«ابايدىڭ جۇمباعىنىڭ» شەشۋى قازىرگى دۇنيەاۋي عىلىمنىڭ بارلىق سالاسى ءۇشىن «جۇمباق» بولىپ سانالاتىن حاق پەن بىرلىك, اۋەلگى سەبەپ, اۋەلگى قوزعالىس, ماڭگىلىك (باقي), ۋاقىت ء(فاني), كۋللي اقىل مەن كۋللي جان, سەزىمدىك الەم, زاتيالىق, سۋبۋتيالىق جانە فيعىلي سەبەپ سياقتى تاعى دا باسقا اسا تىلسىم ۇعىمداردان جانە ول تۋرالى تارقاتىلا تارامدالعان سان قيلى قيسىنداردان تامىر تارتادى. حاسس ءال-حاسس دەيگەيلى دانالاردىڭ وي ۇشقىندارىنا نازار سالساق, زادى اللانىڭ جاراتۋى مەن حيكمەتىن (مىندەتىن) ءبولىسۋى تۋرالى وقىمىستىلاردىڭ اراسىندا ىلگەرى داۋىردە الدەبىر پىكىر سىزاتى بولعان سياقتى. سونداي كۇردەلى باقاستىققا بارعان (پىكىر تالاسى, ديسكۋسسيا) پىكىردىڭ ۇشىعى ابايدىڭ شىعارمالارىنان دا اڭعارىلىپ قالادى. ول حاق تۋرالى قاعيدالاردى ويىندا ەكشەي كەلە, سىرتتاي قاراعاندا جاراتۋشىنىڭ حيكمەتىنە كۇماندانعانداي كۇفىرلىك بوپ كورىنەتىن: «اللا تاعالا – ولشەۋسىز, ءبىزدىڭ اقىلىمىز – ولشەۋلى. ولشەۋلى مەن ولشەۋسىزدى بىلەرگە مۇمكىن بولمايدى. ءبىز اللا تاعالا ء«بىر» دەيمىز, «بار» دەيمىز, ول ء«بىر» دەمەكتىك تە – اقىلىمىزعا ۇعىمنىڭ ءبىر تياناعى ءۇشىن ايتىلعان ءسوز. بولماسا, ول: ء«بىر» دەمەكتىك تە اللا تاعالاعا لايىقتى كەلمەيدى» دەگەن, نەمەسە: ء«جا, ەندى اقىلدى ەركىنە جىبەرمەسەك, قۇداي تاعالانىڭ: «اقىلى بار كىسىگە يمان پارىز» دەگەنى قايدا قالادى؟ ءدىنىمىزدىڭ ءبىر جاسىرىن تۇرعان جالعانى جوق بولسا, اقىلدى(عا) ونى ويلاما دەگەنىمىزگە, پەندە بولا ما (كونە مە)؟ اقىل توقتاماعان سوڭ, ءدىننىڭ ءوزى نەدەن بولادى؟» دەگەن توسىن سۇراقتار قويادى.
ارينە, بۇل ريتوريكالىق ساۋالداردى اباي: وقىرماننىڭ نازارىن اۋدارىپ, ۇعىمدى اجىراتا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن قولدانعان دەپ جالتارا جاۋاپ بەرۋگە دە بولار ەدى. دەگەنمەن دە, باستالعان پايىمدى تۇجىرىمداۋعا دەيىن جەتكىزۋگە تاۋەكەل ەتتىك.
باقاستىقتىڭ, ياعني, عۇلامالاردىڭ پىكىر تالاستارىنىڭ باستاۋىنا: ءدىن مەن فيلوسوفيانى ۇيلەستىرۋ جəنە بىرىكتىرۋ قاقىنداعى ايتىستار مەن ونداعى تەرمين اتاۋلارىنىڭ ماعىنالىق اۋقىمى جونىندەگى تۇسىنىكتەر تۇرتكى بولدى. عۇلامالاردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ ورايىنداعى سۇحبات تۇرعىسىندا جازىلعان «يسلام قۇجاتى» اتانعان يمام, ۇلى اقىن ناسىر-ي حۇسراۋدىڭ (1088 جىلى قايتىس بولعان) «جəمي` əل-حيكماتاين» اتتى حيكمەتتەر جيناعى – مۇقىم يسلام ويشىلدارىن تولعاندىرعان كوپتەگەن تانىمدارعا سالىستىرمالى تالداۋ (تاۋ`يل) əدىسىمەن جاۋاپ بەرەدى. بۇل رەتتە ابايدىڭ «تاۋيلىنە جەتپەي...» دەگەن جولدارى ويعا ورالادى.
