ەر

امانات

باقتىقوجا زيالى ورتادا ءوستى. اكە­سى سالاحاتدين ادەبيەت ءپانى­نىڭ مۇعالىمى, ال اكەسىنىڭ ءىنىسى كامە­لەددين جۋرناليست بولعان كىسى­لەر. اناسى ءاسيما – اتى كەڭىنەن جايىلعان داۋلەسكەر كۇيشى. باتىس قا­زاقستانداعى كۇيشىلىك مەكتەپتىڭ اي­تۋلى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى. 1960 جىلى تاشكەنتتە شىققان كۇيتاباققا قۇر­مانعازىنىڭ «كوكالا اتى», دينا­نىڭ «قارت جىگەرى», ماقاشتىڭ «باي­جۇماسى» ءاسيما اپامىزدىڭ تار­تۋىمەن تۇسكەن. سول كۇيلەردى جاز­دىرۋعا قوزعاۋ سالىپ جۇرگەن ادام كادىمگى نۇرعيسانىڭ ءوزى كورى­نە­دى. بۇل وسكەن اۋىلدىڭ اتى – قو­شا­لاق. قازاقتىڭ عاجايىپ اقىنى جۇمەكەننىڭ اناسىن الماتىعا ال­دىرتا الماي, شاراسى تاۋسىلعاندا «تۋعان جەر دەپ, اتتەڭ-اي, تۋعان جەر دەپ كەتپەدىڭ. تۋعان جەردى سەن­ جالعىز قوشالاق قۇم دەپ پە ەدىڭ؟!» دەپ شاعىناتىنى بار ەدى عوي. سول اۋىل. كورشى ۇيدەگى جۇمە­كەن­دى مۇنىڭ اناسى ءاسيما ارقالاپ ءوسىرىپتى. «اتالعان جاس كەزىندە كۇيشى كەلىن, ارقالاعان قازاقتىڭ جۇمەكەنىن, دينانى كورە قالعان دومبىراشى, انامنىڭ ءبىلسىن دەدىم كىم ەكەنىن» دەپ تە كەلتىرگەن كەيىن. وسىنداي ورتادان شىققان باقتىقوجا مەكتەپتە جۇرگەندە-اق ولەڭ جازاتىن. ولارى اۋداندىق, وبلىستىق گازەتتەردە جاريالانىپ تۇراتىن. ءبىرازى الماتىدا دا شىق­قان. جۇمىر جولدارى, شىمىر شۋماقتارى تابىلاتىن.

مەكتەپتى كۇمىس مەدالمەن بىتىر­گەن باقتىقوجا 1966 جىلى ۋفا­دا­عى مۇناي ينستيتۋتىنا تۇسە­دى. بۇ­كىل ەلدەگى مۇنايشى دايىن­داي­­تىن ءتورت ينستيتۋتتىڭ ىشىنەن ۋفانى تاڭداۋىنىڭ دا سەبەبى بار. اتاسى ىزمۇحامبەت سوندا وقى­عان. اكەسى سالاحاتدين سوعىس كەزىن­دە جارالانىپ, سول قالاداعى گوسپي­تال­دا ءتورت اي جاتىپ, جازىلىپ شىق­قان. كەيىن ۇلىنىڭ اتىن سالاۋات قوياتىنى – ءبىر اۋلەتتىڭ ءۇش ۇر­پاعىنىڭ جاستىق كەشۋى قالعان قا­لاعا, تۇركىنىڭ باس قۇرتىنداي باش­قۇرتتارعا قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى.

ستۋدەنتتىك شاقتىڭ العاشقى جىلىندا ونىڭ ومىرىندە ەرەكشە ءىز قال­دىرعان ءبىر وقيعا بولادى. ول وقيعا – قازاق ادەبيەتىنىڭ باش­قۇرت­ستانداعى كۇندەرى. ستۋدەنت باقتى­قوجا الماتىدان كەلگەن قالام­گەرلەردىڭ جۇرتشىلىقپەن كەز­دەسۋى­نە قاتىسىپ قانا قويمايدى, اتاق­تى اقىن مۇستاي كارىم باستاعان تورالقاعا تىلدەي قاعازعا تىلەگىن جول­داپ ءجۇرىپ, بالاۋسا جىرىن دا وقيدى. «ساحنادان كوڭىلىم تاۋداي بولىپ شىقتى دا, جۇرەگىم الىپ-ۇشىپ, باس­پالداقپەن تومەن ءتۇسىپ كەلە جا­تىر ەدىم, قارسى الدىمنان ۇستىنە كي­گەنى قارا كوستيۋم, اق كويلەك, ۇزىن مويىن, ءوڭى جۇدەۋ, شالبارى قىسقا, بالاعى تار (حالىقتىڭ اراسىن­دا «ستيلياگا» اتالىپ كەتكەن تار شال­بار كيۋ ءسان ەدى) جىگىت اعاسى ۇشىراسا كەتتى», دەپ جازدى كەيىن باق­تىقوجا «اقىن اعا اماناتى» اتالاتىن ەستەلىگىندە. ول ادام كىم ەدى دەيسىز عوي؟ وتىزىندا وتتاي جا­نىپ, ورتامىزدى وپىرايتىپ كەتە بارعان تولەگەن ايبەرگەنوۆ! بۇدان قايدا وقيتىنىن سۇرايدى. سوندا ول جاڭا عانا مىنبەردەن تۇسكەن ستۋدەنت­كە نە ايتتى دەيسىز عوي؟ «تەح­ني­كالىق وقۋ ورنىندا وقىپ ءجۇر­مىن دەپ ولەڭ جازۋدى تاستاما. ولەڭ جاز­عان ادامنىڭ جانى نازىك بولا­دى, جانى نازىك ادامنىڭ ارى تازا بولادى», دەيدى. بۇل ءسوزدى باقتى­قو­جا اماناتتاي قابىلدادى. جانىن نازىك ۇستاۋدى, ارىن تازا كۇ­تۋدى ءومىرى­نىڭ قاستەرلى قاعيداتى ەتتى. قاي بەلەستەن دە ەر قالپىن, ءور قال­پىن, سەرى سالتىن ساقتاپ ءوتتى.

