انا تىلىنەن جەرىگەن اتا-انا ورىس سىنىبىن كوبەيتىپ وتىر

ورىسشا ءبىر اۋىز ءسوز بىلمەيتىن بالا بالاباقشادا قازاق توبىندا, مەكتەپتە قازاق سىنىبىندا وقىسا دا, ورىس ءتىلىن انا تىلىندەي ۇيرەنىپ الاتىنى – ۇيرەنشىكتى جايت. ال قازاق بالاسىنىڭ امالسىزدان ورىس سىنىبىندا وقۋى جۇرتشىلىقتى قاتتى الاڭداتىپ وتىر. استانا قالالىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەلوردادا بيىل 1-سىنىپقا باراتىنداردىڭ سانى – 26 650. ونىڭ ىشىندە 15 929 بالا (60 پايىز) قازاق سىنىبىنا, 10 571 بالا (40 پايىز) ورىس سىنىبىنا جازىلىپتى.

«QAZBILIM GROUP» كوم­پا­نيا­سى­نىڭ باسقارما توراعاسى اياتجان احمەتجان ۇلى الەۋمەتتىك جەلىدەگى پا­راق­شاسىنا «10 571 بالانىڭ كەمىندە جارتىسىن قازاق سىنىبىنا بۇرۋعا بولار ەدى. بىراق كەرىسىنشە «قازاق سىنىبىندا ورىن جوق, ورىس سىنىبىنا باراسىز با؟» دەپ وتىراتىن قابىلداۋ كوميسسياسىن دا كوردىك. اتا-انا تاڭداۋى دەيدى, بۇنىڭ ءبارى اتا-انا تاڭداۋى ەمەس, ساپاسىز جۇمىس كورىنىسى. باس قالادا 40 پايىز بالانىڭ ءالى ورىس سىنىبىنا بارۋى سۇمدىق جاعداي. سولاردىڭ 90 پا­يىزى – تازا قازاقتىڭ بالاسى», دەپ جازبا قالدىردى.

ينفوگرافيكانى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»

– ەلىمىزدە مەكتەپتەر قاي تىلدە بولۋى كەرەك, قانداي نەگىزدە بولۋى كەرەك؟ ءدال وسى سۇراق ءبىر عاسىرعا جۋىق داۋ بولىپ كەلەدى. تۇبەگەيلى شەشىم ءالى جوق. نەگە؟ اڭگىمەنى ارىدەن قوزعايىق. 1926 جىلى قازاق ءباسپاسوزى قاق جارىلدى. قاق جارىلدى دەۋگە تاعى كەلمەس, ءىلياس قابىل ۇلى باستاعان ءبىر توپ «قازاقشا وقۋلىق, وقۋ قۇرالدارى جوق, مەكتەپ پەن مۇعالىم جەتىسپەيدى. لەنين باستاعان كوشتىڭ سوڭىنا ىلەسىپ, مەكتەپتەرىمىز ورىسشا وقىتا بەرسىن. ءبىزدىڭ بالالار زامان اعىمىنا ىلەسسىن, ورىسشا وقىتا بەرەيىك» دەگەن ۇران تاستايدى. قيقۋعا سۇرەن قوساتىندار قاشاندا تابىلادى عوي. «مەكتەپ ورىسشا بولسىن» دەپ ءبىر توپ ىلەسىپ شۋ ەتە قالادى. ءدال سول كەزدە الاش ارىستارى شىعىپ, «ەل بولامىز دەسەك, ۇلت بولامىز دەسەك, مەكتەپ قازاق تىلىندە بولۋى كەرەك» دەپ تەگەۋرىندى قارسىلىق كورسەتەدى. سونداي-اق جانكەشتىلىكپەن قازاق تىلىندە وقۋلىقتار جازىپ شىعادى. سول كەزدە حيميا پانىنەن وقۋلىق جازعان قوشكە كەمەڭگەر ۇلى: «ەگەر ورتا مەكتەپتە وقۋ ورىس تىلىندە بولسا, بىزدەن ەش ۋاقىتتا جەتكىلىكتى وقىتۋشى شىقپايدى. ۇلت مەكتەپتەرى, ۇلت مادەنيەتى بولمايدى جانە باسقا تۇركى ۇلتتارى ورتا مەكتەبىن ءوز تىلىندە جۇرگىزىپ جاتقاندا قازاقتىڭ ءوز الدىنا اۋا جايىلۋى قيسىنسىز. ورتا مەكتەپ ورىس تىلىندە جۇرسە, قازاق تىلىندە كىتاپ باسۋدىڭ قاجەتى بولماي قالادى. ءپان كىتاپتارى قازاق تىلىنە اۋدارىلمايدى», دەيدى. ال جاعىراپيادان (گەوگرافيا) وقۋلىق جازعان ابدوللا بايتاس ۇلى: «ارمانىمىز – «تۇبىندە مەكتەپ ءتىلى ۇلت ءتىلى بولسىن!». بۇل ۇراندى ءبىز ەرتەدەن ايتىپ كەلەمىز. سول ۇرانىمىز – ءالى دە ۇران», دەيدى. قۇداي باسىمىزعا باق بەرىپ, تاۋەلسىزدىك العاندا قازاق مەكتەپتەرى قايتا تۇلەدى. 2016 جىلعا دەيىن قازاق سىنىبىنا بارعان بالالار سانى قارقىندى كو­بەي­دى. بىراق 2017 جىلدان باستاپ جاعداي وزگەردى. 2021 جىلى ءتىپتى ەل بويىنشا ەڭ تومەن كورسەتكىشكە جەتىپ ۇلگەردى. مۇنىڭ ۇشتىلدىلىك ساياساتى, لا­تىن قارپى, ورىس الەمىنىڭ كورشىلەرىنە قايتا قارقىندى ساياساتى, بيلىكتىڭ جال­تاق­تىعى مەن نەمقۇرايدىلىعى سىندى ءار الۋان سەبەبى بار, – دەدى اياتجان احمەتجان ۇلى.

