كوشپەلىلەر مادەنيەتى جايلى تەك كىتاپتان وقىپ, ءتۇرلى تاريحي فيلمدەر ارقىلى كورىپ-بىلدىك دەسەڭىز, قاتتى قاتەلەسەسىز. ەڭسەلى قورعان مەن قالا قاقپاسى. ساۋداسى قىزعان بازار. اينالا تىگىلگەن التى قانات اق وردا. جۇرتشىلىققا ونەرىن پاش ەتكەن سال-سەرىلەر. كەرەك دەسەڭىز, ءبىر ويلاپ قاراعاندا, ساداق اتىپ, باتپان قىلىش كوتەرگەن الىپ باتىرلار دا, كوكپار تارتىپ, تەڭگە ىلگەن, اساۋعا قۇرىق سالىپ, ات جارىستىرعان شاباندوزداردى دا ءبىر جەردەن كورۋ مۇمكىن دەپ ويلاماسسىز. مۇنىڭ ءبارى ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى – ناۋرىزدى كوز الدىڭا كەلتىرەتىن كورىنىس ەمەس, شىندىعىندا. ال الماتى حالقى ءۇشىن وتكەندى اڭساۋدان تۋعان قيالي اڭگىمەگە ەش ۇقسامايدى. كەرىسىنشە, تۇركى مادەنيەتىنىڭ جاڭا زامان بەتالىسىنا قاراي جاڭعىرۋىنا كۋا بولعاندايمىز.
جۋىردا عانا «بورالداي» ساق قورعاندارىندا « ۇلى دالا – كوشپەلىلەر الەمى» حالىقارالىق ەتنوفەستيۆالى ءوتتى. فەستيۆال الماتى كۇنىنە وراي ءارى «الماتى – شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ مادەني جانە تۋريستىك استاناسى» جوباسى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان. ءىس-شارا ماقساتى – جۇرتشىلىققا كوشپەندىلەر مادەنيەتىن دارىپتەپ, بابادان بالاعا جەتكەن ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ ماڭىزىن كورسەتۋ.
فەستيۆال اياسىندا كوشپەلىلەردىڭ جاۋىنگەرلىك, ۇلتتىق ويىندارى, ساياتشىلىعى, ات باپتاۋى, ۇلتتىق تاعامدارى مەن قولونەرى, جالپى, تۇرمىس-تىرشىلىگىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى بايقاۋلار مەن كوپشىلىككە ارنالعان شەبەرلىك ساباقتارى ءوتتى. الماتى قالاسى مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ع.مايلىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, فەستيۆالدى تاماشالاۋعا 10 مىڭنان اسا ادام كەلىپ قايتقان. الاڭدا ۇلكەن ساحنا قۇرىلىپ, ايگىلى ارىپتەستەر ءان شىرقادى. شارانىڭ ەكىنشى كۇنى كورەرمەن جۇرەگىنەن ورىن العان « ۇلىتاۋ» ەتنو-روك توبى مەن «مۋزارت» ءانسامبلى دە ونەر كورسەتتى.
حالىقارالىق دەڭگەيدە اتالىپ وتىلگەن قالا كۇنىندە 50-گە جۋىق كيىز ءۇي تىگىلىپ, جاستارعا ارنالىپ التىباقاندار قۇرىلدى. ات ويىندارى, ساداقشىلار مەن نايزاشىلار, شەبەرلەر مەن ۇستالار, جاستار مەن بالالار الاڭى – باس-اياعى وننان اسا ايماقتان تۇراتىن ەتنوقالاشىقتا ابايلاپ جۇرمەسەڭ, اداسىپ كەتۋىڭ دە عاجاپ ەمەس. الايدا بۇل ماسەلەنى دە تۋدىرماۋدىڭ امالى كەرەمەت ورايلاستىرىلعان ەكەن. قالاشىققا بەتتەپ كىرگەنىمىز سول-اق ەدى, الدىمىزدان ءبىر توپ قىز-جىگىتتەر اندەتىپ شىعا كەلمەسى بار ما؟ «مەركى», «كۇمىس قۇمعان» سىندى حالىق اندەرىن, ساكەننىڭ «تاۋ ىشىندەسىن» قۇيقىلجىتا ورىنداعان ولارعا قالاي قوسىلا كەتكەنىمىزدى اڭداماي قالدىق. ولار ءان شىرقاپ, مەرەكەگە وراي ءوز جاندارىنان ولەڭ شىعارىپ, اسەم تىلمەن جۇرتتى باۋراپ قانا قويماي, كەلگەن قوناقتاردى قارسى الىپ, شارا جونىندە مۇقيات حابارلاپ وتىردى.