يەمەن

جاستايىنان قيىندىقتى كوپ كوردى. ۋفاداعى وقۋدى اياقتاپ, مۇنايشىلىق كاسىپكە جاڭا كىرىسە بەر­گەنىندە, «كازنەفتەگازرازۆەدكا» دەگەن مەكەمەدە قىزمەت ەتىپ جۇر­گە­نىن­دە الدىمەن اۋرۋدان اكە كەتتى. اكەنىڭ قىرقىن بەرەر-بەرمەستەن پەرزەنت قايعىسىنىڭ قۇساسىنان اتا كەتتى. ون بالانىڭ ۇلكەنى ەدى. ءبىر ءىنىسى, سەگىز قارىنداسى بار. ەندى سالماق تۇگەلدەي ءوزىنىڭ يىعى­نا ءتۇستى. جۇمىستى 1971 جىلى بۇر­عىشىنىڭ كومەكشىسىنەن باستا­عان باقتىقوجا مۇنايشىلىق كاسىپ­تىڭ بارلىق ساتىسىنان تۇگەل ءوتىپ شىقتى. بۇرعىشى دا, اعا ين­جە­نەر دە, وترياد باستىعى دا, باس تەح­نو­لوگ تا, ەكسپەديتسيا باستىعى دا بولدى, كاسىبي مامان باسىپ كو­رۋگە ءتيىستى باسپالداقتىڭ ءبىرىن دە قالدىرمادى ءتىپتى. ەڭبەگى جاندى. اتاعى الىسقا كەتتى, جاقسى اتى ماس­­كەۋگە دە جەتتى. 1983 جىلى وداق­تاعى بىلىكتى مۇنايشىلاردىڭ ءبىرى رە­تىندە كەڭەس مۇناي بارلاۋ ەكس­­پە­ديتسياسىنىڭ اعا ينجەنەرى لاۋا­­زى­مى­مەن يەمەنگە جىبەرىلدى. تاياۋ شىعىسقا اتتاندىرىلعان 360 ادام­نىڭ ىشىندەگى جالعىز قازاق­ستاندىق باقتىقوجا ەكەنى-اق ءبىراز جايدان حاباردار ەتەدى, ال وعان سول ىرىكتەلگەن توپتىڭ ىشىندەگى 286 كوم­مۋنيستىڭ باسىن بىرىكتىرگەن پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى مىن­دەتى قوسا جۇكتەلگەنى وتىزدىڭ بە­سەۋىنە جاڭا جەتكەن ازاماتتىڭ قان­دايلىق ابىروي ارقالاعانىن انىق اڭعارتادى. «كەزىندە ءبىز يەمەن مۇناي كەن ورنىن اشقانبىز» – وسى ءبىر سويلەمنىڭ ار جاعىندا ءوزى قارا سوزبەن «شاعىل قۇمنىڭ بۇر­قىراعان داۋىلى, جىلدىڭ ءتورت مەزگىلى بويىنا مي قايناتار, جان شىداتپاس اپتاپ ىستىعى, اڭ­قاڭ­دى كەپتىرەتىن ءشول دالاسى» دەپ كەلتىرەتىن, سارا سوزبەن «ەلۋ كۇن قۇم تۇمانى حامسين دەگەن, شكا­لا الپىس بولىپ كولەڭكەدە, بەت كۇيەتىن لەبىنەن قارسى كەلگەن, ون ەكى اي جاز تۇرادى ءشول ولكەدە» دەپ سۋرەتتەيتىن يەن يەمەننىڭ ەن دا­لاسىنداعى ءتورت جىلعا تاقاۋ توزاقى تىرلىكتىڭ تىنىس تارىلتار تابى تۇر. حامسين – ارابشا «ەلۋ» دەگەن ءسوز. بەس داستاننان قۇرالاتىن كىتاپتى «حامسا» دەيدى عوي. حامسين – افريكانىڭ تەرىسكەي بەتىندە, تاياۋ شىعىس ەلدەرىندە قىرىق گرادۋستان اسقان ىستىقتا... ەلۋ كۇن بويى تىن­باي سوعاتىن قۇم داۋىلىنىڭ اتى... باقتىقوجا سوعان شىداس بەرگەن. سونداي سۇراپىل سىن ساعاتتا سۇيىكتى جارىنىڭ جانىنا جالاۋ بولىپ وسى ىرىس جەڭگەمىز جۇرگەن. 1986 جىلدىڭ باسىندا ادەندە ازامات سوعىسى باستالىپ, اينالاسى توعىز كۇن­نىڭ ىشىندە 13 مىڭداي ادام قازا تاپقاندا, ءسويتىپ, شەتەلدىكتەر ومى­رىنە دە قاۋىپ تونگەندە يەمەندەگى كەڭەس ەلشىلىگىنىڭ كونسۋلى بولات­حان تايجان مەن مۇنايشىلار قالا­شىعى­نىڭ كومەندانتى ىرىس تۇر­عارينا ابدىراماي, اسپاي-ساسپاي, ءبىزدىڭ مامانداردى ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە ەۆاكۋاتسيالاۋدى ۇيىمداستىرا ال­عان. وزىمەن مەكتەپتە بىرگە وقىعان, ء«بىر كۇنى كەتسە بولىپ جانىم پيدا, جالعىزىمسىڭ, جارىمسىڭ بۇل ءپا­نيدا. و دۇنيەدە جۇرەرمىن سەنى كۇتىپ, كلاستاسىم, عاشىعىم تۇر­عارينا» دەپ, فاميلياسىنا دەيىن جىرعا قوساتىن اسىل ىرىس – باق­تىقوجانىڭ باعى دا, ىرىسى دا. مۋزاسى دا.

