يمپورتتىق ءسۇت ونىمدەرى ستاندارتقا ساي ەمەس

ال قىرعىز ەلىنەن بىزدەگى وڭ­تۇس­تىك وڭىرلەرگە 30 ملن دوللار شاما­سىندا 28,6 مىڭ توننا ءسۇت ءونىمى جەتكىزىلگەن ەكەن. سونىمەن, بىل­تىر ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىندا 1 ملن توننادان اسا ءسۇت ءونىمى ساتىلىپ, ونىڭ 15,4%-ى جالپى 163,1 مىڭ تونناسى يمپورتتىق ونىمدەر قۇراعان.

وزىمىزدە وندىرىلەتىن ءسۇت ونىم­دە­رى جەتكىلىكتى تۇردە قامتاماسىز ەتىلگەن دەسە دە ەلىمىز شەتەلدىك ءسۇت ونىمدەرىنە ءالى دە بولسا تاۋەلدى. ويتكەنى بىزدەگى تۇپكىلىكتى ءونىم شەتەلدىك شيكىزاتتان جاسالىناتىنى بار. ءسۇت ونىمدەرىنىڭ ىشىندە فەرمەرلەر مەن وڭدەۋشىلەر ءبىر عانا ءونىم تۇرىنە, ياعني وتانىق ءوندىرىس سۇرانىستى سۇيىق وڭدەلگەن ءسۇت پەن كىلەگەيگە دەگەن قاجەتتىلىكتىڭ 94,8%-ىن وتەپ وتىر.

جالپى قۋاتتىلىعى جىلىنا 2,5 ملن توننا ءسۇت وڭدەيتىن 172 ءسۇت زاۋىتىنىڭ ءىس جۇزىندە بار بولعانى 1,7 ملن تونناسى تاۋارلىق ءسۇت جەتكىزىلەتىندىكتەن جانە ساپالى ءسۇت-شيكىزاتى كولەمىنىڭ جەتىسپەۋىنەن وتاندىق ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ جۇكتەمەسى 77%-دان اسپاي وتىر.

جاقىندا اباي وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلەر پالاتاسى جانىنداعى اوك دامىتۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ توراعاسى, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى تالعات بايمۇرىنوۆ: «رەسەيدەن كەلەتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ 70-تەن اسا پايىزى – كونترافاكت. قۇرامىندا سۇتتەن حابارى جوق, مۇنداي ونىمگە اكتەن باستاپ ءبارىن قوسادى. وسى ۋدى ءبىز تۇتىنامىز, مۇنداي ونىمنەن كەيىن قانداي ۇرپاق تۋادى؟ بولاشاعىمىز نە بولادى؟ سوندىقتان ازىق-تۇ­لىك­ قاۋىپسىزدىگى باسا نازاردا بولۋعا ءتيىس. تاجىريبەسى بار جانە ءوزىن دالەلدەگەن وتاندىق كاسىپ­ورىن­داردى 2-5 ملرد تەڭگەگە قارجى­لان­دىرۋ كەرەك. ولار بىزگە ەكى جىلدان كەيىن-اق وسىنداي ناتيجە بەرەدى. بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن كەيىن ولار قارىز اقشانى قايتارىپ, وتاندىق ەكو­نو­ميكا قۋاتتى ءوندىرۋشىنى الا­­­دى. وسىنداي 10-15 جوبانى قار­­­جى­­­لاندىرۋ ارقىلى ەلدە ەكى-ءۇش­ جىلدان كەيىن ءسۇت ماسەلەسى شە­­شى­لەدى. ءبىز ءتىپتى ەكسپورتقا شى­عامىز. مىنە, قانداي ءتاسىل قاجەت. قاراجاتتى سوزبالاقتاماي, جۇل­ما­لاماي, كاسىپورىن قىزمەتىنە ارالاسپاي, ءولى جوبالارسىز ناقتى كومەك بەرۋ كەرەك», دەگەن ەدى.

حالىق قالاۋلىسىنىڭ ءسوزىنىڭ جانى بار. ءيا, تىكەلەي ۆەدومستۆا قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسىم بولىگى ينەرتسيا بويىنشا جۇمىس ىستەپ, تاپسىرما بەرىلسە, ونى تەك ەسەپ اياسىندا ورىندايتىنى جاسىرىن ەمەس. قالاي دەگەنمەن, ەلدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرۋعا ءتيىس.