يسمايل باعىتىن ۇستانعان اقىن-فيلوسوفتىڭ تۇپكى ماقساتى – «كيەلى رۋحتىڭ ءبىرى – اقيحات عىلىمى مەن فيلوسوفيانىڭ ەڭ قاجەتتى سەرىكتەس فاكتورىنىڭ ءبىرى (`əلا`يق) – جاراتىلىس تۋرالى عىلىمدى, ياعني, ءدىني تانىم مەن فيلوسوفيانى ۇيلەستىرۋ بولىپ سانالادى. انىق اڭعارىلاتىنى, ەركىن ويلى شايىردىڭ پىكىرلەرى وزىنەن بۇرىنعى وقىمىستىلاردىڭ كوزقاراستارىن اشىق تۇردە تالقىعا سالىپ, سىنشىل ويمەن جاۋاپ بەرەدى. ول ءوزىنىڭ تالداۋىنا پايعامباردىڭ حاديسىندەگى: «جاراتۋشى جايىندا ەمەس, جاراتىلىس تۋرالى ويلانىڭدار», يبن-ءرۋشدتىڭ: «جاراتىلىس جايىندا ويلاۋ – ءدىن پارىزى» دەگەن ۇستانىمىن ۇلگى ەتكەن. ونىڭ بۇل ۇستانىمى ابايدىڭ: «شاريعات: ويلانباي يلان – دەسە, مەن ويلانباي يلانبايمىن», دەگەن ۇستانىمىنا ورايلاس كەلەدى.
ءبىز بۇل رەتتە حۇسراۋدىڭ اباي شىعارمالارىنان ۇشقىنى انىق اڭعارىلاتىن پىكىرلەر كۋللي جان, ياعني, جان تۋرالى انىقتامالار مەن تəن مەن جان تۋرالى ارنايى تالداۋدى قاجەت ەتەدى.
ال تەرميننىڭ تەگىن تەكتەيتىن گەرمەنەۆتيكا سالاسى – فيلوسوفياداعى əر قيلى كوزقاراستار مەن ۇستانىمداردى سالىستىرا وتىرىپ, ۇيلەستىرۋ ءəدىسى. «زاتتى ءوزىنىڭ باستاپقى مەتافيزيكالىق «باستاۋىن» (تۇپكى ماعىناسىنا) قايتارۋ. كەيبىر تەرمينسوزدەر تۇسىنىكسىزدىك تۋدىرماس ءۇشىن شاعىن عانا انىقتاما بەرە كەتەمىز.
«گەرمەنەۆتيكامەن (تə`ۋيل) اينالىسۋ – ءسوزدى و باستاعى توركىنىنە قايتارۋ. تىرشىلىك ەتەتىن زاتتاردىڭ العاشقى باستاۋى (يبدا), ياعني اقىلمەن بىرىگۋ, ال اقىل – (قۇدايدىڭ) بارلىق ەلشىسىن قولدايتىن (مۋ`ايد) قۇبىلىس» (Jami`, 216 33).
تəنزيل – تə`ۋيلگە قاراما-قايشى ۇعىم, ول – وسى «باستاۋدان» شىعاتىن رۋحاني شىندىقتاردى اقىلعا ساي سيمۆولدار مەن تəمسىلدەر بويىنشا «قالىپتاۋ» نەمەسە سۋرەتتەۋ.
تə`ۋيل – مəتىندەردىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتى ۇيلەستىرۋ ورايىندا ءبىر əلەم مەن ەكىنشى əلەمنىڭ اراسىنداعى ۇيلەسىمدىكتى ىزدەستىرەدى.