دەگەنمەن, يەمەن ەلىندە باقتى­قوجا ىزمۇحامبەتوۆ باستان كەش­كەن باستى سىناق بۇدان باسقا ەدى. «يەمەندەگى ەڭ ۇلكەن ىستەگەن ءىسىم, ماقتانىش تۇتىپ جۇرەتىن ارەكەتىم 1986 جىلى جەلتوقسان وقيعاسى كەزىندە بولدى», دەيدى ءوزى. ايتسا ايتاتىنداي-اق, ماقتانىش ەتسە ماقتانىش ەتەتىندەي-اق ءىس ەدى ونىسى. ىقشامداپ جازساق, بىلاي.

الماتىنىڭ ورتالىق الاڭىندا اق قارعا الاۋ جاققان وراسان وقي­عانىڭ دابىسى الەمگە تاراپ كەتى­سى­مەن-اق كەڭەستىك مۇنايشىلار ەكس­پەديتسياسىنىڭ باستىعى الەكساندر ميحايلوۆيچ ريابىح پارتورگتى, ياعني باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلىن شاقىرىپ الىپ, تەز ارادا پارتيا جينالىسىن وتكىزۋدى تاپسىرادى. ماقسات – قازاقستان استاناسىنداعى شەكتەن شىققان جايسىز جاعدايعا باعا بەرۋ. قانداي باعا ەكەنى بەلگىلى عوي. بۇل: «جينالىس وتكىزبەيمىن», دەيدى. باستىعى: «نەگە وتكىزبەيسىز؟», دەيدى. بۇل: «ماسەلەنىڭ مانىنە قانباي تۇرىپ, ءىستىڭ جاي-جاپسارىنا كوز جەتكىزبەي تۇرىپ, ونداي جينا­لىس وتكىزە المايمىن», دەيدى. ولاي ايتادى – كونبەيدى, بىلاي اي­تادى – كونبەيدى. امال جوق, اڭگى­مە جوعارىعا جەتكىزىلەدى. شاتاق­تى شارۋاعا ەندى ەلشىلىك ارالا­سادى. بۇل – ءىستىڭ شىنداپ قيىن­داعانىنىڭ بەلگىسى. شەتتە ءجۇ­رىپ, ءتارتىپتى بۇزعاندار 24 ساعات ىشىن­دە ەلدەن شىعارىلۋعا ءتيىستى. پار­تيالىق جولمەن جازالانۋ, ءومىر بوي­عى مانسابىڭدى كەسۋ ءوز الدىنا. قايتۋعا ىڭعايلانىپ, زاتتارىن جي­ناس­تىرا دا باستايدى. ەلشىلىككە بار­عانىندا سونداعى لاۋازىم يەسى: «پارتيا جينالىسىن وتكىزۋدەن باس تارتىپ جاتقانىڭىز راس پا؟», دەيدى. بۇل: «راس. ول وقيعانىڭ بۇزا­قىلىق ارەكەت ەكەنىنە سەنىمدى ەمەس­پىن. مەن وسى شارتتاعى جالعىز قا­زاقپىن. موينىما ونداي كۇنا ارتا المايمىن. ەگەر ءوزىم سەنىمدى بولماسام, ونداي جينالىستى قالاي وتكىزەمىن, ءوزىمنىڭ تۋعان رەسپۋب­ليكامدى, ءوزىمنىڭ حالقىمدى قا­لاي سىنايمىن؟ ايىپ ەتپەڭىز, مەن وتىرىككە بارمايمىن», دەيدى. ودان ءارى ەلشىلىك ادامى نە دەدى دەپ ويلايسىز؟ ورنىنان تۇرىپ, باقتىقوجاعا قولىن بەرەدى دە, «ەگەر وسى ماسەلە تاعى كوتەرىلەتىن بولسا, ءسىزدى قورعامايمىن. بىراق ءسىزدىڭ ءپرينتسيپىڭىز بەن ادالدىعىڭىز ماعان ۇنادى. وسى بەتتەن تايما­ڭىز», دەيدى... اقىرى جينالىس شاقى­رىلمايدى. باقتىقوجا ەلدە قالا­دى, حاتشىلىعى دا ساقتالادى. ايت­قان­داي, ارادا جىلدار وتكەندە باياعى الەكساندر ميحايلوۆيچ ماسكەۋدە باقتىقوجامەن جولىققاندا جانىن­دا­عى ادامدارعا «سول كەزدە بۇل با­سىن قاتەرگە تىگىپ, جينالىس وتكىزبەي, ەلى­نىڭ, حالقىنىڭ نامىسىن قورعاپ قالدى» دەگەن تۇشىمدى اڭگىمە قوز­عايدى.

