جاڭا ەكونوميكالىق مودەل

بۇل رەتتە ەل پرەزيدەنتىنىڭ اگرو­ونەر­كا­سىپتىك كەشەندەگى ناقتى سەرپىلىستى جۇ­زە­گە اسىرۋ ءۇشىن ەۋرازيا اۋماعىنىڭ جەتەكشى اگرارلىق ورتالىقتارىنىڭ ءبى­رى رەتىندەگى باعىت-باعدارىن نى­­­­عايتۋعا نازار اۋدارۋى بەكەر ەمەس. وسىعان بايلانىستى اگ­رو­نوميانى دامىتۋعا جانە ونىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءرولىن كۇشەيتۋگە كۇش-جىگەردى جۇمىلدىرۋ, وسى سالاداعى بار­لىق عىلىمي جەتىستىكتى پايدالانا وتى­رىپ, جوعارى وڭدەلگەن ونىمگە جانە يننوۆاتسيالىق شەشىمدەرگە كوشۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتقان تۇ­جى­رىمدارى كو­كەيگە قونادى.

ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك, جىلۋ جانە سۋمەن جابدىقتاۋ, ەلدى مەكەندەردى جاپپاي گازداندىرۋ ماسەلەلەرى ەگجەي-تەگجەي تالداندى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, ەلى­مىزدىڭ باس قالاسىنا گاز جەت­كىزۋ ءىسى – ءالى كۇنگە دەيىن كۇن تارتىبىنەن تۇسە قوي­ما­عان باس­تى ماسەلەنىڭ ءبىرى. سوندىقتان تا­بيعي گازدىڭ رەسۋرستىق بازا­سىن بارىنشا كەڭەيتۋ باسىم مىندەت بولىپ قالا بەرەتىنى, بۇل تۇرعىدا جاڭا گاز وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىسىن جەدەلدەتۋ جانە قول­دانىستاعى قۋاتتاردى با­رىن­شا پاي­دالانۋ قاجەتتىگى العا تارتىلدى.

كۇن تارتىبىندە ەلىمىزدىڭ الەۋ­­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ با­عىتىنا اسەرى مول دەلىنەتىن تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە تۇر. بۇل – اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا باي­­لا­نىستى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم وتە­تىندىگى. مۇنىڭ ءوزى ازاماتتارعا ەلدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ما­ڭىزدى ماسەلە بو­يىنشا شە­شىم قابىلداۋىنا, رەفە­رەن­دۋمعا بەل­سەندى قاتىسۋىنا مۇم­كىن­دىك بەرەدى. مەملەكەت باسشى­سى سۋ رەسۋرستارىنىڭ قورى ەلىمىز ءۇشىن مۇ­ناي, گاز نەمەسە باسقا دا مەتالداردان ءمان-ماڭىزى كەم بولمايتىنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان پرەزيدەنت سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەسىن ءتيىمدى دامىتۋ ءۇشىن مۇنىمەن دەربەس ۆەدومستۆو اينالىسۋعا ءتيىس دەپ سانايدى. وسىعان بايلانىستى سۋ جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى قۇرىلادى دەگەن­دى ايتتى. سون­داي-اق وڭىرلەردە سۋ تۇتىنۋ مادەنيەتىنىڭ جوققا ءتان ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

جولداۋدا قازاقستان ءۇشىن كولىك-لوگيس­تيكالىق الەۋەتتى دا­مى­تۋدىڭ سترا­تە­­گيالىق ماڭىز­دىلىعىنا ايرىقشا ءمان بە­رىلدى. بۇگىندە قىتاي, ەۋرو­پا, رە­سەي جانە ورتالىق ازيا اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق قارىم-قا­تىناسىنىڭ قار­­قىن­دى دامۋى­نا بايلانىستى الەم جاڭا ەكو­نو­ميكالىق ورتانىڭ قالىپ­تاسۋىن باستان كەشىپ جاتقانى اتاپ ءوتىلدى. قا­زاقستان وسى ساۋ­دا جولدارىنىڭ قيى­لى­سىندا ورنالاسقان, ال بۇل ەل دامۋىنا الداعى ۋاقىتتا كەڭ سەرپىن بەرەتىن ۇلكەن مۇمكىندىك ەكەنى تۇسىنىكتى. بۇل رەتتە پرەزيدەنت كولىك-لوگيستيكا سالاسىن جاق­سارتۋ ەلدىڭ ەكونوميكالىق دا­مۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشتەرىنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس ەكەندىگىنە سە­نىم ءبىلدىردى. ءارى بۇل ءۇشىن كو­لىك مينيسترلىگىن قالپىنا كەل­تى­رۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن جەت­كىزدى جانە وعان كولىك سالاسىن باسقارۋمەن عانا شەكتەلمەي, جول ينفراقۇرىلىمىن سالۋمەن اينالىسۋدى دا تاپسىردى.