داۋلى ماسەلەگە ءۇن قوسىپ, پىكىر قالدىرعان وقىرماننىڭ كوبى بالاسىن ورىس سىنىبىنا بەرۋ بارلىق اتا-انانىڭ ەرىكتى تاڭداۋى ەمەس ەكەنىن جازعان. ولاردىڭ ايتۋىنشا, «قازاق سىنىبىندا ورىن جوق» دەگەننەن كەيىن بالاسىن امالسىز ورىس سىنىبىندا وقىتۋعا تۋرا كەلەدى ەكەن. «مەنىڭ دە نەمەرەمنىڭ جاعدايى وسىلاي ادەيى ىستەلگەن ەكەن عوي, «قازاق سىنىبىندا ورىن جوق» دەپ قابىلدامادى. امال جوق 1-سىنىپتا ورىس سىنىبىنا باردى. 2-سىنىپتا اۋىستىرامىز دەپ ەدىك, تاعى ورىن جوق. سونىمەن ورىس سىنىبىنا كەتتى, قازىر قازاق سىنىبىنا بەرە الماي ءجۇرمىن», دەيدى تاجىكۇل مۇسىرەپوۆا ەسىمدى وقىرمان.

پاۆلودار وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى اسىلبەك تۋعانباي ءبىلىم بەرۋدەگى ءتىل ماسەلەسىنىڭ ەرتىس-بايان وڭىرىندە دە ءتۇيىنى تارقاماعان تۇيتكىلگە اينالعانىن ايتادى. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن اتالعان وڭىردەگى بالاباقشالاردا قازاق توپتارىندا ورىن جەتىسپەۋشىلىك ماسەلەسى نازارعا الىنعان. بالالارىن ورىس توبىنا بەرۋگە ءماجبۇر بولاتىن اتا-انالاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ەسكەرىپ, ءماسليحات دەپۋتاتتارى جاۋاپتى مەكەمەگە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, ءبىلىم بولىمىنەن قوسىمشا قازاق توبىن اشۋدى سۇراعان. الايدا ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن وڭ شەشىمىن تاپپاعان. جولدانعان ساۋالعا ءبىلىم بولىمىندەگىلەر «قازاق توپتارىندا ورىن جەتكىلىكتى» دەپ قىسقا قايىرىپ, «اتا-انالار ءۇيىنىڭ ىرگەسىندەگى بالاباقشادان ورىن تاپپاسا, قالانىڭ باسقا بولىگىندەگى مەكەمەلەرگە اپارسىن» دەگەن جاۋاپ بەرىپتى.

– وكىنىشكە قاراي, ءوڭىر مەكتەپ­تەرىندەگى كورسەتكىش تە كوڭىل كون­شىت­پەي­دى. بيىل قالا بويىنشا 5 244 بالا 1-سىنىپقا بارادى. ولاردىڭ 1994-ءى عانا قازاق تىلىندە ءبىلىم الادى. قازاق سىنىبىنا باراتىنداردىڭ سانى 50 پايىزعا دا جەتپەيدى. قالعان 3250 بالا (62 پايىز) ورىس سىنىبىندا وقيدى. ءبىلىم باسقارماسى «بۇل – اتا-انانىڭ تاڭداۋى» دەگەندى العا تارتادى. ماسەلەن, 30 اتا-انا بالاسىن ورىس توبىنا بەرگىسى كەلسە, قازاق توبىنا 4-5 اتا-انا عانا كەلەدى. سوندىقتان قازاق توبىن اشۋ, ورىن سانىن كوبەيتۋ ءتيىمسىز دەپ ەسەپتەيدى. بىراق بۇل ءبىزدىڭ بولاشاعىمىزعا زيانىن تيگىزەدى. ەگەر اتا-انا بالاسىن ورىس توبىنا بەرۋگە سۇرانىپ وتىرسا, ءبىلىم باسقارماسى قازاق توبىن كوبەيتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋى كەرەك قوي, – دەيدى اسىلبەك تۋعانباي.