يماشەۆ

يەمەندەگى ءتورت جىلعا سوزىلعان جانكەشتى جۇمىس باقتىقوجانىڭ ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنە, كاسىبي شىڭ­دالۋدىڭ بيىك باسپالداعىنا اينال­دى. «سول جەردە جاقسى قىزمەت ات­قار­عانىم ءۇشىن كەڭەس وداعى ەلشى­لىگىنىڭ «التىن كىتابىنا» ءۇشىن­شى بولىپ, مەنىڭ دە اتى-ءجونىم كىرگەن ەدى», دەيدى ءوزى. شارت مەرزى­مى بىتكەندە بۇلارعا ماسكەۋ­دەن ءۇش بولمەلى جايلى پاتەر دە بە­رىلەتىن بولدى. الايدا, زامان تى­نىسىن ءدال اڭعارعان ازامات ەلگە ورالۋدى ورىندى كوردى. ونىسى دۇرىس شىقتى. جاس مەملەكەتكە باق­تىقوجاداي بىلىكتى ماماندار اۋا­داي قاجەت ەدى. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتىسىمەن-اق ينستيتۋت بىتىرگەننەن كەيىن تابانداتقان جيىرما جىل بويى ءوندىرىستىڭ قيىر-شيىرىن كو­رىپ, مۇنايدىڭ قىر-سىرىن ابدەن مەڭ­گەرگەن ماماننىڭ تاسى ورگە دومالاي باستادى. 1991 جىلى گەو­لو­گيا جانە جەر قويناۋىن قورعاۋ مي­نيسترلىگىنىڭ مۇناي جانە گاز باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتىنە شا­قىرىلعاندا دا, 1993 جىلى العاش قۇرىلعان «قازاقتۇرىكمۇنايدىڭ» باس ديرەكتورلىعىنا بەكىتىلگەندە دە, كەيىننەن «قازمۇنايگازدىڭ» سان ءتۇرلى باسشىلىق قىزمەتىندە بولعاندا دا, 2003 جىلى ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدى رەسۋرستار ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى, 2006 جىلى ءمينيسترى لاۋازىمىنا تاعايىندالعاندا دا جانىن سالا جۇمىس ىستەدى. باق­تى­قوجا ىزمۇحامبەتوۆتىڭ ول جىل­دار­داعى تىندىرعان تىرلىگىندە قان­شا ورنەكتەپ جازسا دا جەتەتىندەي ورەلى ونەگە بارشىلىق. گازەت ماقا­لا­سىندا ولاردىڭ اراسىنان كەيبىر قا­داۋ-قاداۋىنا عانا قادالۋعا مۇم­كىندىك بار. سولاردىڭ ءبىرى – يماشەۆ كەن ورنىنىڭ حيكاياسى.