ءبىر كەرەمەتى, شاراعا شەندى-شەكپەندى, باي-كەدەي بول, ءبارى دە بىردەي قاتىسا الادى. ءارى اكىمدىك قالانىڭ ءتورت بۇرىشىنان حالىققا تەگىن اۆتوبۋسپەن بارىپ-قايتۋدى دا وڭتايلى ۇيىمداستىرعان.
قالا كۇنىنە ارنالعان مەرەكەنى جىل سايىن قىزىقتاۋدى ادەتكە اينالدىرعان كوكبورى قيزات ۇلى بىزبەن اڭگىمەسىندە بيىلعى ءىس-شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىن جاسىرعان جوق.
– ساق قورعاندارىندا ءوتىپ جاتقان ەتنومادەني فەستيۆالگە 2020-2021 جىلدارى دا قاتىسقانمىن. ول كەزدە شاعىن عانا اۋماقتا ات سپورتى تۇرلەرىن كورسەتۋ, ساداق اتۋدان تىس كىشىگىرىم جارمەڭكەدەن باسقا ەشتەڭە بولماعان ەدى. اراعا ەكى جىل سالىپ بيىلعى ءىس-شاراعا كەلىپ, كوڭىلىم ابدەن تولدى. تۇركى ەلدەرىنەن كەلگەن قاتىسۋشى ونەرپازداردىڭ سانى دا, ساپاسى دا ارتقان. حالىقتىڭ جارمەڭكەدە ساۋدالانىپ جاتقان بۇيىمدارعا دا ەرەكشە قىزىققانىن بايقادىم. جارمەڭكەدەگى ءىشىپ-جەمنىڭ باعاسى دا شارىقتاماعان. سونداي-اق قالانىڭ ءتورت تارابىنان ىڭعايلى اۆتوبۋستار كەلەرمەندەردى تاسىدى. فەستيۆال الاڭىنىڭ قاقپاسى دا اسەم. كىرەبەرىستەگى ساق تۇرعىن ءۇي جوباسى مەن مۇنداعى كونە قورىمنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعى دا فەستيۆالدەن سوڭ ارتا تۇسەتىن سىڭايلى, – دەيدى ول.
اتالعان شاراعا ازەربايجان, تۇركيا, ماجارستان, مالايزيا, باشقۇرتستان, وزبەكستان سىندى وننان اسا تۇركى ەلدەرىنەن مىقتى ونەرپازدار قاتىسىپ, سپورتشىلار ۇلتتىق ويىن تۇرلەرىنەن ونەرىن ورتاعا سالدى. كوشپەندىلەر الەمىنە جاساعان ساياحاتىمىز تۇركى باۋىرلارىمىزبەن دوستىق, تۋىستىق قارىم-قاتىناسىمىزدى نىعايتا تۇسكەندەي. ساداقشىلار سايىسىنا بارىپ, ەلىنىڭ مەملەكەتتىك تۋىن يىعىنا اسىنعان تۇركيالىق ۋمۋتجان چەليكپەن تىلدەسىپ ۇلگەردىك.
– نەگىزىنەن, قىرعىزستاندا ءبىلىم العانمىن. مۇندا قىرعىز دوستارىمنىڭ قولقا سالۋىمەن كەلدىم. الماتىعا ءبىرىنشى رەت ات باسىن بۇرۋىم, تۇرىك باۋىرلارىمدى كورىپ, ءماز بوپ قالدىم. بالا كەزدەن ساداق اتۋعا قىزىعاتىنمىن, الايدا ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك تۋمادى. تۇركيادا دا ات سپورتى مەن ساداق اتۋ جاقسى دامىعانىمەن, مۇنداي شارالار ءجيى وتكىزىلە بەرمەيدى. قىرعىز دوستارىمنىڭ ارقاسىندا ساداق اتۋدى ۇيرەندىم, – دەيدى جاس ساداقشى.
سول ارادا ۇستالار مەن زەرگەرلەر اۋىلىنا دا بارىپ, شەبەرلەردىڭ جاساپ جاتقان بۇيىمدارىن تاماشالاپ, ۇزاق تۇردىق. اساۋدى قولعا ۇيرەتىپ, كوكپار تارتقان, اڭعا قۇس سالىپ, شاكىرت تابيەلەپ جۇرگەن تاتتىمبەت كاپ ۇلىنىڭ دا اسەرلى اڭگىمەسىنە قانىقتىق. ات سپورتى ايماعىندا تاتتىمبەت اعانىڭ تەرىنى قامشىمەن قاعىپ جاتقانى بىزگە تاڭسىق كورىندى. الدىمەن مۇنىڭ ءمانىن سۇرادىق.