ول əلەمدەر مىنالار: باستاۋدىڭ رۋحاني əلەمى (`əلام-ي يبدا`), مەتاكوسموس (عارىش), تابيعي فيزيكالىق əلەم (`الامي-ي تابي`ات), ماكروكوسموس جəنە ارالىق ءدىن əلەمى (`الامي-ي دين), رۋحاني جəنە فيزيكالىق əلەمدەردى بىرىكتىرەتىن مەزاكوسموس. ءدىن əلەمى (`الامي-ي دين) ادامداردان قۇرالعان. ولاردىڭ əرقايسىسى فيزيكالىق دەنە مەن رۋحاني جانعا يە ميكروكوسموس (`الامي-ي ساعير) رەتىندە كورىنىس تابادى.
باستاۋ əلەمى: كۋللي اقىل (اقل-ي كۋللي), كۋللي جان (نافس-ي كۋللي) سياقتى مəڭگىلىك رۋحاني نəزىك ءəرى قاراپايىم قۇبىلىستاردان تۇرادى. سونىمەن قاتار جادد (تاعدىر), فاس` (اشىلۋ) جəنە حايəل (ەلەس) مەن قوسا يسرافيل, مەكəيىل, جəبىرەيىل اتتى پەرىشتەلەرمەن تەڭەستىرىلگەن ءۇش پەرىشتە ورىن العان. مەتاكوسموسقا, ءبىز پايدالانعان وكسفوردتىق «يسلام فيلوسوفياسىندا» انىقتاما بەرىلمەگەن.
ال تابيعي əلەمگە – ۋاقىت, فيزيكالىق تۇرعىدان تىعىز نەمەسە اسپان دەنەلەرى, ەلەمەنتتەر, مينەرالدار, وسىمدىكتەر, ءəرتۇرلى جانۋار, ماتەريا مەن فورمادان تۇراتىن جاراتىلىس يەلەرى جاتادى.
ءدىن əلەمى – جالپى ادامزات قاۋىمىن قامتيدى. بۇل əلەمدىك «باستاۋلاردان» ابايدىڭ تولىق حاباردار بولعاندىعىن, ونىڭ ءوزىنىڭ ۇلى مەن نەمەرەلەرىنە مەكəيىل, يسرافيل, جəبىرەيىل دەپ ات قويعانىنان-اق انىق تانىلادى.
سونىمەن: «Əۋەلگى سەبەپتىڭ, بىرلىكتىڭ, مəڭگىلىكتىڭ, بارلىقتىڭ (بار بولۋدىڭ, جاراتىلۋدىڭ) سەبەبى – Əۋەلگى اقيحات. ال ول اقيحات – əۋەلى اللاعا تيەسىلى. ول, ياعني اقيحات (حاق) ءبىر, ۇيلەستىرۋشى, جاراتۋشى, قۇدىرەتتى قولداۋشى. ول – بولمىس پەن بىرلىك سىيلاۋشى اقيحات. ءبىر ءوزىنىڭ بىرلىگى ارقىلى əلەمدى جاراتادى, قۇراستىرادى جəنە قولدايدى. Əلەم وعان تəۋەلدى. ول əلەمگە تəۋەلدى ەمەس».
