ەسىمى ەلگە كەڭىنەن تارالماسا دا, ەڭبەگى ەرەن تۇلعالار كوپ. اسىرەسە عىلىمعا ۇلەس قوسقانداردى سول عىلىمنىڭ اينالاسىندا جۇرگەندەردەن وزگە ەشكىم بىلە بەرمەيتىنى بار. سونداي تۇلعالاردىڭ ءبىرى – جەر قۇپياسىن زەرتتەگەن جامال قاڭلىباەۆا. ول – قازاق ايەلدەرى اراسىنان شىققان تاۋ-كەن سالاسىنداعى تۇڭعىش عىلىم دوكتورى, عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى عالىمنىڭ تۋعانىنا بيىل 100 جىل تولدى.
قىز بالاعا نە مۇعالىم, نە دارىگەر بولعان ءجون دەگەن كوزقاراس بار-تىن. بىراق قوعام تاراپىنان تاڭىلعان تاپتاۋرىن تۇسىنىكتى بۇزىپ, جەر قازىپ, شاحتاعا دا تۇسكەن جامال مۇساعاليقىزى – تاۋ-كەن سالاسىندا ەر-ازاماتتارمەن يىق تىرەستىرە جۇمىس ىستەپ, ءومىرىن عىلىمعا ارناعان قايسار تۇلعا. ول بۇل سالادا تابىستى دا جەمىستى جىلدارىن وتكىزىپ, قازاق عىلىمىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ, قازاق ايەلدەرى اراسىنان تۇڭعىش تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتانعان.
سەمەي توپىراعىندا تۋعان جامال قاڭلىباەۆا مەكتەپتى تامامداعان سوڭ الماتىعا اتتانىپ, جەر قۇپياسىن زەردەلەيتىن قازاق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەدى. ءسال كەيىنىرەك قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ ماركشەيدەر جانە گەودەزيا بولىمىنە جۇمىسقا جىبەرىلىپ, سوندا ءبىراز جىل قىزمەت ەتەدى. ونىڭ عىلىمداعى جولى وسى كەزەڭدە باستالعان.
ج.قاڭلىباەۆانىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى راديواكتيۆتى يزوتوپتاردى قولدانا وتىرىپ, تاۋ جىنىستارىنىڭ قوزعالىسىن زەرتتەۋگە ارنالعان. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا 1952 جىلى «قاراعاندى باسسەينىندە جەراستى تاۋ-كەن جۇمىستارىنىڭ اسەرىنەن جەر بەتىندەگى ورىن اۋىستىرۋدى ەسەپتەۋ» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان. كەيىننەن كوپجىلدىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن قورىتىندىلاي كەلە, 1965 جىلى ج.مۇساعاليقىزى «ماسسيۆتەگى تاۋ جىنىستارىنىڭ قوزعالىسى ۇدەرىسىنىڭ زاڭدىلىقتارى مەن ادىستەرى جانە جەراستى قازبالارىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى (قاراعاندى باسسەينى نەگىزىندە)» تاقىرىبىندا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, تەحنيكالىق عىلىمدار دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن العان العاشقى قازاق ايەلى بولدى.
ج.قاڭلىباەۆانىڭ قارىم-قابىلەتىن, زەرتتەۋ جۇرگىزگەندەگى ىنتا-جىگەرىن بىلگەن سوڭ, عالىمدى شاحتالارداعى كومىر قاباتتارىن يگەرۋ كەزىندە قول جەتكىزىلگەن تەحنيكالىق ءۇردىستى زەرتتەۋ ماقساتىندا شەكارا اسىرىپ انگلياعا ارنايى جىبەرەدى. قازاق قىزىنىڭ ءبىلىم-بىلىگىن, تاجىريبەسىن شەتەل عالىمدارى دا جوعارى باعالادى. ونى ارنايى كونفەرەنتسيالارعا ءجيى شاقىردى. ماسەلەن, جامال قاڭلىباەۆا 1964 جىلى جەراستى كەندەرىن زەرتتەۋ ماسەلەلەرى جونىندە دۇنيەجۇزى عالىمدارىنىڭ وكىلدەرى الدىندا كراكوۆتا, نيۋ-يوركتە بولعان حالىقارالىق كونگرەستە باياندامالار جاساعان. 1966-1967 جىلدارى گدر-دا كەنشىلەر مەن مەتاللۋرگتەردىڭ VIII جانە XIX حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارىنا قاتىستى. ال XVIII كونفەرەنتسيادا وعان ۇزدىك بايانداما جاساعانى ءۇشىن فرەيبەرگ قالاسىنىڭ «قۇرمەتتى كەنشىسى» اتاعى بەرىلگەن.