2004 جىل. ب.ىزمۇحامبەتوۆ ول كەزدە ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىن­با­سارى. پرەمەر-مينيستر شاقىرىپ الىپ, تاپسىرما بەرەدى. ايتاتىنى: رەسەيمەن شەكارا بەلگىلەۋ بارى­سىن­دا يماشەۆ كەن ورنى تالاسقا ءتۇسىپ تۇر, سونى رەتتەۋگە ارالاسۋ كەرەك. بۇل قازاقستان تاراپىنىڭ سول ماسەلە جونىندەگى جۇمىس توبى­نا قوسىلادى. يماشەۆ گاز كون­دەنساتى – ترانسشەكارالىق كەن ورنى. شەكارا شەكتەسەتىن تۇستا­, استراحاننان 60 شاقىرىم, اتىراۋدان 250 شاقىرىم جەردە. رەسەي جاعى يماشەۆ كەن ورنى استراحان گاز كوندەنساتىنىڭ جال­عاسى, مۇنايىنىڭ دا, گازىنىڭ قۇرامى دا, باسقا كورسەتكىشتەرى دە بىزدەگىگە سايكەس كەلەدى دەپ تابان­داپ تۇر ەكەن. ء«بىزدىڭ ۇلەسىمىز 25 پايىزدان كەم بولماۋى كەرەك, 30 پايىز بولسا, ءتىپتى جاقسى», دەي­دى پرەمەر. سودان جۇمىس باستا­لىپ كەتەدى. ءالى شەكارا تولىق بەكى­تىل­مەگەن كەز. الدىمەن ماسكەۋدە ءتورت كۇن بويى كەلىسسوز جۇرەدى. ناتيجەسىز اياقتالادى. رەسەي جاعى ماڭايلاتپاي قويادى. ايتاتىن باستى ءۋاجى – ون توعىزىنشى عاسىردىڭ با­سىنداعى كارتا, وندا قازىرگى كەن ورنى­نىڭ اينالاسىندا كىلەڭ ورىس دە­رەۆنيالارى كورسەتىلگەن. باق­تىقو­جا ول جەردەگى العاشقى بار­لاۋ جۇمىسىن كاسپي ماڭى بۇرعى­لاۋ ەكسپەديتسياسى جۇرگىزگەنىن كول­دەنەڭ تارتادى. رەسەيلىكتەر وعان دا قىڭا قويمايدى. ىرعاسىپ-ىر­عا­سىپ, اقىرى كەلىسسوزدىڭ ەكىنشى راۋندى دا ناتيجەسىز اياقتالادى. 2005 جىل دا كەلەدى. اقپاننىڭ با­سىندا كەلىسسوزدىڭ ءۇشىنشى راۋندى باستالادى. بۇل جولى باقتىقوجا ىز­مۇحامبەتوۆ يماشەۆ كەن ورنىنىڭ قاي ەلدىڭ بالانسىندا ەكەنىنىڭ باسىن اشىپ الۋدى سۇرايدى, ەكى ەلدىڭ ارحيۆتەرىن كوتەرۋدى ۇسى­نادى, ءبىر كەن ورنىنىڭ ەكى ەلدىڭ بالانسىندا قاتار تۇرمايتىنىن ايتادى. مۇنىسى داۋدىڭ سوڭىنا ساقتاعان باستى «كوزىرى» بولاتىن. رەسەي جاعىنىڭ يماشەۆ بۇرىنعى قازاقستاننىڭ بالانسىندا ەكەنىن راستاۋدان باسقا امالى قالمايدى. ء«بىزدىڭ ەندى سويلەيتىن ءسوزىمىز دە, قوياتىن سۇراعىمىز دا جوق. بۇل ماسەلە دۇرىس شەشىلمەسە, حالىق­ارالىق اربيتراجعا جۇگى­نەمىز», دەيدى سوندا باقتىقوجا سا­لاحاتدين ۇلى. رەسەي جاعى تايم-اۋت سۇرايدى... ۇزىلىستەن كەيىن وز­دەرى دە, سوزدەرى دە وزگەرىپ شىعا كەلەدى – كەن ورنى ءونىمىنىڭ 40 پايى­زى قازاقستانعا, 60 پايىزى رەسەيگە تيەسىلى بولسىن دەگەن ۇسى­نىس ايتادى. ءبىزدىڭ تاراپ بۇعان كەلىس­پەيدى. ەندى قازاقستانعا 49 پايىز, رەسەيگە 51 پايىز ءتيسىن دەلى­نەدى. بۇعان دا كەلىسىم بەرىلمەي­دى. اقىر اياعىندا كەن ورنىن تەڭ (50:50) بولۋگە ۋاعدا جاسالادى. داۋلى جەردىڭ شەكارا سىزىعى دا كەن ورنىنىڭ ءدال ورتاسىنداعى №1 ۇڭعىنىڭ توبەسى ارقىلى تار­تىلادى. و باستا ءارى دەسە 30 پايىز­عا قول جەتكىزۋدى مەجەلەپ بارعان قازاقستاندىق تاراپ ءۇشىن بۇل تا­ما­شا تابىس ەدى. «ول كەن ورنىنىڭ 130 ميلليارد تەكشەمەتر گازى, 70 ميل­ليون توننا مۇنايى بار, ال ونىڭ قۇرامىنداعى كۇكىرتتى سۋتەك 20 پايىزعا جەتەدى. ونى وڭدەۋ ءۇشىن ارنايى زاۋىت قاجەت. بىزگە ەڭ ءتيىم­دىسى وسى ماقسات ءۇشىن استراحان زاۋىتىن پايدالانۋ بولاتىن», دەيدى باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى. بۇل ءسوزدىڭ ءمانىسىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ 32 جىلىندا ءبىزدىڭ بىردە-ءبىر جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالا الماعانىمىزدى ەسكە سالۋدىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر...

مينيستر كەزىندە رەسەي گازپرومى­نىڭ باستىعى الەكسەي ميل­لەر­مەن ايتىسىپ-تارتىسىپ ءجۇ­رىپ, قازاقستان گازىنىڭ تەكشە مەترى­نىڭ ساتىلۋ باعاسىن اۋەلدەگى 65 اقش دوللارىنان 145 دوللارعا كوتەرگەنىنەن ەلىمىز قانشالىقتى پايداعا كەنەلگەنىن ءوزىڭىز شامالاي بەرىڭىز. جالپى, گازدىڭ ساتىلۋ باعاسىن كوتەرۋىن كوتەرگەنمەن, ب.ىزمۇحامبەتوۆ ءتۇپتىڭ تۇبىندە گاز ەكسپورتىن بىرتە-بىرتە ازايتۋدى جاقتاپ وتىرعان. وڭتۇستىك وڭىرلەردى گازداندىرۋ باستاماسىن كوتەرىپ قانا قويماي, سونىڭ ناقتى دا ءتيىمدى جولىن ءاۋ باستا ەل باسشىلىعىنا ۇسىنعان باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى بولاتىن. ول كەزدە كورشىلەردەن كەلەتىن گازدىڭ قىس تۇسىسىمەن ۇزدىك-سوزدىق جەتۋى كادۋىلگى جايعا اينالىپ بارا جاتقان ەدى. مينيستر «ورتا ازيا – ورتالىق», «بۇحارا-ورال» گاز قۇبىرلارىنىڭ اراسىن قوسۋ ارقىلى ەلدىڭ وڭتۇستىگىنە (قى­زىلوردا, شىمكەنت, جامبىل, الماتى, تالدىقورعان) گاز قۇبىرىن تارتۋ يدەياسىن ۇسىندى. قوسىمشا گازدى قاراشىعاناقتىڭ ەسەبىنەن تولتىرايىق, تەڭىز جوباسىن يگەرۋ­دى تەزدەتىپ, وتاندىق گاز كولەمىن كوبەيتەيىك دەدى. يدەيا ايتىلۋىن اي­تىلعانمەن, ونىڭ جۇزەگە اسۋى تا­لاي جىلعا سوزىلدى, ءار ۇكىمەت­تىڭ تۇسىندا نەشە ءتۇرلى جاياۋ كوك­پار­دىڭ تارتقىلاۋىنا دا ءتۇستى, ەل­دىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگى دە كەلە قوي­مادى. ايتكەنمەن, ءتۇپتىڭ تۇبىن­دە ۇلكەن جوبالاردىڭ گازى وڭتۇس­تىك­كە بەت الدى. اقىر اياعىندا, مىنە, «سارىارقا» قۇبىرى توسەلىپ, قى­زىلوردا جاقتان تارتىلعان گاز جا­قىندا استاناعا جەتىپ وتىر. قا­لانىڭ شەتكى جاقتارىنا قازىردىڭ وزىن­دە گاز كەلىپ قالدى. وسىنىڭ ءبارى­نىڭ ارعى تۇبىندە كەزىندە ورتاعا سا­لىنعان ومىرشەڭ ويدىڭ سىلەمى جاتىر.

