شەجىرەلى تاريحىمىزدىڭ ءار پاراعىن اشىپ, تەرەڭىنە ۇڭىلسەك, حالقىمىز عاسىرلار بويى باسىن بايگەگە تىگىپ, ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقانىن كورەمىز. بوستاندىق سۇيگىش قازاقتىڭ باسىنان نەبىر قيلى زامان ءوتتى. قىسىلتاياڭ كەزدە مۇقالماي ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارا بىلگەن باتىر بابالارىمىزدىڭ ەرلىگى سانامىزدا جاتتالىپ قالدى. سونداي بىرەگەي باتىرلاردىڭ ءبىرى ۇلتازاتتىق كوتەرىلىستىڭ باس ساردارى امانگەلدى يمانوۆتىڭ تۋعانىنا بيىلعى 3 ساۋىردە 150 جىل تولدى.
«تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەي تۇسەدى» دەمەكشى, امانگەلدى باتىردىڭ ەرلىگى ۋاقىت وتكەن سايىن جاڭعىرىپ, ايقىندالا تۇسكەندەي. تىڭ دەرەكتەرمەن تولىعىپ, كوتەرىلىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ ەستەلىكتەرى دە ءباسپاسوز بەتتەرىندە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجيى جاريالانىپ جاتىر. اتالعان باعىتتاعى جۇمىستار ودان ءارى جالعاسىن تابارىنا سەنىم مول.
پاتشالىق رەسەي كەزىندە قازاق دالاسىندا ءىرىلى-ۇساقتى 300-دەي ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ بولعانى ءمالىم. سولاردىڭ ىشىندە اۋقىمدىسى ءدال وسى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس. وتارلىق ەزگىنىڭ كۇشەيۋىمەن قاتار پاتشا ۇكىمەتىنىڭ «يۋن جارلىعى» قازاق دالاسىندا كوتەرىلىس وتىنىڭ لاپ ەتە قالۋىنا تۇرتكى بولدى. بۇل جارلىق بويىنشا 19 بەن 31 جاس ارالىعىنداعى قازاق جاستارىن مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا الۋ كوزدەلگەن ەدى.
ناتيجەسىندە, مايدانعا بالا بەرمەۋگە بەكىنگەن قازاق حالقى بىرىگىپ باس كوتەردى. وسىلايشا, بايتاق دالامىزدىڭ ءار جەرىندە قارۋلى كوتەرىلىسكە ۇلاسقان ستيحيالىق باس كوتەرۋلەر باستالدى. بىرتىندەپ ۇيىمداسقان سيپات الدى. جەتىسۋ جانە تورعاي دالاسى كوتەرىلىستىڭ اسا ءىرى وشاعىنا اينالدى. پاتشا ۇكىمەتى كوتەرىلىسشىلەر شوعىرلانعان جەرلەرگە ءىرى اسكەري كۇشتەردى جىبەردى. قىركۇيەك, قازان ايىنىڭ باسىندا جەتىسۋلىق كوتەرىلىسشىلەر شەگىنىپ, شىعىس تۇركىستانعا ءوتىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. تورعاي كوتەرىلىسى ءىرى قوزعالىس رەتىندە تاريحتا قالدى. باس ساردار امانگەلدى يمانوۆ كوتەرىلىسشىلەردى وندىققا, ەلۋلىككە, جۇزدىككە, مىڭدىققا ءبولىپ, ارنايى مەرگەندەر بولىمشەسىن قۇردى.
امانگەلدى يمانوۆ باستاعان كوتەرىلىس تاريحى كەيىن «تورعايعا شابۋىل», «تاتىر شايقاسى», «دوعالۇرپەكتەگى كەسكىلەسۋ», «كۇيىكتەگى ايقاس» دەپ اتالىپ, اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ارقىلى ەل اراسىندا كەڭ تارادى. تورعاي جەرىندەگى كوتەرىلىس پاتشا وكىمەتى قۇلاعان سوڭ عانا توقتادى. مۇنىڭ ءوزى باتىر بابالارىمىزدىڭ كوزسىز ەرلىگىن, قايتپاس قايسارلىعىن دالەلدەپ تۇرعانداي. ءدال وسى كوتەرىلىستىڭ بەل ورتاسىنان تابىلعان ساردار امانگەلدى يمانوۆتىڭ كوزسىز ەرلىگى ەل ەسىندە ماڭگى قالدى.
امانگەلدى يمانوۆ قاراپايىم حالىقتىڭ اراسىنان شىققان تاۋ تۇلعا, باتىر. ول – كەشەگى كەنەسارى حاننىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان اتاقتى يمان باتىردىڭ نەمەرەسى. باتىرلىق تەكتەن دارىعان. ادىلدىك اڭساعان قالىڭ قازاقتىڭ ارمانىنا قانات بايلاپ, جول باستاعان ەسىل ەر – ۇلتتىڭ تۇتاستىعى, جەردىڭ بۇتىندىگى ءۇشىن قاراقان باسىن قاتەرگە تىككەن ساردار. باتىردىڭ بەينەسى حالىق زەردەسىندە ءدال وسىلاي جاتتالىپ, سولاي قالا بەرمەك.
بيىل امانگەلدى يمانوۆتىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي باتىر مەرەيتويى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى قاھارمانىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن اۋداندا تويلانادى. ەلىم دەگەن ەردىڭ ەسىمى لايىقتى دەڭگەيدە ۇلىقتالادى دەپ سەنەمىز.
بەرىك بەيسەنعاليەۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور