اكەم بەكتاي اشىربەك ۇلى ءابساتتاروۆ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تولارساقتان ساز كەشىپ, قارشا بوراعان وققا قارسى تۇرعان. ول كەزدەيسوق جارىلىپ جاتقان مينا الاڭىنان جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ءوتىپ, جاڭبىرداي جاۋعان سناريادتار مەن بومبالاردان دا امان قالىپتى. ول سوعىس قاسىرەتى تۋرالى كوپ ايتپايتىن, سۇراق قويعان ادامعا ەستىمەگەن سياقتى كەيىپ تانىتاتىن. مەنىڭ كورگەن قيامەتىمدى ۇرپاعىم كورمەسىن دەگەنى شىعار..
بارلاۋدا
سوعىس باستالعان جىلى اكەم قارساقباي مىس قورىتۋ زاۋىتىندا جۇمىس iستەپ جۇرەدى. جاسى 18-گە تولماي ءوز ەركىمەن سۇرانىپ, مايدانعا اتتانادى. ول «ەلىمدى, جەرىمدى قورعاۋ – مەنىڭ مىندەتىم» دەپ ءتۇيدى.
سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرى مايداننىڭ الدىڭعى شەبىندە 353-پۋلەمەتتiك-ارتيلەريالىق باتالوننىڭ جاياۋ اسكەر حيميالىق بارلاۋ ۆزۆودى قۇرامىندا ۇرىسقا كىرەدى... تەرەڭدىگى بەلۋاردان كەلەتىن وكوپ قازىپ, كۇزدىڭ ىزعارلى تۇنىندە باتپاققا باتىپ, سۋ كەشىپ ءتۇنى بويى جاۋدى اڭديدى. وكوپتىڭ ءىشى تاڭ اتقانشا كەۋدەسىنە دەيىن سۋعا تولىپ قالادى. وكوپتان باسىن ءسال كوتەرسە, وققا ۇشادى. اكەمىز وسىلاي ءتۇن قاتىپ, مۇز جاستانعان. نەمىس باسقىنشىلارىنا قارسى جاۋ تىلىندا دا سوعىسادى. سونداي ءبىر بارلاۋ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ەلمان كولىنىڭ جانىنداعى ستارىي رۋسسو قالاسىنىڭ تۇبىندە جولسىزبەن, مي باتپاقتى كەشىپ, ءۇش جاۋىنگەر مايدان شەبىن كەسىپ ءوتىپ, جاۋ تىلىندا مينا قويىلعان قاقپاننان وتەدى. نەمىستەر سول مەزەتتە ولاردى بايقاپ قالىپ, پۋلەمەتتەن, مينامەتتەن وق جاۋدىرادى. الدى – وق بوران, ارتى – مينا الاڭى. جاۋىنگەرلەر جانقيارلىقپەن العا ۇمتىلادى. اكەم وق ءتيىپ قۇلاعان كەزدە اياق استىنداعى مينا دا قوسا جارىلادى. اۋىر جارالانىپ, ەس-ءتۇسسىز قالعان اكەمدى قارۋلاستارى دالادا ورنالاسقان ارميالىق گوسپيتالعا جەتكiزەدi. سودان سوڭ ونى كوستروما قالاسىنا اتتاندىرىپتى. جاراقاتىنىڭ تىم اۋىرلىعىن ەسكەرىپ, چۋسوۆوي قالاسىنا جونەلتەدi. دەنەگە قادالعان كوپتەگەن مينا جارىقشاعىن الۋ قيىنعا سوعادى, تەمىردىڭ قانشا جارىقشاعى دەنەگە دارىسا, سونشا رەت ەتىن كەسىپ, وتا جاسالادى. تەك وكپەگە قادالعان وق جارقىنشاعىن عانا الۋ مۇمكىن بولمايدى. سول وق سوعىستان كەيىن دە اكەمنىڭ كەۋدەسىندە ساقتالىپ, بىرگە جەر قوينىنا كەتتى... اكەمنىڭ دەنەسىندە ەتى ءتىلىم-ءتىلىم كەسىلىپ الىنعان وقتىڭ ويىق ورنىنان ساۋ جەر جوق ەدى, ونى كوزىمىز كوردى... ءۇش ايلىق ۇزاق ەمدەلۋدەن سوڭ دەنەسى قىرىق جاماۋ سارباز 19-جاتتىعۋشى تانكi پولكىنىڭ مەكتەبىنە جiبەرiلەدi دە, ونى ت-34 تانكiنiڭ زەڭبiرەك كومانديرى لاۋازىمىندا بەلگىلەنگەن ۋاقىتىنان بۇرىن ۇزدىك بiتiرەدى...
وتقا ورانعان دوعا
اكەم كۋرسك دوعاسىندا تانكىلەر بەتپە-بەت تىرەسكەن ەڭ ءىرى قاندى شايقاستىڭ بەل ورتاسىندا بولادى. پروحوروۆكا سەلوسى ماڭىندا ەكى جاقتان مىڭ جارىمعا جۋىق تانك قاتىسقان قاندى قىرعىندا شويىن تانكىلەردىڭ ءوزى شوقتاي بالقىپ, وتتاي جانادى. ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن قاتارىنان وق بوراعان قارا تۇنەكتىڭ استىندا وت جالىنداعان قيامەتتى باسىنان وتكەرەدى... تانك سنارياد اتقان سايىن ونىڭ ءىشى قالىڭ تۇتىنگە تولىپ, ەكيپاجدىڭ تىنىس الۋى قيىنداي تۇسەدى. وتقا ورانعان دالا الەم-تاپىرىق. اسپان اينالىپ جەرگە تۇسكەندەي. قالىڭ ءورت, ەشتەڭە كورىنبەيتىن قويۋ قارا ءتۇتىن. تانكىلەردىڭ گۇرىلى مەن جارىلعان بومبانىڭ ءدۇرسىلى قۇلاق جارادى. جان-جاقتى باعدارلاۋ مۇمكىن ەمەس. اكەم تازا اۋا جۇتايىن دەپ تانكىنىڭ جوعارعى ليۋك قاقپاعىن اشىپ, باسىن ءسال قىلتيتقانى سول ەدى, قۇلاقتىڭ تۇبىنەن شىڭ ەتكەن قاتتى سوققى جارىلىستان ەسى تانىپ, ىشكە قۇلاپ تۇسەدى. ەسىن جيىپ قاراسا, جاۋدىڭ سناريادى تانكىنىڭ جوعارعى ليۋگىن ج ۇلىپ اكەتكەن ەكەن. ەگەر قاس-قاعىم ءسات كەشىككەندە اجال قۇشاتىن ەدى.
قاپتاعان جاۋدىڭ قالىڭ تانكىلەرىنىڭ ىشىنەن زەڭبىرەگىمەن كوزدەۋگە وق بويىنا ىڭعايلانىپ زىمىراپ كەلە جاتقان «تيگردى» كورەدى. اتتەڭ سنارياد جوق. سوعىس زاڭى – تەك سەن ءبىرىنشى قيمىلداۋىڭ كەرەك, ايتپەسە قۇرىدىڭ! اكەمىز دەرەۋ شەشىم قابىلدايدى, ورماننان شىعا كەلىپ, قاتتى جىلدامدىقپەن نەمىس تانكىسىن بۇيىردەن سوعىپ, اۋدارىپ تاستايدى... سوڭعى كۇشىن جيناپ, جانىپ جاتقان تانكىدەن ازەر شىعىپ ۇلگەرەدى. قۇلاق تۇندىرار قاتتى سوققىدان كونتۋزيا الادى, ودان كەيىن نە بولعانى بەلگىسىز. ەسىن جيعان كەزدە سانيتارلىق بولىمدە جاتقانىن بىلەدى...
كۋرسك قىرعىنىنان امان شىققان سوڭ, اكەمىز ت-34 تانكىسىمەن ۋكراينا جەرiندەگi جيتومير, چەرنوۆيتسا, كامەنەتس-پودولسك, بەرديشەۆ, كوزياتين قالالارىن ازات ەتۋگە قاتىسادى. پولشانىڭ استاناسى ۆارشاۆانى باسقىنشىلاردان بوساتادى. گدىنيا, دانتسەگ قالالارىنىڭ تۇبىندەگى, فريدريحەفەلدە, كارلحورست, بيركەنبەردەر قالالارىنداعى ولىسپەي بەرىسپەيتىن قورعانىستاعى فاشيستەردى تالقانداۋعا دا قاتىسقان.