– جىلقى تەرىسىن جايىپ قويادى دا, قامشىمەن شاۋىپ كەلىپ ۇرعاندا, تەرىنى قامشى ءتىلىپ كەتەدى. بۇل – ءبىر قامشىگەرلىكتى كورسەتەتىن ويىن ءتۇرى. اتپەن شاۋىپ كەلىپ, تەرىنى تارتىپ جىبەرگەندە, پىشاقپەن تىلگەندەي كەسىلىپ كەتۋى كەرەك. بۇرىن بابالارىمىز سونداي ونەرلى بولعان. بيىل وسى قامشىگەرلىكتى « ۇلى دالا ويىندارى» باعدارلاماسىنا كىرگىزىپ وتىرمىن, – دەيدى اباي وبلىسى ءۇرجار اۋدانىنان كەلگەن ۇلتتىق ونەردىڭ بىلگىرى.
تاعا سوعۋدى دا جانىنا سەرىك ەتكەن تاتتىمبەت اعا كورىكتىڭ كيەسى تۋرالى دا ءسوز قوزعادى.
– مەنىڭ كورىگىم – بۇرىنعى قانجىعا كورىك. سوعان شەگەمدى, تاعامدى سوعام. قىتايدىڭ توققا قوسىپ, ۇرلەيتىن اسپاپتارىن نەگە پايدالانبايمىن؟ بابامىزدان قالعان ونەردى سول كۇيىندە ساقتاۋىمىز كەرەك قوي. ويتپەسەك, قازاق ناعىز قازاق بولا المايدى. كورىكتىڭ ءوزىنىڭ كەرەمەت كيەسى, ەمدىك قاسيەتى بار. كورىكتى اتتاۋعا, كورىكتىڭ باسىنان نارسە ۇرلاۋعا بولمايدى. قازاق كورىك ۇيگە كىرگەن ادامدى قۇر قايتارماي, قولىنا ءبىر دۇنيە ۇستاتىپ, ريزا ەتىپ شىعارعان. قازاقتا ءار دۇنيەنىڭ وسىنداي ءوز ادەبى بار.
مۇندا ساۋدالانىپ جاتقان دۇنيە ءبىرىنشى كەزەكتە ساتىپ الۋشىنىڭ قالتاسى كوتەرەرلىكتەي ەكەنىن ءارى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ۇلتتىق برەندتى ناسيحاتتاۋعا كوبىرەك كوڭىل بولگەنىن اڭعاردىق. مىسالى, ۇلتتىق ناقىشتاعى سومكەلەر 3-5 مىڭ تەڭگەدەن باستالادى, قۇراق كورپەنىڭ ەڭ ارزانى 7-8 مىڭ بولسا, تاپسىرىسپەن تىكتىرسەڭىز, ءسان-سالتاناتىنا قاراي 70 مىڭعا دەيىن بارادى. اتقا ءمىنىپ قىدىرۋ باعاسى 2 مىڭ, قىش قۇمىرا جاساۋعا 3 مىڭ تەڭگە بەرسەڭىز جەتكىلىكتى. ءبىز جارمەڭكەدەن بالالارعا ارنالعان جۇمساق دوپتى 2 500 تەڭگەگە, قوي تەرىسىنەن تىگىلگەن مۇيىقتى (سىرتىنان تەرىدەن ءجۇنىن ىشىنە قاراتىپ ىستەلگەن اياقكيىم) 3 مىڭعا الدىق. قوي تەرىسى دەمەكشى, ەلدە تەرىمەن جۇمىس ىستەيتىن مامانداردىڭ ازى بەلگىلى. سوندىقتان دا 18 جىلىن تەرىدەن بۇيىم تىگۋگە ارناعان تارازدىق كامشات ايتقازىقىزىنىڭ دا سوزىنە قۇلاق تۇرگەن ەدىك.
– بۇيىمدارىمىزدىڭ باستى ەرەكشەلىگى, تازا تەرىدەن تىگىلەدى. ويۋىنىڭ ءبارىن قولمەن سىزىپ, ءوزىمىز وڭدەيمىز. كوبىنە-كوپ حالىققا ءتيىمدىسى – قوي تەرىسى. قوي تەرىسىن تارازدا وڭدەيتىن 4-5 تسەح بار. سونىڭ ۇشەۋى ناقتى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ۇستىنە تەرىنى تەندەر ارقىلى ساتىپ الامىز. دەگەنمەن باعاسى قولجەتىمدى. قوي تەرىسى وتە ءتوزىمدى, اياققا جىلى. ەمدىك قاسيەتى دە بار, اياقتان سىز وتكىزبەيدى, تەرلەتپەيدى. ودان بولەك باسكيىمدەرگە, كيىمنىڭ ۇساق بولىكتەرىنە تۇلكى, قاسقىر, كۇزەن, قاراكول, قويان تەرىسىن سۇرانىسقا ساي پايدالانىپ جاتامىز, – دەيدى تىگىنشى.