مەملەكەت باسشىسى ءوز سو­زىندە يننوۆاتسيالاردى تسيفر­لاندىرۋ مەن ەنگى­زۋ­دىڭ ما­ڭىز­دى­لىعىن اتاپ ءوتتى. ەلدى IT مەملەكەتكە اينالدىرۋعا دەگەن ۇم­تىلىس مەملەكەتىمىز بەن قوعا­مى­مىزدىڭ دامۋىنداعى باسىم باعىت بولىپ سانالادى. ەلەكتروندى ۇكىمەت پەن فينتەحتىڭ دامۋ يندەكستەرى بو­يىنشا الەمدەگى كوشباسشىلىق, سونداي-اق وتاندىق IT-قىزمەتتەر ەكسپورتىنىڭ ايتارلىقتاي ءوسۋى سياقتى تابىستى جەتىس­تىك­تەر اتاپ وتىلەتىن بولادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن جانە وسى سا­لاعا ينۆەستيتسيالاردى تارتۋدىڭ ما­ڭىز­دىلىعىنا توقتالدى. ول الەمدە جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا جانە قول­دانۋعا ينۆەستيتسيالاردىڭ ەداۋىر ءوسۋى كۇتىلەتىنىن جانە وسى سالانىڭ ءساتتى دامۋى ەلدىڭ ەكو­نوميكالىق وسۋىنە ايتار­لىق­تاي ىقپال ەتۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

پرەزيدەنت عىلىم مەن ين­نو­ۆاتسياعا نەگىزدەلگەن ەكو­نو­­مي­كانىڭ دامۋىنا ىق­پال ەتە­تىن عىلىم جانە تەح­نو­لو­گيا­لىق ساياسات تۋرالى زاڭدى ازىر­­لەۋدىڭ ما­ڭىز­دىلىعىنا نازار اۋداردى. ول يننوۆاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ بو­يىنشا جەكە باستامالاردى قول­­داۋ­دىڭ پارمەندى شارا­لا­رى­نىڭ قاجەتتىگىن ايتتى. ەكو­نو­مي­كا­نىڭ ساپالى ءوسۋى ون­دى­رىس­تەگى با­سە­كەگە قابى­لەت­تى­­لىكتى, ادا­مي كا­­­پيتالدى, تەح­نولو­گيا­لىق جاڭ­عىر­­تۋدى ارت­تىرۋعا نە­گىز­دەلۋگە تيىس­تىگى ەسكەر­تىلدى.

مەملەكەت باسشىسى مەديا, كينو, مۋزىكا, ديزاين, ءبىلىم بەرۋ جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قامتيتىن كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋدىڭ ماڭىزىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ ءوتتى. ول قازىرگى تاڭدا ازاماتتاردىڭ شى­عار­ماشىلىق الەۋەتى مەن زيات­كەرلىك كاپيتالىنا نەگىز­دەل­گەن كرەاتيۆتى ءوندىرىس ەكونوميكانى دامىتۋدا جانە جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى تالانتتى ادامدار ءۇشىن تەڭ مۇم­كىندىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءاربىر وبلىس ورتالىعى مەن ءىرى قالالاردا كرەاتيۆتى يندۋستريا ورتالىقتارىن قۇرۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتتى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىز­دىڭ ەكونوميكالىق دامۋ ستراتەگيا­سى ازامات­تا­رىمىزعا, ولاردىڭ مۇددە­لەرى مەن قاجەتتىلىكتەرىنە نەگىز­دەلەتىنىن ىلتيپاتپەن ەسكە سالدى. ول, ەڭ الدىمەن, بالالارعا قارسى زورلىق-زومبىلىقتىڭ كەز كەلگەن ءتۇرى ءۇشىن قاتاڭ جازالاۋ شارالارىنا باعىتتالعان بولۋى كەرەك. پرە­زيدەنت بالالارعا ارنالعان جول سالاسىنىڭ, عيما­راتتاردىڭ, كيىم-كەشەك پەن تا­ماق ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە باسا نازار اۋداردى. بىلىمگە قول جەتكىزۋدەگى تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينتەرنەت جىلدامدىعىن ارتتىرۋ جانە تسيفرلىق ءبىلىم بەرۋ رەسۋرستارىنا تەگىن قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى نازاردان تىس قالعان جوق. ەلدىڭ شالعاي اۋداندارىندا ءموبيلدى ينتەرنەتتىڭ جىلدامدىعى شامالى ەكەنى بارشاعا ءمالىم. ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ كەيبىر سالا­لا­رىندا, اسىرەسە تەحنيكا مەن ءوندىرىس سالاسىندا مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قاتتى بايقالادى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ناقتى جانە تەحنيكالىق عى­لىمدار ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ ءۇشىن گرانتتاردى ۇلعايتۋ قاجەتتىگىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ كەلە جات­قانى ايان. ال بۇل جولداۋدا پرەزيدەنت بەس جاسقا تولعان بالالاردى قامتي­تىن «كەلەشەك» اتتى قاراجات جي­ناۋدىڭ بىرىڭعاي ەرىكتى جۇيەسىن ەنگىزۋدى تاپسىردى. بۇل – باعدار­لاما كەلەشەك ۇرپاقتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان زور مۇمكىندىك.