بالاباقشادا قازاق توپتارىنا سۇ­را­نىستىڭ كوپ ەكەنىن وقۋ-اعارتۋ ءمي­نيسترى عاني بەيسەمباەۆ تا ايتقان ەدى. «قازاق تىلىندەگى بالاباقشالارعا قاجەتتىلىك تە, سۇرانىس تا بار. جالپى, مەملەكەتتىك بالاباقشالاردىڭ بارلى­عىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ ماسەلە­سىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمىز», دەپ مالىمدەگەن بولاتىن مينيستر. الايدا ءسوزدىڭ ىسكە اينالىپ, مەملەكەتتىك بالاباقشالار قاشان 100 پايىز قازاقتىلدى بولاتىنى ءالى بەلگىسىز.

قوعام بەلسەندىسى حاليما تاجىقۇل­دىڭ ايتۋىنشا, ورىس سىنىبىن تاڭ­داۋشى اتا-انالار – قازاق ءتىلىنىڭ بولا­شا­عىنا سەنبەيتىندەر. وعان بىردەن-ءبىر سەبەپ – مەملەكەتتىڭ تىلگە دەگەن سالعىرت كوزقاراس. «سەنبەۋىنە سەبەپ كوپ. تىلگە ءبىرلى-جارىم قازاقى كادر­لار عانا جاناشىر, باسقاسى باس قاتىرمايدى. ايتپاقشى, قازاق با­لا­­باقشاسىنا بارعان بالامنىڭ توبىن­داعى بالانىڭ 80 پايىزى ورىس سىنى­بىن تاڭدادى. ال ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ دەنى مەملەكەتتىك قىز­مەتكەرلەر, اسكەريلەر», دەيدى ول.

راسىندا, قازىر قالاداعى كوپ بالا­نىڭ ءتىلى ورىسشا شىعادى, ورىسشا ويلانادى. قازاقشا سويلەپ جۇرگەن بالانىڭ ءوزى بالاباقشاعا, مەكتەپكە بارعاننان كەيىن ورىس تىلىنە كوشە باستايدى. ويتكەنى ءبىلىم بەرۋ سالا­سىنداعى ءتىل ساياساتى جۇيەلەنبەگەن. مىسالى, ەۋروپا ەلدەرىندەگى مەكتەپتەردە وقۋشىلار ۇلتىنا, سويلەۋ تىلىنە قاراماستان ەڭ ءبىرىنشى تۇرىپ جاتقان ەلىنىڭ ءتىلىن قۇرمەتتەۋى كەرەك. مەكتەپتە نەگىزگى ءتىلدى ءبىلۋ بارىنە مىندەتتەلەدى. تىلدىك دەڭگەيى تومەن بالالارعا ارنايى كۋرس ءوتىپ, وقىتىلادى. سودان كەيىن عانا بالانىڭ بەيىمدى ءتىلى انىقتالىپ, سول تىلدە ءبىلىم الادى. الەۋمەتتىك جەلىدە قالدىرعان وقىرمانداردىڭ ايتۋىنشا, قازىر بالانىڭ قازاقشاسى ناشار بولسا, مۇعالىمدەر ونى قازاق سىنىبىنا قابىلداعىسى, بالاعا قازاق ءتىلىن ۇيرەتكىسى كەلمەيدى ەكەن. الايدا مۇنداي مالىمەتتى ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جوققا شىعارىپ وتىر. استانا قالاسىنداعى №65 ورتا مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مايرا مىرزاحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, ورىس سىنىبىنداعى وقۋشىلاردىڭ 80 پايى­زى قازاق جانە ولاردىڭ اتا-اناسى بالالارىن ءوز ەركىمەن ورىس تىلىندە وقىتىپ جاتىر.

