الەمدەگى تىڭ وزگەرىستەردىڭ ارتىندا عالىمداردىڭ ۇلكەن ەڭبەگى جاتىر. ءار جاڭالىق ءۇشىن جوبا اۆتورى بەلگىلى ءبىر دارەجەگە قول جەتكىزەدى. وسى ورايدا عالىمداردىڭ دەڭگەيىن انىقتايتىن «حيرش يندەكسى» تۋرالى نە بىلەمىز؟
2005 جىلى امەريكالىق فيزيك حورحە حيرش عالىمداردىڭ دەڭگەيىن انىقتايتىن كورسەتكىش ويلاپ تاپتى. بۇل بويىنشا عالىمدار ماقالا جاريالاپ جانە ونىسى كوپ سىلتەمەگە يە بولسا, سايكەسىنشە كورسەتكىش تە وسەدى. كورسەتكىش اۆتوردىڭ قۇرمەتىنە «حيرش يندەكسى» دەپ اتالىپ كەتكەن. پروفەسسور بۇل عىلىميومەتريالىق كورسەتكىشتى العاشىندا فيزيكتەردىڭ عىلىمي ونىمدىلىگىن باعالاۋ ءۇشىن ۇسىنعان. يندەكس جاريالانىمدار سانى مەن ولارعا جاسالعان سىلتەمەلەر سانىنا نەگىزدەلگەن. ءارى ول بويىنشا عالىمنىڭ, عالىمدار توبىنىڭ, عىلىمي ۇيىمنىڭ نەمەسە جالپى مەملەكەتتىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ساندىق سيپاتتاماسى انىقتالادى. عالىمداردىڭ جازعان ماقالالارىنا سىلتەمە قانشالىقتى كوپ كەلتىرىلسە, حيرش يندەكسى دە سونشالىقتى وسەدى. ماسەلەن, ءسىزدىڭ 1 عىلىمي ماقالاڭىز بار دەلىك. سول ماقالاڭىزعا 1 سىلتەمە جاسالىنسا, حيرش يندەكسىڭىز 1-گە تەڭ بولىپ شىعا كەلەدى. ءدال سول سەكىلدى حيرش يندەكسى 10-عا تەڭ عالىمنىڭ كەم دەگەندە 10 ماقالاسى بار جانە سول 10 ماقالانىڭ ارقايسىسىنا كەم دەگەندە 10 سىلتەمە جاسالىنعان دەگەن ءسوز. يندەكس كورسەتكىشىن وزدىگىنەن ەسەپتەۋدىڭ قاجەتى جوق. ونى ارنايى قۇرىلعان بازالار انىقتاپ شىعارادى.
عىلىمدا حيرش يندەكسىنىڭ 10-12 كورسەتكىشى زەرتتەۋشىنى ءىرى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن انىقتاۋشى فاكتور بولا الادى. ال يندەكستىڭ 15-20 كورسەتكىشى تۇلعا دەڭگەيىنىڭ «امەريكانىڭ فيزيكالىق قوعامىنا» مۇشەلىككە سايكەس كەلەتىنىن, 45 نەمەسە ودان دا جوعارى يندەكس اقش ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشەسى بولا الاتىندىعىن بىلدىرەدى. نەگىزىنەن حيرش يندەكسى ءومىر بويى ءوسىپ وتىراتىن كورسەتكىش. تەوريالىق تۇرعىدا ونىڭ شەگى جوق دەۋگە بولادى. ادەتتە, نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارىنىڭ دەڭگەيى 60-70 حيرش يندەكستى قۇرايدى. بۇل – ورتاشا ستاتيستيكا. ياعني ءوسىم ءاردايىم بار. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن عالىمدار «Scopus», «European Physical Journal» سەكىلدى بەدەلدى باسىلىمدارعا ماقالا جاريالاۋى كەرەك.