ساندومير بەكىنىسىن بۇزۋ
كەڭەس اسكەرىنىڭ پولشانى ازات ەتىپ, گەرمانياعا شابۋىل جاساۋىنا ستراتەگيالىق جول اشاتىن ۆيسلا وزەنىنىڭ جاعاسىندا ساندومير بەكىنىسىندە جاۋدىڭ ءىرى قورعانىسىن بۇزۋ ءۇشىن ءۇش كۇن, ءۇش تۇنگە سوزىلعان قاندى شايقاستىڭ ىشىندە اكەم سوعىسقان تانك بريگاداسى دا بولدى. نەمىستەردىڭ وق اتاتىن زەڭبىرەك نۇكتەلەرىن انىقتاپ بارلاۋ ءۇشىن اكەم باستاعان ءۇش تانكىنى «قارماققا جەم سالعان سياقتى» الدىن الا العا مايدان شەبىنە جىبەرەدى. ولار جان-جاقتان زەڭبىرەكتەردىڭ اتقىلاپ جاۋدىرعان وق بورانىنىڭ وتىندە ادەيى بوگەلىپ, ولىمگە سانالى تۇردە باس ءيىپ, جاۋدىڭ نازارىن وزدەرىنە اۋدارادى. ءبىر كەزدە تانكىگە سنارياد ءتيىپ, لاپىلداپ وتقا ورانا باستايدى. ەكيپاجدىڭ راديست اتقىشى مەن مەحانيك جۇرگىزۋشىسى دە وققا ۇشادى. قاتتى جاراقات العان اكەم بار كۇشىن سالىپ, جانىپ جاتقان تانكىدەن سىرتقا شىعادى. ۇستىندەگى لاۋلاپ جانعان كيىمىن سابالاپ ءسوندىرىپ, ءبىرشاما جەرگە بارىپ, ەسىنەن تانىپ قۇلايدى... ەسىن ءبىر جيعان كەزدە نەمىستەردىڭ داۋسىن ەستيدى. ولار مايدان الاڭىندا قوزعالۋعا شاماسى جوق, جارالانعان جاۋىنگەرلەردىڭ ءتىرى جاتقاندارىنا وق اتىپ ءجۇر ەكەن. ەندىگى كەزەك اكەمدىكى... اكەمىز قولىنا «ليمونكا» گراناتىن الىپ, ساقيناسىن اعىتىپ, ونى بارماعىمەن قىسىپ ۇستاپ, كەۋدەسىنە باسىپ, «جانىما تايانىپ كەلسە, ءوزىمدى دە, ولاردى دا بىرگە قوسىپ جارىپ جىبەرەمىن» دەگەن ويمەن ولاردىڭ كەلۋىن كۇتىپ جاتادى... كوز الدىنا تۋعان اۋىلى, اكەسى, شەشەسى, باۋىرلارى ەلەستەپ «قوش بول ەلىم, جەرىم, تۋىسقاندارىم...» دەپ جارىق دۇنيەمەن قوش ايتىسىپ جاتىپ, ابدەن قانسىراپ, قالجىراعان اكەم ەسىنەن تانىپ, كوزى ءىلىنىپ كەتەدى... قانشا ۋاقىت جاتقانى بەلگىسىز, كەۋدەسىنە قاتتى باتىپ كەتكەن گراناتتان اۋىرسىنىپ ويانادى. كوزىن اشسا, اينالا قاپ-قاراڭعى, تىم-تىرىس, الىستان اتىلعان وقتىڭ تىرسىلى ەمىس-ەمىس ەستىلەدى, نەمىستەر كورىنبەيدى. كەۋدەسىنە قاتتى باتقان گراناتانىڭ ساقيناسى اعىتۋلى ەكەنى ەسىنە تۇسەدى, ساقينانى ورنىنا قايتادان بەكىتەدى. «ەسىمدى بىلمەگەن كۇيدە بايقاماي كەۋدەمە باسقان ساقينا ىلگەن بارماعىممەن بىرگە الاقانىمدى اشىپ جىبەرسەم, نەمىستەن بۇيىرماعان وقسىز-اق ءوز گراناتاممەن بىرگە جارىلىپ كەتەتىن ەدىم عوي...» دەگەن ويدان قاتتى شوشىپ, جالما-جان ەسىن جيىپ الادى.