– مينيسترلىك تاراپىنان قازاق سىنىپتارىن كوبەيتۋگە تاپسىرما بەرىلگەن. الايدا ءبىز 1-سىنىپقا بولسىن, باسقا سىنىپقا بولسىن بالاسىن الىپ كەلەتىن اتا-انانىڭ تاڭداۋىنا ارالاسىپ, وقۋشىنى قازاق نە ورىس سىنىبىنا بەر دەي المايمىز. ء«بىزدى ماجبۇرلەيدى» دەگەن پىكىرلەر كوپ ايتىلىپ جاتىر. بىراق ول شىندىققا جاناسپايدى. وكىنىشكە قاراي, بالاسىن ەرىكتى تۇردە ورىس سىنىبىنا بەرگىسى كەلەتىن اتا-انا كوپ. ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز, ورىس سىنىبىندا ورىن جوق دەسەك, اشۋلاناتىندار بار. ويتكەنى بالاسى ورىسشا سويلەيتىندىكتەن, وعان قازاق تىلىندە ءبىلىم الۋ قيىندىق تۋعىزادى دەپ قورقادى. ارينە, قازاق ءتىلىن بىلمەيتىن بالامەن جۇمىس ىستەۋ وتە قيىن. بىراق ۇيرەنىپ كەتەدى, ۇيرەتەمىز دەپ كوندىرۋگە تىرىسامىز. الايدا كەز كەلگەن اتا-انا مەكتەپتى جاۋ كورەدى, مۇعالىمدى كىنالى سانايدى. اتا-انالار وزدەرى بالالارىن كىشكەنتايىنان قازاقشا سويلەتۋگە, بالالارىمەن قازاقشا سويلەسۋگە تىرىسۋى كەرەك. سوندا عانا بۇل ماسەلەنىڭ جاراسى جەڭىلدەيدى. ماسەلەن, قازاق ءتىلىن بىلمەسە دە, قازاق سىنىبىندا وقىپ, ءتىلدى مەڭگەرىپ العان وقۋشىلار بار. مەكتەپ بولىپ, اتا-انا بولىپ ەكى جاقتاپ كومەكتەسۋ كەرەك. بىراق قازاقشا بىلمەيتىن اتا-انالار دا بار. بالاسى قازاق سىنىبىندا وقىعانىمەن, ۇيدە ورىسشا سويلەسەدى. مۇندايدا اسىرەسە باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا قيىن تيەدى. بالالارىنىڭ قينالعانىن كورىپ, ءبىراز اتا-انا ورىس سىنىبىنا اۋىسساق بولا ما دەپ قايتا كەلەدى. سول كەزدە جۇرەگىڭ اۋىرادى, – دەدى مايرا مىرزاحمەتوۆا.

استانا قالالىق ءبىلىم باسقارما­سىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلوردادا 169 مەكتەپ بار. ونىڭ 101-ءى – مەملەكەتتىك, 61-ءى – جەكەمەنشىك, 7-ءى – رەسپۋبليكالىق. ونىڭ ىشىندە قازاق مەكتەپتەرى – 35, ورىس مەكتەبى – 3, ارالاس مەكتەپ – 63. ياعني مەملەكەتتىك مەكتەپتىڭ 35 پايىزى عانا تەك قازاقتىلدى. الايدا ءبىلىم باسقارماسى قوعامدا قىزۋ تالقىعا تۇسكەن دەرەكتەر مەن مالى­مەتتەردى جوققا شىعاردى.

– 2020 جىلدارى استانادا ءبى­لىم الاتىن وقۋشىلار اراسىندا قا­زاق­تىلدى سىنىپتار 50 پايىزدان اس­پايتىن. كەيىنگى ەكى جىلدا قازاق سىنىپتارىنىڭ سانى 60 پا­يىزعا جەتتى. سوندىقتان قوعامدا تالقىلانىپ جاتقان دەرەكپەن كەلىس­پەيمىن. بۇل جەردە اتا-انالار تاڭ­داۋىنا دا نازار اۋدارۋ كەرەك. الەۋ­مەتتىك جەلىدە جازبا قالدىرىپ وتىر­عان ازاماتتار ناقتى قاي مەكتەپتە «ورىس مەكتەبىنە بەر» دەگەنىن ايتسىن. مەن سول مەكتەپتىڭ ديرەكتورىمەن سويلەسەيىن. كەرىسىنشە, كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ەلوردادا ورىس ءتىلدى مەكتەپ اشۋعا شامامىزشا توسقاۋىل بولىپ كەلەمىز. «بينوم» مەكتەپتەرىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعىن تەك قازاق ءتىلدى مەكتەپ ەتىپ اشتىردىق. ال مەكتەپتە قازاق سىنىپتارىندا 35-40 بالا, ورىس سىنىپتارىندا 20-25 بالا عانا وتىرادى دەگەن – اقىلعا سىيىمسىز اڭگىمە, – دەيدى استانا قالالىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى قاسىمحان سەنعازىەۆ.

ۇلتتىڭ جانى – ءتىلى. مۇستافا شوقاي «بالانى قاي تىلدە تاربيەلەسەڭ, ءتۇبى سول ۇلتقا قىزمەت ەتەدى» دەيدى. بەسىكتەگى تاربيە دە, مەكتەپتەگى ءبىلىم دە قازاق تىلىندە بولسا عوي دەيسىڭ. ول ءۇشىن اتا-انا دا, مۇعالىم دە, مەملەكەت ساياساتى دا مۇددەلى بولسا جاقسى.