مەملەكەتتىك اكادەميالىق بي تەاترىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءارى تۇراقتى جەتەكشىسى, حالىق ءارتىسى, ايگىلى حورەوگراف, پروفەسسور بولات عازيز ۇلى ءتىرى بولعاندا 85 جاسقا تولار ەدى.
اكەسى عازيز قۋاتوۆتى, كورنەكتى كومسومول, پارتيا قايراتكەرىن 1938 جىلدىڭ شىلدەسىندە قاماۋعا العاننان كەيىن, ءبىر جارىم ايدان سوڭ بولات ايۋحانوۆ تۋىپتى. اناسى ايتاتىن ەدى: «ايەلدەر بوساناتىن ءۇيدىڭ دالىزىندە سايمان-قارۋلارىن اسىنعان نكۆد قىزمەتكەرلەرى ءجۇردى, جاس بوسانعان ايەلدەردىڭ قايسىبىرىن دەرەۋ قايتادان تۇتقىنداپ اكەتكەنىن كورگەنىمدە, زارەم ۇشتى…»
شىركىن, اناسى-اي, قىزى مەن ەكى ۇلى قاشان ەستەرىن تانىعانشا, اكە-شەشەلەرىنىڭ, باۋىرلارىنىڭ ەسىمدەرىن جازىپ, ارقايسىسىنىڭ كيىمدەرىنە تىگىپ قويادى ەكەن. ءسات سايىن اپات كۇتە وتىرىپ, سونى بالالارىنا سەزدىرمەۋگە تىرىسقانى قانشا كۇشكە تۇسكەنىن كىم ءبىلسىن؟ جيىرما سەگىز جاسىندا جەسىر قالىپ, ز ۇلىمدىقتىڭ نەبىر تۇرىنە ەرىكسىز كۋا بولعانىمەن, قاشان كوز جۇمعانىنشا, ادىلەتتىڭ, پارتيانىڭ عالامات كۇشىنە سەنگەنى بولات ءۇشىن ءتوزىمنىڭ, ەرلىكتىڭ مەكتەبىندەي. قىرشىنىنان قيىلىپ تۇسەردە ادال اكەنىڭ «بالالاردى كوممۋنيستىك رۋحتا تاربيەلە» دەپ اق ماتاعا قانىمەن جازىپ كەتكەن اماناتىن اناسى ورىندادىم دەپ ەشقاشان ايعايلاپ ايتپاعانىمەن, شۇكىرشىلىك, بۇلاردىڭ ومىردەن ءوز ورىندارىن تاپقانىن كوردى, قۋاندى, ماقتان تۇتتى.
قازاق ونەرىندەگى وسىناۋ ورنى بولەك دارا تۇلعامەن تالاي مارتە تىلدەسىپ, ارەدىكتە اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ تۇرعانىمىز بار ەدى.
ءار جىلدارى وزىنە قويعان ساۋالدارىما جاۋاپتارىن, سۇحباتتاردان ءۇزىندى ۇسىنامىن.
– مەن ءۇشىن جۇيە, اعىم, پارتيادان گورى ادامشىلىق قاسيەت الدەقايدا ماڭىزدىراق. ەڭ باستىسى – ادام, تۇلعا, ءوزارا تازا قارىم-قاتىناس. قانداي قوعامدا دا وسىلار باستى ۇعىم. ونەردە باعىم جانسا, تۋعان جەرىمە, ەلىمە, بيىك تۇلعالارعا بورىشتىمىن.