بۇگىندە الەم بويىنشا حيرش يندەكسىندە كوش باستاپ تۇرعان – كورەيالىق فيزيك حوندجۋ كيم 2023 جىلعى كورسەتكىش بويىنشا عالىمنىڭ يندەكسى 339-عا تەڭ. زەرتتەۋ تاقىرىبى – جوعارى ەنەرگيا فيزيكاسى, استروبولشەكتەردىڭ فيزيكاسى جانە ستسينتيللياتور. ەكىنشى ورىنعا 316 كورسەتكىشپەن گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى رونالد كەسسلەر تابان تىرەگەن. مەديتسينا سالاسىمەن اينالىساتىن مامان «پسيحياتريالىق ەپيدەميولوگيا» تاقىرىبىندا زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. ۇزدىك ۇشتىكتى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى روبەرت لانگەر (حيرش يندەكسى – 309) تۇيىندەپ تۇر. ينجەنەر-حيميكتىڭ تالداۋ ءپانى – تىندىك ينجەنەريا, بيوماتەريالدار, نانوتەحنولوگيا جانە حيميا. ال وتاندىق عىلىمدا بۇل ءتىزىمدى فيزيك-تەورەتيك, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ءراتباي قاعاز ۇلى باستاپ تۇر. اكادەميكتىڭ حيرش يندەكسى 48-گە تەڭ. تىزىمدەگى ەكىنشى ورىنعا 44 كورسەتكىشپەن ۇلتتىق عىلىمي كەڭەستىڭ مۇشەسى, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دەنساۋلىق ساقتاۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايرات داۋلەتوۆ جايعاسقان. ۇزدىك ۇشتىككە يندەكس دەڭگەيى 42-ءنى قۇرايتىن عالىم بولات جاۋتىكوۆ ەنگەن.
جالپى, عالىم ءۇشىن حيرش يندەكسىن جوعارىلاتۋ ماڭىزدى. ويتكەنى يندەكس كورسەتكىشى كوپ بولسا, مامانعا كەز كەلگەن جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ەسىگى اشىق. بۇدان بولەك, حالىقارالىق عىلىمي باسىلىمداردىڭ رەداكتورى بولۋ مۇمكىندىگى دە زور.
دەسەك تە, اق پەن قارانىڭ قاتار ورىلەتىنى سەكىلدى مۇنىڭ دا كەمشىلىگى بار. حيرش يندەكسىنىڭ دەڭگەيى عالىمنىڭ ماقالالارىنا كەلتىرىلگەن سىلتەمەلەر بويىنشا وسەتىندىكتەن, جالعان دەرەككوز كەلتىرۋ جاعدايى دا ورىن الىپ جاتادى. ماسەلەن, 2016 جىلى جاريالانعان ماقالاعا تەك 2018 جىلى عانا سىلتەمە كەلتىرىلدى دەلىك. ال باسقا ۋاقىتتا مۇلدە تالقىعا سالىنباعان. بۇل, ارينە, كۇماندى جايت. ودان بولەك, ءبىر ادام حيمياعا قاتىستى ءبىر ماقالا شىعاردى دەلىك. ال وعان حيميانىڭ باسقا سالالارى بويىنشا دەرەككوز كەلتىرىلدى. بىلمەگەن, تۇسىنبەگەن ادامعا ءبارى كەرەمەت. ىشىنە ءۇڭىلىپ وقىساڭىز, جالعان سىلتەمەنى بايقايسىز. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي ماقالالار ادەتتە ESCI, Conference Paper سەكىلدى دەڭگەيى ورتاشا جۋرنالداردا جاريالانىپ جاتادى. سوندىقتان اۆتوردىڭ يندەكس دەڭگەيىمەن قاتار, زەرتتەۋ جۇمىسىن جاريالاعان جۋرنالدىڭ بەدەلىنە دە نازار اۋدارۋ ماڭىزدى.
بي-فاتيما ەرالحانقىزى,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۇۋ ستۋدەنتى