جولداۋدىڭ ماعان ايرىقشا اسەر ەتكەن تاعى ءبىر تۇسى – پرە­زيدەنتتىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى زياندى جاعدايدا جۇمىس ىستەگەن ادامداردى الەۋمەتتىك قولداۋ تەتىگىن ازىرلەۋ تۋرالى شەشىمى. بۇل وتە ءادىل ءارى دەر ۋاقىتىندا قولعا الىنعان ءىس دەپ سانايمىن. وسى قىزمەتكەرلەردىڭ سالانى دامىتۋعا قوسقان ماڭىزدى ۇلەسىن جانە ولاردىڭ دەنساۋلىققا ىق­تيمال زيانىن ەسكەرە وتىرىپ, مۇنداي ادامدارعا 55 جاستان باس­تاپ زەينەتكەرلىك جاسقا تولعانعا دەيىن ارنايى الەۋمەتتىك تولەم بەرىلەدى دەۋى – قۇپتارلىق.

مەملەكەت باسشىسى ءار ازامات تۇراق­تى ەكونوميكالىق دا­مۋ­دىڭ جەمىسىن سەزىنۋى ءۇشىن ۇلت­تىق بايلىقتىڭ ءادىل ءبولىن­ۋىن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەگەن­دى تالايدان بەرى ايتىپ كەلە جات­قانىنا كۋامىز. مۇنداي ادىلدىك پەن تياناقتى ءتارتىپ, ديالوگ مادەنيەتى, جاۋاپكەرشىلىك پەن ىن­­تىماقتاستىق قاعيداتتارى –مەم­­­­­لە­كەتىمىزدىڭ تۇراقتى بولا­شا­­عىن قامتا­ما­سىز ەتۋدىڭ ەڭ باس­تى العىشارتى.

مەملەكەت باسشىسى ادىلەتتى قازاقس­تاندى قۇرۋ ءۇشىن ساياسي جانە ەكونو­ميكالىق رەفورمالاردىڭ ماڭىز­دى­لىعىنا توقتالا كەلىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە قوعامدىق سانانى وزگەرتۋدىڭ وزەك­تىلىگىن جەتكىزدى. ازاماتتاردىڭ, اسىرە­سە جاستاردىڭ بويىندا پاتريوتتىق سەزىمدى, ءبىلىم الۋعا دەگەن ۇم­تىلىس پەن قۇشتارلىقتى, ەڭ­بەكقورلىقتى, ءتارتىپتى قا­لىپ­­تاستىرۋدىڭ ارتىق­شى­لى­عىنا ءۇمىت ارتتى. قوعامدىق قۇن­دىلىقتاردىڭ ورتاق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن جاۋاپ­كەرشىلىكتى ارتتىرماي بولمايتىنىن قاداپ ايتتى. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت ادىلەتتى قازاقستان تۇجى­رىمداماسىمەن تىعىز بايلانىستى ابايدىڭ «تولىق ادام» تۋرالى ءىلىمىن دە اتاپ ءوتتى. قازاق توپىراعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءاربىر وتانداس­تى ەلى­مىزدى مىقتى ءارى تابىستى ەتۋ ءۇشىن تۋعان جەرىمىزدى كور­كەي­تۋگە جانە دامىتۋعا, بايلىقتى قورعاۋعا شاقىردى.

زەينەپ بازارباەۆا,

ۇعا اكادەميگى