وتكەن جىلى سولتۇستىك قازاق­­ستان وبلىسىندا ءسۇت-تا­ۋار­­لى­­ فەرمالاردى قۇرۋ جونىن­دە­گى قاناتقاقتى جوبا ءساتتى اياق­تال­دى. اۋىل شارۋا­شىلىعى مي­نيستر­لىگىنىڭ مالى­مەتىنشە, ەلى­مىز­دىڭ بارلىق وڭىرىندە ءسۇت-تاۋار فەرمالارىنىڭ جەلىسىن قۇرۋدا سقو تاجىريبەسىنە ساي جوبا جۇمىسى قولعا الىنىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا بيىل 100 ملرد تەڭگە بولىنگەن. وبلىس اكىم­دىك­تەرىنىڭ وتىنىمدەرىنە قاراي, جىلىنا 373 مىڭ تونناعا دەيىن ءسۇت وندىرەتىن 65 جوبانى قارجى­لان­دى­رۋ جوسپارلانعان. نەسيەلەۋ قاعي­دا­لارىنىڭ جوباسى ازىرلە­­نىپ, مەرزىمى 10 جىلعا دەيىن, نەسيە­نىڭ ەڭ جوعارى سوماسى – 5 ملرد تەڭ­گە,­ سىياقىنىڭ مولشەرلەمەسى 2,5 پا­­­يىز بولىپ بەلگىلەندى. بۇ­دان بولەك, 2025 جىلعا دەيىن جۇ­مىس ىستەپ تۇرعان ءسۇت وڭدەۋ كاسىپ­ورىن­دا­رىن جاڭعىرتۋدا 20-عا جۋىق ينۆەس­تيتسيالىق جوبانى ىسكە اسىرۋ كوز­دەلىپ وتىر.

رەسپۋبليكالىق ءسۇت جانە قۇرا­ما مال شارۋاشىلىعى پالا­تا­سىنىڭ ساراپشىلارى, ەلى­مىز­گە­ ءسۇت ونىمدەرىنىڭ يمپورتىن شەك­تەي­تىن ۋاقىت جەتتى دەپ ەسەپتەيدى. ويت­كەنى كەيبىر, اسىرەسە شەكارالاس ايماقتاردا رەسەيدەن اكەلىنگەن ونىمدەر ءبىرازدان بەرى ىشكى نارىقتا باسىمشىلىق جاساپ, جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر ۇسىنعان باعادان تومەن باعامەن ساتىلىمعا شىعارىپ وتىرعاندارى بار.

«قازاقستانداعى ءسۇت ونىم­دە­رى نارىعىنا يمپورتتىق تاۋار­لار­دىڭ دەمپينگتىك باعامەن تۇسۋىنە بايلانىستى جاعداي كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. وسىعان بايلانىستى وڭدەۋشىلەر ساتىل­عان ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەن­دەتۋگە ءماجبۇر, بۇل ءوز كەزە­گىن­دە ولاردى وڭىرگە بايلانىستى شي­كى ءسۇتتى ساتىپ الۋ باعاسىن 20%-30% تومەندەتۋگە اكەلەدى. قازىر رەسەيلىك وندىرۋشىلەرگە شيكى ءسۇت­تى ىشكى نارىقتاعىدان تومەن باعا­مەن ساتۋعا دايىن ەكەنى تۋرالى ۇسى­نىس­تار ءتۇسىپ جاتىر», دەيدى رەسپۋب­ليكالىق ءسۇت جانە قۇراما مال شارۋاشىلىعى پالاتاسىنىڭ مامان­دارى.

كەيىنگى جىلدارى بىزدەگى وندى­رىلگەن ءسۇت كولەمى 3%-دى قۇراسا, بىلتىر نەبارى 1,2% عانا وسكەن. 2020-2022 جىلدارى ەلىمىزدە بۇل ونىمنەن 6,3 ملن توننا ءوندىرىلىپ, بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 3,2 ملن توننا ءوندىرىلدى. ايتا كەتەر­لىگى, ءسۇت ونىمدىلىگىنىڭ نەگىز­گى­ بولىگىن, ياعني 70%-ىن جەكە شارۋا­شى­­لىقتاردان الىناتىن ءۇي ءسۇتى قۇراعان. ءىرى اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىندا ءسۇت ونىمدىلىگى نەبارى 8,9%, ءارتۇرلى شاعىن جانە ورتا شارۋا قوجالىقتارىندا 21,1% عانا بولعان.

ءسۇت وداعىنىڭ ديرەكتو­رى­ ۆلاديمير كوجەۆنيكوۆ: «مۇن­داي قولدان جاسالعان ءسۇت ونىم­دەرىن ونەركاسىپتىك وڭدەۋ ماسە­لە­سىندە ونىڭ تەحنيكالىق رەگ­لا­مەن­تى تالاپتارىنا سايكەس كەلمەۋدە. شيكىزات تاپشىلىعىنان وڭدەۋشىلەر يمپورتتىق قۇرعاق ءسۇتتى ساتىپ الىپ, ودان كەز كەلگەن ءسۇت ونىمدەرىن جاساۋعا ءماجبۇر», دەپ ايتقان ەدى.