– ەگەر ديماش احمەت ۇلى قوناەۆتىڭ كومەگى بولماسا, ءبىزدىڭ بالەت ۇجىمى دا بولماس ەدى. «پارتيزاندىق» ادىسپەن و كىسىگە تەلەفون شالدىم. دەرەۋ «كەل» دەدى. ەكى ساعاتقا جۋىق سويلەستىك. سول ساتتە وتۋگە ءتيىس ءماجىلىستى ءبىر جارىم ساعاتقا شەگەرىپ, ۇزاق اڭگىمەلەستى. «سەنىڭ ونەرىڭمەن تانىسپىن, رەسپۋبليكامىزعا قاجەتتى مامانسىڭ, دارىندى ءبيشىسىڭ, ءبىز مۇنى جوعارى باعالايمىز. شىعارماشىلىق مۇڭ-مۇقتاجىڭدى قىسىلماي كەز-كەلگەن ۋاقىتتا ايت, قاشان كەلگىڭ كەلسە دە, ەسىگىم اشىق» – دەدى. سەنىمىن اقتاۋعا تىرىساتىنىمدى, ءجون-جوسىقسىز مازالاپ, شەكتەن شىقپايتىنىمدى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستىم. «تاعى ءبىر بالەت ۇجىمىنىڭ قاجەتى قانشا, تەاترىمىز بار ەمەس پە» دەپ قارسىلاسقاندار كوپ بولدى. ءىلياس وماروۆ «بۇل جاس بالەت بارلىق كونتينەنت پەن شەتەلدەرگە ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدى كورسەتەتىن جەڭىل كاۆالەريا بولماق» دەپ قولداعانىن قالاي ۇمىتارسىڭ. سول كەزەڭدە د.قوناەۆ, س.يماشەۆ, ءى.وماروۆ, م.ەسەناليەۆ, پلوتنيكوۆ, ل.عالىمجانوۆا سىندى تۇلعالاردىڭ قولداپ, جاعداي تۋعىزعانى ءۇشىن ولارعا ماڭگىلىك قارىزدارمىن. جيىرما التىدا عانا ەدىم, ءوزىمنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىمدى جان-جاقتى دامىتۋعا جاعداي جاسادى. ءاربىر ون جىل سايىن كەزدەسىپ تۇردىق ديماش اعامەن. مەنى سو كىسىنىڭ بالاسى دەيتىن سىبىر-كۇبىر دە ەستيمىن. ءبىر جولىققانىمىزدا «مەنى – ءسىزدىڭ ۇلىڭىز دەپ ايتادى» دەدىم. «ايتسىن. مەنىڭ وسىنداي ۇلىم بولعانىنا قارسى ەمەسپىن» دەدى:
كىم ءبىلسىن, مۇمكىن شىعارماشىلىق تابىستارعا سو كىسىنىڭ ارقاسىندا جەتكەن شىعارمىن. ماعان دەگەن سەنىمىن بۇكىل جان-تانىممەن اقتاۋعا تىرىستىم. بىردە ء«بىز الماتىنىڭ كورولدىك بالەتىمىز» دەپ اڭداماي ايتىپ قالعانىم بار. كۇنى بۇگىنگە شەيىن ىقپالىن, ىستىق ىقىلاسىن سەزىنەمىن. د.ا.قوناەۆ دۇنيەدەن وتكەندە, ء«سىزدىڭ ۋاقىتىڭىز ءبىتتى» دەدى ماعان. نەتكەن قورلاۋ دەسەڭىزشى. «ال ءسىزدىڭ ۋاقىتىڭىز ەشقاشان تۋمايدى» دەدىم.