كامشات ايتقازىقىزىنىڭ پىكىرىنشە, تەرىمەن اينالىسۋدان قاشاتىن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ باستى ءۋاجى – ماتەريالدىڭ قالىڭ بولۋى. ياعني تەرىنى تىگىن ماشينەسىمەن تىگۋ اۋىر كورىنەدى. ال كەيبىر تۇتىنۋشىلار تازا تەرىنىڭ ءيىسىن ۇناتپاي جاتادى ەكەن. بىراق ودان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق, ءبىر-ەكى كيگەن سوڭ ءيىسى كەتىپ قالادى-مىس.
جارمەڭكەدە بەلگىلى قولونەرشىلەرمەن قاتار, كوپبالالى انالاردىڭ, ءتىپتى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ قولىنان شىققان بۇيىمدار دا ساتىلىمعا قويىلعان. مىسالى, الاتاۋ اۋدانىنداعى «تالپىن», «زەيىن», «شابىت», «حاديشا» سىندى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن ورتالىقتاردىڭ ۇستازدارى شاكىرتتەرىنىڭ جۇمىستارىن الا كەلىپتى.
كۇننىڭ ىستىعىندا كەنەزەمىز كەۋىپ كەلە جاتساق, ءبىر بۇرىشتان «تابيعي ەكوونىم» دەگەن جازۋعا كوزىمىز ءتۇستى. سولايشا, جارمەڭكەگە قاتىسىپ جاتقان «شارىن شىرىنى» سۋسىنىن شىعارۋشى كاسىپكەر, ءتورت بالانىڭ اناسى گۇلزيرا العازينانى از-ماز سوزگە تارتتىق.
– بۇرىن بالالارىما ءۇي جاعدايىندا شابدالىدان تابيعي شىرىن جاساپ بەرىپ ءجۇردىم. 2020 جىلى جازدىگۇنى قولدا بار وزگە جەمىس-جيدەكتەردەن دە شىرىن ازىرلەيىن دەدىم. بازاردان جەمىستىڭ ءتۇر-ءتۇرىن الىپ, دايىنداپ كوردىم دە, تاماشا يدەيا تاپتىم. سول جىلى ويىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن الماتى قالاسىنىڭ كاسىپكەرلەرگە ارنالعان گرانتىن ۇتىپ الىپ, يتاليادان ارنايى قۇرال-جابدىق الدىم. 2021 جىلى العاش رەت Mega ساۋدا ۇيىندە جارمەڭكەگە شىقتىق. ءسويتىپ, تابيعي شىرىنعا دەگەن سۇرانىستىڭ بارىن بايقاي باستادىم. بيىل شىلدەدە الماتىدا وتكەن «قازاقستانىڭ ۇزدىك تاۋارى» وڭىرلىك بايقاۋىندا «ۇزدىك ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى» اتالىمى بويىنشا جۇلدەگە يە بولدىق. قازاندا استانادا وتەتىن رەسپۋبليكالىق بايقاۋعا قاتىسامىز, – دەيدى جاس كاسىپكەر.
جاس انا بالالارىنىڭ دەنساۋلىعىنا قالاي قاراسا, حالىق دەنساۋلىعىن دا سولاي ويلايدى. حيميالىق قوسپا ارقىلى دايىندالعان شىرىن ارتىق سالماق پەن قان قىسىمىن جوعارىلاتىپ جىبەرەتىنىن ايتىپ, تەك تابيعي ونىمدەردى تۇتىنۋعا شاقىرادى.
ءبىز دە سۋسىننىڭ ءدامىن كورىپ, كوڭىل توعايتتىق. ءونىمنىڭ «شارىن شىرىنى» دەپ اتالۋى دا بەكەر ەمەس. شابدالى سۋسىنى شارىن اۋىلىندا وسىرىلگەن شابدالىدان الىنادى ەكەن. شىرىن شارىن شاتقالىنا كەلۋشى تۋريستەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعىن وياتىپ جاتىر. كىشىگىرىم كاسىپتىڭ العا دامۋىنا تىلەكتەستىك ءبىلدىرىپ, ارمەن قاراي ەتنوقالاشىقتىڭ قىزىعىن تاماشالاۋعا بەت الدىق.
ايسۇلۋ سەزحان,
«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ شتاتتان تىس ءتىلشىسى
الماتى