اكىم

باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ باتىس قا­زاقستان, اتىراۋ وبلىستارى­نىڭ اكىمى قىزمەتتەرىن اتقارعان تۇستا ءوڭىر جۇرتشىلىعى ايماقتى بۇرىنعى ەنەرگەتيكا جانە مينەرال­دىق رەسۋرستار ءمينيسترى باسقار­عا­نىنىڭ پايداسىن كورۋدەي-اق كوردى. شتاب-پاتەرى لوندوندا ور­نا­لاسقان قاراشىعاناق مۇناي-گاز كوندەنساتى كەن ورنىن يگە­رە­­تىن شەتەلدىك كومپانيالار اليانسى­نىڭ بىرىككەن باسقارۋ كو­مي­تە­تىنىڭ مۇشەسى بولۋ ارقىلى-اق ول ءوزى باسقارعان وبلىستارعا ورا­سان ولجا سالا الدى. جاڭاعى كو­مي­تەتتە مۇشەلەر اراسىنان ءبىر ادام قارسىلىق بىلدىرسە-اق, كەز كەل­گەن شەشىم قابىلدانباي قالا بەرەدى ەكەن. سول مۇمكىندىكتى اكىم قالت جىبەرمەي وتىرعان. قازاق جە­رىنىڭ قازىناسىنان قىرۋار پايدا تاۋىپ جۇرگەندەردىڭ قازاق ەلىنە قامقورلىقپەن قاراۋىنا, قوماقتى قارايلاسۋىنا قول جەتكىزگەن. ءبىر سۇحباتىندا «جاڭا جىلدىڭ الدىندا لوندونعا بارىپ قايتتىم, سوندا بيىل ءبىزدىڭ وبلىسقا ويلاستىرىلعان 10 ميلليون دوللاردىڭ ورنىنا 20 ميلليون دوللار بەرەتىن بولىپ ۋاعدالاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ونىڭ 10 ميل­ليونى اقساي قالاسىنىڭ الەۋ­مەت­تىك نىساندارىن سالۋعا جۇم­سا­لادى, ال قالعان 10 ميلليون دول­لار­دى وبلىستىڭ وڭتۇستىكتەگى اۋدان­دارىن گازداندىرۋعا سالا­مىز», دەيدى. قوسىمشا 10 ميلليون دوللار! بۇل – 2008 جىلعى اڭگى­مەسى. ال ەندى 2010 جىلعى اڭگى­مە­سىنە قاراڭىز: «سول كەزدە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەلدى مە­كەندەرىنىڭ گازداندىرىلۋ دەڭگەيى نەبارى 27 پايىز ەدى. ال قازىر بۇل كورسەتكىش 70 پايىزدان اسىپ كەتتى. گازداندىرۋعا 14 ميلليارد تەڭگەدەي قارجى جۇمسالدى, رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ءبىز سونىڭ ءبىر ميلليارد تەڭگەسىن عانا الدىق»... سوندا باس-اياعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە بيۋدجەتتەن تىس كوزدەردەن تەك وسى ءبىر سالانىڭ وزىنە قوسىمشا 13 ميل­ليارد تەڭگە تاپقان بولىپ تۇر عوي! جالپى, ب.ىزمۇحامبەتوۆ باتىس قا­زاقستان وبلىسىن باسقارعان ءتورت جارىم جىلدىڭ ىشىندە وڭىردە 1200 شاقىرىمعا گاز قۇبىرى تارتىلعان, گازبەن قامتۋ 90 پايىزدان اسقان ەكەن. 2011 جىلعى الاپات سۋ تاسقى­نىنىڭ زاردابى سول كۇزگە جەتپەي-اق جويىلدى: ۇزىن سانى 600 ءۇي, مەك­تەپ, بالاباقشا سالىندى, 1200 ۇيگە جوندەۋ جۇرگىزىلدى. اتىراۋدا دا جالعاستى مۇنداي يگى ىستەر. وبلىس ورتالىعىنان 400 شاقىرىم جەردەگى ازعىر پوليگونى ماڭىنداعى اۋىل­دارعا دەيىن گاز جەتكىزىلدى. 170 شا­قى­رىمداعى يندەرگە دەيىن تاس جول توسەلدى. ماحامبەتتە كوپىر سالىندى. باسقا جاقسى شارۋالارى دا جەتىپ جاتىر.

اقىن

«باكەڭنىڭ تاماشا دومبىراشى, اسەرلى گيتاريست, سەزىمتال اقىن ەكە­نىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلە بەرمەس», دەپ جازادى ءبىر جيناقتاعى شاعىن العى سوزىندە قۋانىش سۇلتانوۆ. ءبىز بىلەمىز. دومبىراشىلىعىنا, گي­تاريستىگىنە توقتالىپ جاتاتىن جاعداي جوق, تەك اقىندىعىنا ازداپ ايالدايىق.

ءسوز باسىندا تولەگەن اقىننىڭ اماناتىن اۋىزعا الىپ ەدىك قوي. ءيا, باقتىقوجا اقىن بولۋ مىندەت ەمەستىگىن, ال ازامات بولۋ پارىز ەكە­نىن ەرتە ۇعىندى. جانىن, ارىن ساق­تادى. تازا ءجۇردى, تازا تۇردى. بار ويلاعانى ارتىلعان سەنىمدى اقتاۋ, قولدان كەلگەنىنشە ادامعا جاق­سىلىق جاساۋ بولدى. بىراق ءبارى­بىر جىر جازباي تۇرا المادى. اۋىل­عا بارىپ, تۇنگە قاراي تىم-تىرىس تىلسىمنىڭ قۇشاعىنا ەنسە, كوز الدىنداعى كورىنىسكە قا­راپ وتىرىپ, «كۇن كەشكىرىپ, ءتۇن ورا­لىپ قايتادان, دۇنيە تىنىش, مەن دە, مىنە, جاي تابام. تەك انالار بىت­پەي ءىسى ءجۇر ءالى, ءبىرى اس ۇيدە, ءبىرى بەسىك شايقاعان» دەگەن سياقتى شۋ­ماقتاردى قاعازعا تۇسىرە سالاتىن. وزەن جاعاسىندا ايدىندى اعىسقا سۇيسىنە تۇرىپ, «اق جايىق, ارنا جايىق, ارۋ جايىق, جۇزدىرگەن سارايشىقتا التىن قايىق» دەگەن جۇمىر جولدار ويىنا كەلە قالاتىن, بلوكنوتىن اشىپ, قولىنا قالام الاتىن: «جەلكىلدەيدى جاعادا جاسىل جەلەك, كوك توعاي, جىمىڭ قاعىپ جۇل­دىزدار, جارقىرايدى كوكتەگى اي. اق ايدىنىن جەل ءسۇيىپ, تولقىن ويناپ بەتىندە, اعادى جايىق توقتاماي».

