ازىق-ت ۇلىك شىعىندارى ارتتى

قازاقستان تۇرعىندارى ازىق-ت ۇلىك قۇنى بويىنشا الەمدە 104-ورىنعا يە بولدى جانە بۇل كورسەتكىش بويىنشا الەمدىك انتي-كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. جالپى, سالىستىرۋ 110 ەلدىڭ دەرەكتەرىن پايدالانا وتىرىپ جۇر­گى­زىلگەن.

ەۋروپا مەن ورتالىق ازيا مەم­لە­كەتتەرى اراسىندا اي سايىنعى شى­عىنداردى اقشالاي تۇردە سالىس­تىرۋ كەزىندە قازاقستان شاما­مەن ءتىزىمنىڭ ورتاسىندا بولدى (41 ەل­دىڭ كورسەتكىشتەرى سالىستىرىلدى). ەل تۇرعىندارى ايىنا ازىق-تۇ­لىك سەبەتىنە 213 دوللار جۇمسايدى ەكەن. بۇل – ۇلتتىق بانكتىڭ 28 تا­مىز­­داعى باعامى بويىنشا 98 مىڭ تەڭگە. وتانداستارىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنە جالپى تۇ­بىر­­تەگى ۇلىبريتانيا (202 دوللار) نەمەسە يسپانيا (190 دوللار) تۇرعىندارىنىڭ تۇبىرتەگىنەن ايتار­لىق­تاي كوپ ەمەس سياقتى. بىراق بۇل ەلدەردە 200 دوللار ازاماتتاردىڭ وتباسىلىق بيۋدجەتىنىڭ از عانا بولىگى. مىسالى, انگليادا 202 دوللار جالپى تۇتىنۋ شىعىندارىنىڭ تەك  8,7%-ى, يسپانيادا – 13,1%-ى.

تۇرعىنداردىڭ حالىقارالىق سا­راپ­شىلار جاريالاعان شىعىن­دا­رى­نىڭ كولەمى ۇلتتىق ستاتيستيكا قىزمەتى كورسەتكەن كورسەتكىشتەردەن ەكى ەسە كوپ. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋرو­سىنىڭ (ۇسب) ەسەپتەرىنە سۇيەن­سەك, بيىل قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا تۇرعىنداردىڭ ازىق-ت ۇلىككە جۇمسا­عان شىعىنى ءبىر توقساندا 134 مىڭ تەڭگە نەمەسە ايىنا 44,7 مىڭ تەڭگە بولدى. بىلتىر العاشقى ءۇش ايمەن سالىستىرعاندا ازاماتتار بۇعان 21,9% كوپ جۇمساي باستادى. ءوسۋ بىرتە-بىر­­تە بولدى, توقسانىنا 4%-7%, بىراق سو­ڭىندا ايىرماشىلىق ايتار­لىق­­تاي قالىپتاسقان.

«Ranking» ساراپشىلارى بۇعان ەكى فاكتور اسەر ەتتى دەيدى. ونىڭ ءبىرى – وتكەن جىلدىڭ سوڭى مەن 2023 جىلدىڭ باسىندا كەيىنگى جىل­دار­داعى رەكورد بولعان جالپى ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى. قاراشا-قاڭتار ارالىعىندا ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ جالپى ءوسىمى 24,1%-25,7% دەڭگەيىندە بولدى, اقپاندا باعا 26,2%-عا جوعا­رى­لادى.

«ەكىنشى فاكتور – تۇرعىنداردىڭ تابىس ءوسىمىنىڭ ءونىم باعاسىنىڭ شارىقتاۋىنا جەتە الماۋى. بۇل اتاۋ­­­­­لى جانە ناقتى جالاقى دينامي­كا­­سى­نىڭ ايىرماشىلىعىنان انىق بايقالادى. ماسەلەن, بيىل ءبىرىنشى توقساندا وتانداستارىمىزدىڭ ورتاشا اتاۋلى جالاقىسى 19,3%-عا وسسە, ونىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى 0,6%-عا تومەندەگەن. ءساۋىر-ماۋسىم ايلارىندا ناقتى جالاقى يندەكسى وڭ بولدى, بىراق ايتارلىقتاي ەمەس (1,2%), ونى ءبىزدىڭ تۇرعىندار سەزبەگەن دە بولار. ۇسب دەرەگىنشە, ازىق-ت ۇلىك سەبەتىنە جۇمسالعان شىعىنداردىڭ ۇلەسى وتكەن جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىنداعى 50,4%-دان بيىل قاڭتار-ناۋرىزىندا 51,2%-عا دەيىن ءوستى. «Euromonitor International» دەرەكتەرىنەن شامالى ايىرماشىلىق (تامىزدا 49,4%) قاراستىرىلىپ وتىرعان ءارتۇرلى كەزەڭدەرمەن دە, ادىستەردەگى ىقتي­مال ايىرماشىلىقتارمەن دە تۇسىن­دى­رىلەدى», دەيدى ساراپشىلار.

ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ قىمبات­تاۋىنىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ەل تۇر­عىندارى باسقا ساناتتاردان ازى­راق ساۋدا جاساي باستاعان. ما­سە­لەن, بيىل ءبىرىنشى توقساندا ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلارعا جۇم­سالعان شىعىنداردىڭ ۇلەسى 26,3%-دان 24,4%-عا دەيىن تومەندەپتى. ادام­دار كيىم-كەشەك پەن اياقكيىمگە, جيھاز بەن تۇرمىستىق زاتتارعا, جون­­­دەۋگە ارنالعان ماتە­ريال­دارعا ۇنەم­دەدى. ولار الكوگول مەن تەمە­كىنى دە ازداپ ساتىپ الا باستادى: بۇل شىعىنداردىڭ ۇلەسى ءبىر پايىزدىق تارماققا ازايىپتى.

ءبىر قىزىعى, قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ەل ازاماتتارى سىرتتان تاماقتانۋدى ازايتقان. كافە, گريل-بار جانە پيتستسەريالارعا بارۋ شىعىندارىنىڭ ۇلەسى ءتىپتى ازداپ ءوسىپتى (1,7%-دان 2,2%-عا دەيىن).

اقشامەن ەسەپتەگەندە, «سىرتتا تاماق ءىشۋ» ساناتىنداعى ءوسىم ءبىر جىلمەن سالىستىرعاندا 57,3% بولدى. ەگەر 2022 جىلدىڭ باسىندا ءبىر ادام ورتاشا ەسەپپەن ءبىر توقساندا فاستفۋد, كوفە جانە مەيرامحاناداعى كەشكى اسقا 3,4 مىڭ تەڭگە جۇمساسا, بيىل قاڭتار-ناۋرىزدا بۇل سوما 5,3 مىڭ تەڭگەگە دەيىن ءوستى. بۇل سان وتە از بولىپ كورىنەدى. دەگەنمەن مۇنىڭ ماتەماتيكالىق ەسەپتەلگەن قوسىندى, ورتاشا اريفمەتيكالىق شاما ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك.

ستاتيستيكتەردىڭ جەكەلەگەن تاۋار ساناتتارى بويىنشا ەگجەي-تەگجەيلى اقپاراتى وتانداستارىمىزدىڭ بار­لىق ونىمگە شىعىنداردى ۇلعايت­قا­نىن جانە بۇل ءوسۋدىڭ ورتاشا ال­عاندا ينفلياتسيالىق دياپازونىن­دا بولعانىن ايقىن كورسەتەدى: 20%-27%-عا ارتىق. بىراق ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ وسۋى­نە ەت جانە ءسۇت ونىم­دەرى, جارما جانە ۇن ونىمدەرى ەڭ ۇلكەن ۇلەس قوستى.

تامىزدىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا ينفلياتسيانىڭ جىلدىق ءمانى 13,1% بولدى. ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لا­رىنىڭ باعاسى – 12,4%, ازىق-ت ۇلىك ەمەس تاۋارلار – 13,5%, اقىلى قىز­مەت­تەر 13,9%-عا وسكەن. Bizmedia.kz اقپاراتى بويىنشا, قازاقستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى (ەاەو) اراسىندا ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى بويىنشا كوشباسشى اتانىپ وتىر. جالپى, ەاەو-دا جىل باسىنان بەرى اقىلى قىزمەتتەر – 6, ازىق-ت ۇلىك تاعامدارى – 3, ازىق-ت ۇلىكتىك ەمەس تاۋارلار 2,6%-عا ءوسىم كورسەتكەن. تاماقتانۋ ونىمدەرى بو­يىنشا ەڭ جوعارعى ءوسىم دە ءبىزدىڭ ەلدە تىركەلىپ وتىر – 5,9%. بۇل كورسەتكىش قىرعىزستاندا – 4,6%, بەلارۋستە 3,2%-دى قۇرايدى.