ونى «يسلام فيلوسوفياسى جيناعىنداعى» كريستينا د`انكونانىڭ «اريستوتەلگە تەلىنگەن تەولوگيا» اتتى زەرتتەۋىندەگى مىنا كولەمدى پايىمداۋى ارقىلى ۇسىنامىز. وندا: «پلوتين: قۇدايلىق اقىل (كۋللي اقىل-؟) – Əۋەلگى سەبەپتىڭ وزىنە تəۋەلدى, ال عالامنىڭ تۋىن (پايدا بولۋىن) – جارالۋ (مۇمكىن, قالاۋ شىعار – ت.ج.) رەتىندە ۇعۋ كەرەك... وسى قۇدىرەتتىڭ جəنە يلاھي جəۋھاردىڭ كۇشىن, زاتتىق جاراتىلىمىنىڭ سەبەبىن كورسەتپەي, نە زەرتتەمەي, ولاردى جəي عانا ءوزىنىڭ تىرشىلىك ەتۋ شىندىعىمەن (بولمىسىمەن) ءوربىتىپ جاتقانىنا قالاي تاڭقالماسسىڭ؟ ونىڭ بولمىسى – سەبەپتەردىڭ سەبەبى, دەمەك, ولاي بولسا, ونىڭ بولمىسى – زاتتاردىڭ تۋىنداۋىنا (پايدا بولۋىنا), نە ولاردىڭ سەبەبىن زەرتتەۋگە, نەمەسە ولاردى تولىق تىرشىلىككە جəنە كەمەلدىككە əكەلەتىن ايلاعا (امالعا) مۇقتاج ەمەس, ويتكەنى, بۇل جوعارىدا ايتقانىمىزداي, سەبەپتەردىڭ سەبەبى – قانداي دا ءبىر سەبەپكە, ويلانۋ نەمەسە زەرتتەۋگە مۇقتاج ەمەس, ءوز-وزىنە جەتكىلىكتى بولمىس.
ءبىز ءوز تۇجىرىمىمىز ءۇشىن ءوز سيفاتتامامىزدى راستايتىن مىسال كەلتىرمەكپىز. ءبىز: «مىنا əلەم ءوز باستاماسىمەن ء(وز ەركىمەن) نەمەسە كەزدەيسوق پايدا بولعان جوق, شەبەر جəنە كەمەل ۇستانىڭ əرەكەتىمەن جارالدى», دەگەن بۇرىنعىلاردىڭ كوزقاراستارى ءبىر نۇكتەدە توعىساتىنىن بىلەمىز. بىراق ون سەگىز مىڭ عالامدى قالاي جاراتقانىن زەرتتەۋىمىز كەرەك: ۇستا əلەمدى جاراتۋدى قالاعاندا, ول, ءبىرىنشى, مۇنى كورسەتتى مە جəنە ءوزىنىڭ الدىمەن عالامنىڭ ورتاسىندا تۇرعان جەردى جاراتۋى كەرەكتىگىن, سودان كەيىن جەردەن جوعارى تۇرۋ ءۇشىن سۋدى جاراتۋدى, سوسىن اۋانى جاراتىپ, ونى سۋدىڭ ۇستىنە قويۋدى, سوسىن وتتى جاراتىپ, ونى اۋانىڭ ۇستىنە قويۋدى, سوسىن ءبəرىن قورشاپ تۇرعان اسپاندى جاراتىپ, ونى وتتىڭ ۇستىنە قويۋدى, سوسىن جانۋارلاردى وزدەرىنە سəيكەس كەلەتىن ءəرتۇرلى پىشىندە جاراتۋدى جəنە ولاردىڭ قىزمەتتەرىنە سəيكەس كەلەتىن ىشكى جəنە سىرتقى مۇشەلەرىن جاراتۋدى ويلادى ما؟ سوندىقتان ول ءوز اقىلىندا زاتتاردى پىشىندەدى جəنە ءبىلىمىنىڭ كەمەلدىگى جايىندا ويلاندى, سوسىن جاراتىلىس تۋىندىلارىن الدىن-الا تولعانىپ جəنە ويلاستىرىپ قويعان قالپىندا بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جاساي باستادى. ەشكىم دە بۇل سيفاتتار دانا جاراتۋشىعا تəن دەپ ويلاماۋعا ءتيىس, ويتكەنى بۇل سيفات كەمەل, قۇدىرەتتى جəنە ءمىنسىز جاۋھار ءۇشىن – ابسۋرد, مۇمكىن ەمەس ءəرى ورىنسىز» (ps.-Theol. Ar., X, رەد. Badawi, 161.16162.3; اۋد. Lewis, 1959, 393) دەپ تəفسىرلەنگەن.