– جايداقتىقپەن, جەڭىل-جەلپى جەلىپ وتۋگە داعدىلانعانداردىڭ تاماعىنا تۇرىپ قالعان سۇيەكتەي بولىپ جۇرەتىنىمدى ءوزىم دە بىلەمىن. شىعارماشىلىق ادالدىعىمدى, ونەر شىندىعىن, جان دۇنيە تازالىعىن توڭىرەگىمدە ءوتىپ جاتقان جايتتارمەن ۇندەستىرۋ ماعان وتە قيىن. ءومىر بويى قاسىمداعىلاردىڭ جاي-جاپسارىنا, جاعدايىنا قۇراق ۇشۋمەن كەلەمىن. بۇل وتە ۇلكەن, اۋىر جۇمىس. ۇدايى مازاسىز تىرلىك كەشەمىن. الدا-جالدا الدەكىمدى مەزى ەتكەنىمدى اڭعارسام, دەرەۋ سىتىلىپ شىعامىن. كەيبىرەۋلەردىڭ ءوزىمدى ابدەن شارشاتىپ, جالىقتىراتىنىن سەزسە دە, مازا بەرمەيتىنىنە قايران قالامىن. انامىز «مىنا دۇنيەگە ءبارىمىز قوناقپىز» دەگەندى ءجيى قايتالايتىن. بۇگىن بارمىز, ەرتەڭ جوقپىز. مەن بارىنە ۇلگەرۋىم كەرەك, ءومىردىڭ قوناعى عانا ەمەس, تاعدىرىمنىڭ قوجاسى دا بولعىم كەلەدى. كوپتەگەن ادامنىڭ مورالدىق, ماتەريالدىق جاعدايى, تىرشىلىكتەگى ۇستانىمى وزىڭنەن تاۋەلدى بولعاننان كەيىن شارق ۇراسىڭ, اسىعىپ-اپتىعاسىڭ. لاۋازىم يەلەرىنە, جالپاقتاعاندى جاقتىرمايمىن. ءوز ءىسىمنىڭ شەبەرىمىن دەپ ساناعاندىقتان دا سولاي شىعار. ەمىن-ەركىن, باتىل كەتسەم, شىعارماشىلىق ويلارىمدى ورىنداۋعا قۇلشىنىستان عانا;
– ونەر ەشقاشان ولمەيدى. كەشە بولعان, بۇگىن بار, ەرتەڭ دە بولادى. راس, قازىر قيىن, كەدەيشىلىك باسىم. دەسەك تە, بولاشاققا قويعان ماقساتىمىز ءۇشىن بۇگىنگى جاعدايىمىزعا ءتوزۋ قاجەت. ەڭ نەگىزى – ونەردە كەلەشەك بار. تالانتتىڭ جارىققا شىعۋى قاشان دا قيىن. ماسەلەن, مەن ءومىر باقي كۇرەسىپ كەلەمىن. پالەندەي بيىك دارەجەگە جەتپەسەم دە, ومىردەن ءوز ورنىمدى تاپتىم. دارىنىڭدى دالەلدەۋ ءۇشىن كۇرەسە ءبىلۋ كەرەك. جاستىق كۇش-قايرات, جىگەردىڭ المايتىن قامالى جوق. قازىر ءوز-ءوزىڭدى كورسەتىپ-تانىتۋ الدەقايدا جەڭىل. نەشە جەردەن نارىقتىق قاتىناس دەسەك تە, بۇگىنگى تاڭدا تالانتتى تانىپ, لايىقتى بيىگىنە كوتەرۋدىڭ جولى الدەقايدا كوپ. تالانتتىڭ كۇرەسكە دايىن ەمەستىگى باسقا ماسەلە. قۇر جىلاي بەرگەننەن نە شىعادى, ىزدەن, تالاپتان, ارەكەت جاسا, امالىن قاراستىر. مادەنيەت سالاسىندا قازىر باستاما, قوزعاۋ سالۋ جەتىسپەيدى. ءبارى قانداي دا ءبىر نۇسقاۋ كۇتەتىن سىڭايدا. بۇيرىق رايدىڭ, باعىت-باعدار سىلتەۋدىڭ كۇنى ءوشىپ كەتتى.