«ەندى نە دە بولسا جاۋ تىلىنان شىعۋ كەرەك» دەگەن ويعا كەلەدى. مايدان شەبى الىس ەمەس ەكەنىن ەمىس-ەمىس اتىلىپ جاتقان پۋلەمەتتىڭ دىبىسىنان بولجايدى. «ەندەشە, سول اتىلىپ جاتقان وقتىڭ دىبىسى باعىتىنا قاراي ءجۇرۋ كەرەك» دەپ باۋىرىمەن ەڭبەكتەي جونەلەدى. مايدان شەبىنە جاقىنداعان كەزدە, اينالانى ءبىر ساتكە جارىق قىلىپ جىبەرەتىن اتىلعان راكەتانىڭ جارقىلىنان نەمىستەردىڭ پۋلەمەتتەرى ورناتىلعان توبەشىك نۇكتەلەرىنىڭ قالاي ورنالاسقانىن بايقاپ قالادى. قولىندا ەشقانداي قارۋى جوق, جالعىز گراناتاسى عانا بار. ويى – «قالاي دا جاۋ شەبىنىڭ ارتقى جاعىنان بىلدىرتپەي ءوتۋ كەرەك...». ءبىر-بىرىنە تىم جاقىن ورنالاسقان ەكى پۋلەمەت نۇكتەسىنىڭ اراسىنان وتسە, بىرەۋى بولماسا, ەكىنشىسى مىندەتتى تۇردە ءبارىبىر بايقاپ قالۋى مۇمكىن. نە ىستەۋ كەرەك؟ «پۋلەمەت نۇكتەسىنىڭ بىرەۋىنىڭ ۇستىنەن شابۋىلداپ ءوتۋ كەرەك» دەپ شەشىم قابىلدايدى. ءسويتىپ, جۇگىرگەن بويى نەمىس پۋلەمەتشىلەرىنىڭ ارتىنان بىلدىرمەي كەلىپ, قولىنداعى جالعىز گراناتاسىن پۋلەمەت نۇكتەسىن كوزدەپ لاقتىرىپ جىبەرەدى. گراناتا جارىلعان كەزدە العا قاراي بار كۇشىن سالىپ جۇگىرە جونەلەدى. قانشا ۋاقىت جۇگىرگەنى بەلگىسىز, قانسىراپ, ابدەن ءالى قۇرىعان اكەم قاراڭعىداعى جانتالاستا ءسۇرىنىپ كەتىپ, قۇلاپ تۇسەدى... ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ, كوزىن ەپتەپ اشادى, كوپكە دەيىن قانداي كۇيدە ەكەنىن تۇسىنە الماي جاتادى... تاڭ اتىپ, اينالا جارىق بولا باستاعان كەز سەكىلدى. ەسىن جيىپ, جان-جاققا قارايدى. مايدان شەبىنەن امان-ەسەن وتكەنىنە كوزى جەتەدى... كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ مايدان شەبىنە قاراي بەت الىپ, «ۋرالاپ» شابۋىلعا شىققانىن كورەدى... ەپتەپ قوزعالىپ, قانعا مالىنعان دەنەسىن سۇيرەتىپ, كەلەسى كۇنى ءوزىنىڭ اسكەري ءبولىمىن تاۋىپ الادى. ءبولىم شتابىنا كەلسە, اكەمدى «ەرلىكپەن قازا تاپتى» دەپ ەلىنە «قارا قاعاز» جىبەرەيىن دەپ جاتىر ەكەن...
جەڭىس جاۋىنگەرى
اكەم بەرلينگە شابۋىل جاساۋ كەزىندە اتاقتى قولباسشى گەنەرال م.ە.كاتۋكوۆ باسقارعان 1-گۆارديالىق تانك اسكەرىنىڭ قۇرامىندا نەمىستىڭ استاناسىنا ەڭ العاشقى باسىپ كىرگەندەردىڭ قاتارىندا بولادى. بۇل ەندى ەڭ سوڭعى شەشۋشى شايقاس! جاۋ ولىسپەي بەرىسپەيتىنىن كورسەتتى.