جامال مۇساعاليقىزى باسشىلىق قىزمەتتە ءجۇرىپ تە كوپ جۇمىس اتقاردى. تاجىريبەلى عالىم قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ ماركشەيدەرلىك ءبولىمىن باسقاردى. سول كەزدە ج.قاڭلىباەۆا باستاعان ءبىر توپ عالىم تاۋ-كەن سالاسىندا قاجىرلى ەڭبەك ەتىپ, تاباندى زەرتتەۋمەن اينالىستى. جەر استىنداعى بايلىقتى جەر ۇستىندەگى ەلدىڭ يگىلىگىنە جاراتۋ ءۇشىن كوپ تەر توكتى. سونىمەن قاتار لابوراتوريا جۇمىسىن جاقسى جولعا قويىپ, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە قاجەتتى اسپاپتار جاساپ, ولاردى ىسكە قوستى.
جامال قاڭلىباەۆا كەن جىنىستارىنىڭ قوزعالىسىن راديواكتيۆتىك يزوتوپتار ارقىلى زەرتتەۋدى تۇڭعىش رەت ۇسىنىپ, ونى تاجىريبە جۇزىندە ناتيجەلى قولدانا ءبىلدى, تاۋ جىنىستارى مەحانيكاسى سالاسىنداعى زەرتتەۋلەرى كسرو عىلىم اكادەمياسى مەن قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى. ج.قاڭلىباەۆا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن تالاي مارتە شاحتاعا ءتۇسىپ, جەردىڭ نەبىر قۇپياسىن, تالاي سىرىن اشىپ, كوپتەگەن قىزىقتى دەرەك جيناپ, سونىڭ نەگىزىندە عىلىمي تاجىريبە جاسادى. ناتيجەسىندە, راديواكتيۆتى يزوتوپتىڭ «ماركشەيدەرلىك باقىلاۋ ءادىسى» دەيتىن جاڭا ءتاسىل ۇسىندى. بۇل عىلىمي جاڭالىق ەلىمىزدە قازىرگە دەيىن كەڭىنەن قولدانىلادى.
قازاق عىلىمىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان عالىمنىڭ ەڭبەگى ءار كەز جوعارى باعالانىپ وتىردى. 1968 جىلى پروفەسسور اتاعىن الىپ, قازاقستان كپ وك ۇسىنىسى بويىنشا كەڭەس ايەلدەر كوميتەتىنىڭ تورالقا مۇشەسى بولىپ بەكىتىلدى. 1969 جىلدان قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, سونداي-اق 1971 جىلدان قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالاردى قورعاۋ جونىندەگى عىلىمي كەڭەسىنىڭ توراعاسى, سونىمەن قاتار تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ عالام جانە جەر تۋرالى عىلىمدار ءبولىمى بيۋروسىنىڭ مۇشەسى, ج.قاڭلىباەۆا ۇلكەن قوعامدىق جۇمىستار جۇرگىزدى. 1970 جىلى قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
قازاق تاۋ-كەن سالاسىندا ەرەكشە ورنى بار, قازاق ايەلدەرى اراسىنداعى تۇڭعىش تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جامال قاڭلىباەۆا – سانالى عۇمىرىندا ساپالى ءىس اتقارىپ كەتكەن عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى. وسىنداي تۇلعالار ەسكەرۋسىز قالماي, ەسىمىزدە جۇرسە...