– ءبىزدىڭ بالەت ۇجىمى – تاريحي فاكت, الەمدەگى ەڭ عاجاپ انسامبل, قازاقستاننىڭ ماقتانىشى. مەن مۇنى اشىق ايتۋدان ۇيالمايمىن. الگىندە جاس كەزىڭىزدەگى بەلسەندىلىك دەدىڭىز, مەن ءۇشىن جارىق دۇنيە – جاستىق. قارتايعىم كەلمەيدى, كارىلىكتى ەمەس, كەمەڭگەرلىك, اقىل توقتاتىپ, تولىسقاندىقتى عانا مويىندايمىن. مەن تىرشىلىككە, الەمگە ءوزىمنىڭ ماماندىعىمنىڭ, كاسىبي شەبەرلىك مۇمكىندىگىمنىڭ ەلەگىنەن قارايمىن, ءومىردىڭ جاسامپاز سيمفونياسىن وسىدان كورەمىن. جيىرما, وتىز, قىرىق, ەلۋ… جاستاعى شاقتارىم ەسىمدە جوق, ءبارى شىعارماشىلىقتا, سوندىقتان دا مەن ارقاشان جاسپىن. بۇل توقمەيىلسۋ, ءوز-وزىنە ريزاشىلىق دەپ قالماڭىزدار. جاس بولاتىن سەبەبىم – ۇنەمى شارق ۇرىپ, الدەنەنى ىزدەيمىن دە جۇرەمىن. العان بەتىمنەن قايتپايمىن, ايقىن ماقسات قويىپ, سونى ورىنداۋ جولىندا ەش ايانبايمىن.
– مەن, ەڭ الدىمەن, ءوز ۇلتىمنىڭ ازاماتىمىن, تامىرىم تەرەڭدە. ەگەر قازاق بولماسام, الدەقاشان شەتەلگە كەتىپ قالار ەدىم. كىم بىلەدى, رۋدولف نۋريەۆ سەكىلدى بايىپ كەتۋىم دە مۇمكىن ەدى. انا تىلىمدە ەركىن سويلەپ, ادەت-عۇرىپتارىمىزدى تەرەڭ مەڭگەرمەسەم دە, ۇلتتىق وزەگىمنىڭ تاڭعاجايىپ سيقىرىن ءاردايىم سەزىنەمىن. ش.ءۋاليحانوۆ, س.سەيفۋللين, ق.ساتباەۆ, م.اۋەزوۆ, د.قوناەۆ, ءى.وماروۆ, م.ەسەناليەۆ, مىنە, ۇلتىمىزدىڭ ار-وجدانى. مەن قازاقتى قۇبىلىس دەپ ەسەپتەيمىن. مۇنىڭ ءوزى ۇلت دەگەن ۇعىمنان الدەقايدا كەڭ. قازاقتى ۇلت دەپ ەمەس, قۇبىلىس دەپ قارايتىنىم – ونىڭ دۇنيەتانىمى, بولمىسى گەوگرافيالىق, تەرريتوريالىق انىقتامالاردان الدەقايدا تەرەڭ, تۇڭعيىق, كۇردەلى. قازاقستان تاريحىن تانىپ-ءبىلۋ مۇمكىن بە ەكەن بىزگە؟ ءوزىمىزدىڭ كىم ەكەنىمىزدى م.اۋەزوۆ, ءى.ەسەنبەرلين, ءا.ءالىمجانوۆ تۋىندىلارىن وقىعاننان كەيىن عانا تۇسىنگەنىمدى نەسىنە جاسىرايىن. ادامنىڭ تۋعان جەرىنە دەگەن ماحابباتى جاسىڭ ۇلعايعان سايىن كۇشەيە بەرەدى. ماسكەۋ, پەتەربۋرگ, ىستانبۇل ما, دۇنيەجۇزىنىڭ قاي بۇرىشىنا بارعاندا دا ءوزىمنىڭ قازاق ەكەنىمدى ۇمىتقان ەمەسپىن. مەنى ادام قىلعان تۋعان ەلىم. ەكى جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىردىم, جان-جاقتى ءبىلىم الدىم, پروفەسسورمىن, بالەتمەيستەر ماماندارىن دايارلادىم, ءبيدىڭ جاس جۇلدىزدارىن تاربيەلەپ شىعاردىم. وسىنىڭ ءبارى ەلىمنىڭ ارقاسى. تۋعان ەلىڭنىڭ تيتىمدەي بولشەگى ەكەنىڭدى ۇعىنۋ كەز كەلگەننىڭ ماڭدايىنا جازىلمايدى.
ماعيرا قوجاحمەتوۆا,
جازۋشى