«بەرلينگە كىرگەننەن باستاپ, ونىڭ ءاربىر كوشەسى ءۇشىن ەڭ اۋىر شايقاس باستالدى. شابۋىل مايدانىنىڭ شەبى يمپەريالىق كانتسەلياريا مەن رەيحستاگتان الىس ەمەس «تيرگارەن» پاركىنە تىرەلەتىن ۆيلگەلمشتراسسە كوشەسى ارقىلى ءوتىپ جاتتى. تانكىلەرگە فاۋستاتقىشتار كەدەرگى جاسادى, نەمىستەر كاناليزاتسيالىق قۇدىقتا نەمەسە ءۇيدىڭ جەرتولەسىندە وتىرىپ الىپ-اق كوشەگە شىققان تانكىلەردى اتا باستادى. قاي جاققا قاراۋ كەرەك ەكەنىڭدى بىلمەيسىڭ, ۇيلەردىڭ تەرەزەلەرىنەن نەمەسە ەسىكتەرىنەن فاۋستاتقىشتار تانكىلەرىمىزگە وق جاۋدىردى. تانكىلەر جانىپ جاتتى. ...تانكىنىڭ ىشىندە وتقا وراناسىڭ, سىرتتا وق بوران تۇتەپ تۇر. وق پەن وتتىڭ اراسىندا ءبىر عانا تاڭداۋ – تەك العا ۇمتىلۋ, رەيحستاگقا تابان تىرەپ, جەڭىس تۋىن جەلبىرەتۋ... ءبىز دە فاۋستاتقىشتار وتىرعان جەرلەردى اياماي اتقىلايمىز. ءتىپتى تانكىدە ەكيپاجدىڭ بىرەۋىن عانا قالدىرىپ, جاياۋ اسكەر شەكپەنىن جامىلىپ, اۆتوماتپەن, گراناتپەن قارۋلانىپ, كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ جەرتولەسىندەگى فاۋستاتقىشتاردى ىزدەيمىز. ۇيلەردىڭ تەرەزەسىنەن اتقىشتار كورىنىپ قالسا بولدى, تانك زەڭبىرەگىمەن شرافنەلدى جانە جارقىنشاق سناريادتى جاۋدىرامىز. بۇرىن ءبىر سناريادتى نەمىستەردىڭ ءبىر توپ جاياۋ اسكەرىنە جۇمساساق, ەندى ونى ءبىر فاۋستاتقىشقا جۇمساۋعا تۋرا كەلدى. ۇيلەردىڭ تەرەزەلەرىن اتقىلاپ وتىرىپ, بەرليننىڭ كوشەلەرىمەن كۇن سايىن ءجۇز قادام عانا جىلجيمىز... كوشە ىشىندەگى اۋىر شايقاستاردا تانكىلەرىمىزدىڭ وسىلايشا شابۋىلدارى ىركىلىس جاساپ وتىردى... ءبىزدىڭ تانكىمىز رەيحستاگتىڭ ىرگەسىنە كەلىپ تىرەلگەن كەزدە ەكى جاق تا ءبىر-بىرىنە ۇزدىكسىز وق جاۋدىرۋىن ءبىر مەزەت تە توقتاتقان جوق. ...تانكىنىڭ راديوقابىلداعىشى ارقىلى 2 مامىر كۇنى تاڭەرتەڭ ارميا قولباسشىسىنىڭ وق اتۋدى دەرەۋ توقتاتۋ تۋرالى بۇيرىعىن تىڭدادىق. بۇل قۋانىشتى حابار ەدى. ابدەن قاجىعان جاۋىنگەرلەر مەن وفيتسەرلەر ءماز بولىپ, ءبىر-ءبىرىن قۇشاقتاۋعا ۇمتىلدى. اركىم ارقالاي پيستولەتتەن, ۆينتوۆكادان, اۆتوماتتان, زەڭبىرەكتەن اسپانعا وق اتقىلاپ, باس كيىمدەرىن جوعارى لاقتىرىپ جاتتى. جەڭىستىڭ قۇرمەتىنە ساليۋت اتتىق. جاۋ جەڭىلگەنىن مويىنداپ, ءبىرجولا بەرىلدى. بەرلين وت بولىپ جانىپ جاتتى...» – دەپ اكەم جان دوسى, ارداگەر جۋرناليست سۇتەمگەن بۇكىروۆكە ايتىپ بەرگەن ەكەن.
مايداندا كورسەتكەن ەرلىگى ءۇشىن گۆارديا سەرجانتى – اكەم بەكتاي ءابساتتاروۆ ەكى «قىزىل جۇلدىز», «III دارەجەلى داڭق», ء«ىى دارەجەلى وتان سوعىسى», ء«ى دارەجەلى وتان سوعىسى» وردەندەرى, «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن», «ۆارشاۆانى ازات ەتكەنى ءۇشىن», «بەرليندى العانى ءۇشىن», «شايقاستاعى ەڭبەگى ءۇشىن» اسكەري مەدالدەرمەن ماراپاتتالعان.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان ارداگەرلەردىڭ ساۋساقپەن سانارلىقتايى عانا قالدى. جۇرەگى ەلىم دەپ سوققان مەنىڭ اكەم دە بۇگىن بۇل ومىردە جوق, بيىل ونىڭ ومىرگە كەلگەنىنە 100 جىل تولادى. مايدانگەر اكەلەردىڭ ەرلىگىن وقىپ-ءبىلۋ – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قاسيەتتى پارىزى. مەنىڭ دە اكەمنىڭ ەرلىك ىستەرى, ەلىمىزدىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ەرەن ەڭبەگى تۋرالى ونەگەلى اڭگىمەلەردى بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بىلگەنى ابزال.
ءمۇتالاپ ءابساتتاروۆ,
مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىنىڭ ارداگەرى