اللانىڭ مىنا دۇنيەنى جاراتۋى تۋرالى اباي دا تۋرا وسىنداي مəنەردە سۇراق قويا وتىرىپ, جوعارىدا پلوتين عۇلاما وي مəيەگىندە شايقاعان مəسەلەلەردى سانا ارقىلى سارالايدى. سونداعى تولعامالى ويدى كەڭىنەن قامتىپ, تىگىسىن جاتقىزا, ءتيىستى تۇيىنسوزدەر (تەرميندەر) ارقىلى:
«اللا تاعالا – ولشەۋسىز, ءبىزدىڭ اقىلىمىز – ولشەۋلى. ولشەۋلى مەن ولشەۋسىزدى بىلەرگە مۇمكىن بولمايدى. ءبىز اللا تاعالا ء«بىر» دەيمىز, «بار» دەيمىز, ول ء«بىر» دەمەكتىك تە – اقىلىمىزعا ۇعىمنىڭ ءبىر تياناعى ءۇشىن ايتىلعان ءسوز. بولماسا ول ء«بىر» دەمەكتىك تە اللا تاعالاعا لايىقتى كەلمەيدى. ونىڭ ءۇشىن مۇمكىناتتىڭ (جاراتىلىستىڭ) ىشىندە نە نəرسەنىڭ ءۋجۋدى (بولمىسى) بار بولسا, ول بىرلىكتەن قۇتىلمايدى. ءƏربىر حاديسكە ايتىلاتۇعىن ءبىر قادىمگە تəعريف بولمايدى. ول ء«بىر» دەگەن ءسوز عالامنىڭ ىشىندە, əلەم اللا تاعالانىڭ ىشىندە, قۇداي تəبəرəكə ۋə تاعالا كىتاپتاردا سەگىز سۋبۋتيا (ناقتى ايعاعى بار) سيفاتتارىمەن, ۋə توقسان توعىز Əسمəيحۋسنəلەرمەن (كوركەم, مۇمكىن كەمەل ەسىمدەرىمەن) بىلدىرگەن. بۇلاردىڭ ھəمماسى اللا تاعالانىڭ زاتيا, سۋبۋتيا ۋə فيعليا سيفاتتارى-ءدۇر... (سول سەگىز سيفاتىنىڭ) ءبىرى – تəكۋين (قالاعانىن جاراتۋشى), ياعني بارلىققا كەلتىرۋشى – دەگەن ءسوز. ەگەر بارلىققا كەلتىرمەگى ءبىر ءوز الدىنا سيفات بولسا, اللا تاعالانىڭ سيفاتى وزىندەي قاديم (شەكسىزدىكتەن باستالادى), ھəم əزالي (ەجەلدەن بار) ھəم əبəدي (مəڭگىلىك) بولار دا, (ەگەردە) ھəميشە (قاشاندا) بارلىققا كەلتىرۋدەن بوسانباسا, (وندا) ءبىر سيفاتى ءبىر سيفاتىنان ۇلكەن, يə, كىشى بولارعا جارامايدى. ولاي بولعاندا عىلىم, قۇدىرەت سيفاتتارى سەكىلدى بوسانباي, əر ۋاقىت جاراتۋدا بولسا, ءبىر ىقتيارسىزدىق شىعادى. ىقتيارسىزدىق – اللا تاعالاعا لايىق ەمەس. ونىڭ بارلىققا كەلتىرمەگى – قۇدىرەتىنە جəنە ءبىر شəرح. بۇل – عىلىم, قۇدىرەت ەكى سيفاتپەن سەگىز سيفات بۇزىلماستان تۇگەل بولادى. ول عىلىم, قۇدىرەت تە ەشبىر نيھاياتسىز (شەكسىز, ولشەۋسىز), عىلىمىندا – عاپىلەت (ۇقىپسىزدىق, عاپىلدىق), قۇدىرەتىندە – ەپسىزدىك, يə, ناچارلىق (شاراسىزدىق) جوق. سانيعىن (جاسامپازدىعىن, ساپاسىن) سۋنعاتىنا (شەبەرلىگىنە, ونەرىنە) قاراپ بىلەسىز. بۇل كوزگە – كورىلگەن, كوڭىلگە – سەزىلگەن əلەمدى قانداي حيكمەتپەن جاراستىرىپ, قانداي قۇدىرەتپەن ورنالاستىرعان, (وعان) ەشبىر ادام بالاسىنىڭ اقىلى جەتپەيدى» دەپ باياندايدى.
