجۇرىپتى. الىس جول, جاز ايى, كۇن ىستىق, جولدا بىرنەشە رەت توقتاپ, قارا بىلعارىعا ورالعان اۋليەنىڭ دەنەسىن جۋىپ-شايۋعا تۋرا كەلەدى. سول جەرلەردى اياقاستى ەتپەۋ ءۇشىن سىرتىن ورلاپ تاستايدى. «سىرتقى وردىڭ شەڭبەرى ءجۇز مەتردەي. قازىلعان وردىڭ تەرەڭدىگى مەن اينالاسىنىڭ قىرى ءالى ءبىر مەترگە جۋىق. اۋليەنىڭ جۋعىسى ماڭىندا XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان ۇلكەن قورىم ءوسىپتى. بۇگىندە تامدار قۇلاپ, تومپەشىكتەرگە اينالىپ, قۇلپىتاستار ءار جەردەن قىلتيىپ كورىنىپ تۇر. ءبىر كەزدە جۋعى ماڭىندا قالىڭ بەيىتتەردىڭ قانات جايۋىنا اۋليەنىڭ جۋعىسى نەگىز بولعانعا ۇقسايدى» («قاسيەتتى مارال يشان», قىزىلوردا, 2005. – 197- ب.)

ءسوز جوق, مارال يشان – تاريحي تۇلعا, يسلام ءدىنىنىڭ ۇلى ناسيحاتشىسى. كەزىندە بۇحارا مەدرەسەسىندە, كەيىن مازاري شاريف­تە (قازىرگى اۋعانستان جەرى) ءبىلىم العان, ول اعارتۋشىلىق قىزمەتپەن دە كوپ اينالىس­قان, بۇگىنگى قىزىلوردا, قىزىلجار, قوستا­ناي وڭىرلەرىندە بىرنەشە مەشىت پەن مەد­­رەسە اشقان. «اكەدەن ۇل تۋسا يگى, اكە جولىن قۋسا يگى» دەگەن ەمەس پە, كەيىن ونىڭ جولىن بالالارى جالعاستىرعان.

« ۇلى اللا مۇنشا باقىت قالاي بەرگەن,

ءار اۋليە – اتقان اق تاڭ, اراي بەلدەن.

يشان بوپ كوپ اۋلەتى بابامىزدىڭ,

تاراعان اتاق-داڭقى, تالاي جەردەن.

قالقاي مەن قالىبايدىڭ, ەلىبايدىڭ,

اۋليەلىك قاسيەتى مول, كەرىم ايقىن.

الداجار, توباعابىل, ۇندەمەستىڭ,

يشاندىق قۇدىرەتىنە كۋا – اي, كۇن.

كەڭ جايعان ءاميت, وسپان قاناتتارىن,

ءجۇنىسحان, ءسارۋار,

ىسقاق – تالانت-دارىن!

سۇلەيمەن مەن مامىرباي تىرلىگىندە,

كامىل بىلگەن, باقيدا ابات بارىن».

قوستانايلىق اقىن جولبارىس بايازيد «دالا ەلىنىڭ اۋليەسى» اتتى كولەمدى تول­عاۋىندا مارال يشاننىڭ ۇرپاعى تۋرالى وسىلاي جىرلايدى. زاماننىڭ تالاي داۋىلىنا ۇرىنسا دا, ەكى عاسىردان استام ۋاقىت بويى ەسىمى ەل ەسىندە ساقتالىپ, ۇمىتىلماي كەلە جاتقان مارال يشان – شىن مانىندە اۋليە ادام.

 

جاراسباي سۇلەيمەنوۆ,

جۋرناليست