بيىل ءسۇتتى وڭدەۋدەگى رەسۋرس­تىق بازانى ۇلعايتۋ ماقساتىندا ۇكىمەت جاڭا ءسۇت فەرمالارىن اشۋعا نيەت بىلدىرگەن شارۋالارعا جەڭىل­دەتىلگەن نەسيەگە 100 ملرد تەڭگە ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىل­دا­دى. جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ شارتتارىندا ارزان نەسيەنى كەپىلى جەتكىلىكتى, نەگىزى بار كاسىپكەرلەر عانا پايدالانا الادى دەپ كورسەتىلگەن. ەگەر بۇكىل سوما پايدالانىلسا, وندا ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى بىردەن 45%-عا­ ارتۋى ىقتيمال. وتكەن جىل­دىڭ­ قورىتىندىسى بويىنشا, ەت-ءسۇت باعىتىنداعى شارۋا قوجالىقتارى مەن اۋىل شارۋا­شى­لىعى كاسىپ­ورىن­دارىنا سالىن­عان كۇردەلى سالىمداردىڭ جالپى كولەمى 223,4 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, ءبىر جىلداعى ءوسىم 13,9% بولدى. وسى جىلدىڭ العاشقى بەس ايىندا ينۆەستيتسيا كولەمى 62,2 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, ءوسىمى 13,2%-دى قۇرادى.

تاياۋدا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى سانيتاريالىق-ەپيدە­ميو­لوگيالىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ ۇلتتىق ساراپتاما ورتالىعى تۇتىنۋ­­شىلاردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ جونىندەگى قوعامدىق بىر­لەس­­تىكتەر ساتىپ العان 13 ءتۇرلى يم­پورت­تىق وندىرۋشىلەردىڭ 19 اتاۋ­دان تۇراتىن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ سىنا­ماسىنا ساراپتاما جۇرگىزگەن. ناتي­جە­سىندە, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىكتەر اراسىندا «وڭتۇستىك ءسۇت زاۋىتى», «ساراتوۆ ءسۇت كومبيناتى», «ا-7 اگرو-ورىنبور ءسۇت كومبيناتى», «ەنگەلس ءسۇت كومبيناتى» جانە رف «ۆبد» – وسى بەس كاسىپورىندا وندىرىلگەن ءسۇت ونىمدەرىنىڭ قۇرامىنداعى ماي-قىشقىلى سايكەسسىزدىگىن انىقتاعان.

شەكارادا كۇشەيتىلگەن زەرت­حا­نالىق باقىلاۋدى جۇرگىزۋ بارى­سىندا رەسەيدىڭ «ساراتوۆ ءسۇت كومبيناتى» وندىرگەن مايلى­لى­عى 3,2% قۇرايتىن «دوبرايا بۋرەنكا» ۋلتراپاستەرلەنگەن سۇتتەگى ماي-قىشقىل قۇرا­مى­نىڭ سايكەسسىزدىگى قايتا تەك­سە­رى­لىپ, اتالعان كاسىپورىننىڭ ونىم­دەرىن ەل اۋماعىنا اكەلۋ ۋاقىت­شا شەكتەتىلدى. اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ۆەتەري­ناريالىق باقىلاۋ جانە قادا­عالاۋ كوميتەتى رەسەيدەن جەت­كى­زىلگەن ءسۇت ونىمدەرىندەگى ساي­كەس­سىز­دىكتەر انىقتالعانى تۋرالى ۆەتە­­ريناريالىق جانە فيتو­­­سا­ني­تاريالىق قاداعالاۋ جونىن­دەگى فە­­دەرالدى قىزمەتتى (روس­سەل­حوز­ناد­­زور) حاباردار ەتكەن بولاتىن.

بۇل رەتتە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ تەحنيكالىق رەتتەۋ جانە مەترولوگيا كوميتەتى ورىن العان ولقىلىقتاردى ەسكەرە وتىرىپ, جوعارىدا انىقتالعان سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق سا­راپ­تاما ناتيجەسىنە, ونىڭ ىشىن­دە­ ماي-قىشقىلىنىڭ قۇرامى بەلگى­­لەنگەن تەحنيكالىق رەگلامەنت تالاپتارىنا ساي كەلمەۋى جانە اككرەديتتەلمەگەن سىناق زەرتحانالارىندا نەمەسە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بىرىڭعاي تىزىلىمىنە ەنگىزىلمەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ بولىگىندە راسىمدەردى بۇزعانى ءۇشىن ء«سۇت ونىمدەرىنە سايكەستىك» تۋرالى قولدانىستاعى 42 دەكلاراتسيانىڭ كۇشىن جويدى.