بۇل كولەمدى ەكى ءتəفسىردىڭ سوزدەرى, ءلəمى, قولدانعان تۇيىنسوزدەرى وزگە, ال وي ورامدارى بىردەي, جاساعان تۇجىرىمدارى دا ماعىنالاس. «اريستوتەلگە تەلىنگەن تەولوگيادا» جاراتقان يە: «ول زاتتاردى جاراتۋدا قانداي دا ءبىر قۇرالعا مۇقتاج ەمەس, ويتكەنى ول قۇرالداردى ءوزى جاساعاندىقتان, ولاردىڭ سەبەبى دە – ءوزى, ولاردى جاراتۋ ءۇشىن ەشنəرسەگە مۇقتاج ەمەس» (ps.-Theoloqy. Ar., X, رەد. Badawi, 163.4-8; اۋد. Lewis, 1959, 395) دەگەن قورىتىندى جاسالعان.
ال اباي دا ول پىكىردى: «ول – اللا تاعالانىڭ زاتى, ەشبىر سيفاتقا مۇقتاج ەمەس, ءبىزدىڭ اقىلىمىز مۇقتاج, جوعارعى جازىلمىش سيفاتتارمەن تəعريفلاپ ء(تۇسىنىپ, تالداپ بارىپ) تانىماققا كەرەك. ەگەردە ول سيفاتتارمەن تəعريفلاماساق, بىزگە مəعريفəتۋللا (اللانى تانۋ) قيىن بولادى. ءبىز اللا تاعالانى ءوزىنىڭ بىلىنگەنى قادار عانا بىلەمىز, بولماسا – تۇگەل بىلمەككە مۇمكىن ەمەس. زاتى تۇگىل, حيكمەتىنە ەشبىر حاكىم اقىل ەرىستىرە المادى» دەپ تياناقتايدى.
بۇل تəفسىرلەردى تاراتا تالداۋعا ءبىزدىڭ وي-ورەمىز, ءبىلىم-پايىمىمىز شەكتەۋلى, ءتىپتى, تاياز. سوندىقتان دا اللا تاعالانىڭ, حاقتىڭ, Əۋەلگى سەبەپتىڭ قۇزىرىنا تيەسىلى ۇعىمدار تۋرالى عۇلامالاردىڭ پىكىرلەرىن سالىستىرىپ قانا نازارعا ۇسىندىق.
سونىمەن جاراتىلىستىڭ پايدا بولۋىنىڭ «Əۋەلگى سەبەبى» – قالاۋ, ياعني يرادا ەكەن. ال قالاۋ يەسى – جاراتقان.
«Əۋەلگى سەبەپتىڭ سەبەبى – فيعىلي سەبەپ...».
سول «فيعىلي سەبەپتىڭ» قۇدىرەتىمەن جəنە قالاۋىمەن:
«اقيحات – ءبىر مەن تازا بولمىسقا ورىن بەرەدى».
ول قۇدىرەتتى بولمىستى اباي:
«بۇلاردىڭ ھəمماسى اللا تاعالانىڭ زاتيا, سۋبۋتيا ۋə فيعليا سيفاتتارى-ءدۇر» دەپ تۇسىندىرەدى.
تەك: «بۇل كوزگە كورىلگەن, كوڭىلگە سەزىلگەن عالامدى قانداي حيكمەتپەن جاراستىرىپ, قانداي قۇدىرەتپەن جاراستىرىپ (مۇمكىن, جاراتىپ-؟), قانداي قۇدىرەتپەن ورنالاستىرعان, (وعان) ەشبىر ادام بالاسىنىڭ اقىلى جەتپەيدى».