كەيىنگى جىلدارى باقتىقوجا ولەڭدى وندىرتە جازا باستادى. بىرنە­شە جيناعى جارىق كوردى. باقتىقوجا جىرلارىنا ءىليا جاقانوۆ, ەلەنا ابدى­حالىقوۆا, زاتتىبەك كوپ­بوسىن ۇلى جازعان ادەمى اندەر ساح­نادا, ەكراندا, ەفيردە ورىندالىپ, كوپ كوڭىلىنەن شىعىپ ءجۇر. ءانشىنىڭ تورەسىندەي جۇبانىش باۋىرىمىزعا قوسىلىپ, داستارقان باسىندا «دوستار-اۋ, دوستار, كۇي-كومەي, كۇن­دەر دە زۋلار كۇيمەدەي. ءۇزىلىپ تۇس­كەن تۇيمەدەي, جۇرسەڭدەر ەكەن سي­رەمەي» دەپ ۇزدىگىپ جاتامىز.

2020 جىلدىڭ سوڭىندا استانا­داعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپ­حانادا باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆتىڭ «قورشاسا ويلار...» اتتى ەكىنشى جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلگەن. سوندا بىلاي دەگەن ەكەنبىز: «بۇل كىسى قاي ءىستىڭ سوڭىنا تۇسسە, سول ءىستىڭ شىڭىنا شىعىپ وتىرعان. مۇنايشى رەتىندە دە بيىككە جەتتى. مينيستر بولدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەر رەتىندە دە بيىككە جەتتى. اكىم بولدى. وبلىستاردى باسقاردى. دەپۋتات رەتىندە دە بيىككە جەتتى. ءماجىلىس توراعاسى بولدى. ونى ايتاسىز, ءتىپتى ارداگەر رەتىندە دە بيىككە جەتىپ, قازاقستانداعى بارشا ارداگەردىڭ جەتەكشىسى بولىپ وتىر. قاي سالاعا سالسا دا باقتىقوجا سالاحاتدين ۇلى قولعا العان ءىسىن جەرىنە جەتكىزبەي تىنبايدى. مىنە, ولەڭدى ءبىراز جىل تۇمشالاپ ۇستاپ, ءوزى ايتقانداي, جاس بۋىن جىرلارى جاستىقتا تۇنشىعىپ كەلىپ, ەندى قايتادان شىنداپ قولعا الىپ جاتىر. ءالى-اق باقتىقوجانىڭ ولەڭ الەمى ادەمى قالىپتاسادى دەپ ويلايمىن». سول ايتقانىمىز كەلە دە باستاعانداي. جان دوسى مەرەكە قۇلكەنوۆ قىزدىڭ جيعان جۇگىندەي ەتىپ, بىرىنەن ءبىرىن وتكىزىپ, باستىرىپ بەرىپ جۇرگەن ولەڭ كىتاپتارىنا قازاق جىرىنىڭ تەمىرحان مەدەت­بەك, عالىم جايلىباي, باۋىرجان جاقىپ سىندى تالعامپاز دا تالاپ­شىل تالانتتارى ايشىقتى العى ءسوز جازىپ, شىعارماشىلىعىن جوعارى باعالاپ ءجۇر.

قازاقتا ازاماتقا بەرىلەتىن باعا­نىڭ ءتۇرى از ەمەس. سونىڭ ءبىرى – ەر دەگەن ءسوز. تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن ەرتە تارتسا دا, عۇمىر بويى ءبىلىم-بى­لىگىمەن, ەرىك-جىگەرىمەن, قايرات-قا­بىلەتىمەن ءبىر بيىكتەن ءبىر بيىككە ورلەۋمەن جۇرگەن, قاي كەزدە دە كى­سىلىك قاسيەتىمەن, ءمارت مىنەزىمەن جار­قىلداپ كورىنگەن, قاي جەردە دە تەك ءىرى ءىسىن كورسەتىپ, قاي شارۋادا دا تەك ىزگى ءىزىن قالدىرىپ كەلە جات­قان باقتىقوجا باۋىرىمىز ەر دەپ ەرەك­شە اتاۋعا ابدەن لايىقتى تۇلعا. ونىڭ ءومىرى – ەلگە ەڭبەك ەتۋدىڭ, ەل­دىك­كە قىزمەت جاساۋدىڭ ۇيرەنەرلىك ۇلگىسى.

بۇل ايتقانىمىزعا تاعى ءبىر تيا­­ناق كەرەك پە؟ مىنەكيىڭىز. باق­تى­قوجا ىزمۇحامبەتوۆ – 2015-2023 جىلدار ارالىعىندا جارىق كور­گەن «قازاقستاندىق قاھارمان مايدانگەرلەر» اتتى كىتاپتار سەريا­سىن شىعارۋشى توپتىڭ جەتەكشىسى. بۇل توپتىڭ جۇمىسى سوناۋ 1995 جىلدان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتىر. ال ەندى ول توپتامانىڭ قانشا تومنان تۇراتىنىن بىلگىڭىز كەلە مە؟ ايتايىق. 56 تومنان تۇرادى. ە-لۋ ال-تى توم!.. سولاي.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