بۇل ارادا: «قانداي حيكمەتپەن جاراستىرىپ, قانداي قۇدىرەتپەن جاراستىرىپ (جاراتىپ-؟), ورنالاستىرعان» – دەگەندە, اباي, «قالاي, قايسىسى, قايتىپ» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەتىن قوزعالىستى ايتىپ وتىر. ويتكەنى قوزعالىسسىز, Əۋەلگى سەبەپسىز جاراتىلىس ماعىناسىنان ايىرىلادى جəنە عالام جاراتىلمايدى. تەك اقيحاتقا عانا «قوزعالىس زاڭدارى əسەر ەتپەيدى». Əل-كينديدىڭ پايىمداۋىنشا: «اقيحات ءبىر جəنە بىرلىكتە, ول (حاق) سول قوزعالىستىڭ وزىنە جان بىتىرگەن كۇش». ويتكەنى: «ول (حاقتىڭ قالاۋىنداعى) قوزعالىستىڭ, ۋاقىتتىڭ جəنە مəڭگىلىكتىڭ بىرلىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى».
اباي ول بىرلىكتىڭ مəنىسىنە: ء«بىز اللا تاعالا (حاق) ء«بىر» دەيمىز, «بار» دەيمىز, ول ء«بىر» دەمەكلىك تە – اقىلىمىزعا ۇعىمنىڭ ءبىر تياناعى ءۇشىن ايتىلعان ءسوز. بولماسا, ول ء«بىر دەمەكلىك تە اللا تاعالاعا (حاققا) لايىقتى كەلمەيدى» دەپ تۇسىنىك بەرەدى.
تۇسىنىك بەرە وتىرىپ كوشپەلى وركەنيەتتىڭ ەركىن ويلى جۇرتىنا «تياناق ۇعىم» رەتىندە جاراتقاننىڭ سيفاتتارىنا توقتالىپ, سول سيفاتتارىنىڭ قۇدىرەتىن تاراتادى. دۇنيە ساناتى, ياعني əلميساق, سول العاشقى قوعالىستان باستاپ ەسەپتەلەدى.
«ۋاقىت, دەنە جəنە قوزعالىس ءبىر-بىرىنەن بۇرىن نە كەيىن پايدا بولمايدى. سەبەبى: قوزعالىسسىز – ۋاقىت باستالمايدى. ال دەنەسىز – قوزعالىس جوق. ۇشەۋى بىرىگىپ əرەكەتكە كەلگەندە عانا ۋاقىت باستالادى».
مۇنىڭ سىرىن اباي: «بەلگىلى, قۇداي تاعالا ەشبىر نəرسەنى حيكمەتسىز جاراتپادى, ەشبىر نəرسەنى حيكمەتسىز تاكليف (بۇيىرتپادى, ىستەتپەدى) قىلمادى. ءبəرىنىڭ حيكمەتى بار, ءبəرىنىڭ سەبەبى بار», «ونىڭ بارلىققا كەلتىرمەگى – قۇدىرەتىنە عانا ءبىر شارق» (كەپىل, سەبەپ)» دەپ جەتكىزەدى.
مۇنداعى: «حيكمەتسىز جاراتپادى», «تاكليف ەتپەدى», «دۇنيەگە كەلتىرمەگى» دەگەن تىركەستەردىڭ ماعىناسى وسى «قوزعالىس». ءسوز بە ءسوز قايتالانباعانىمەن دە, بۇل سوزدەردىڭ سينونيم, ياعني ماعىنالاس ۇعىمدار ەكەنى ءوز-وزىنەن تۇسىنىكتى. ال شəكارىم قاجى:
«جارالىس باسى – قوزعالىس...
...Əلەمدى سول مəن جاراتقان», – دەپ ناقتىلاپ تəفسىرلەيدى.
مىنە, وسىدان بارىپ, دۇنيەاۋي تۇسىنىكتەردىڭ تياناعى, «نەلىكتەن» دەگەن مۇقىم ويدىڭ تۇڭعيىعى – دۇنيەنىڭ سوڭى, ياعني زامان اقىر تۋرالى قاعيداتتىق تۇجىرىم تۋىندايدى. نە مəڭگىلىك, نە وتپەلى؟ نەگە مəڭگىلىك, نەگە وتپەلى؟ ۋاقىت وتپەلى. ويتكەنى ونىڭ باسى بار. باستالعان نəرسەنىڭ اياعى دا بولۋعا ءتيىستى. ال «مəڭگىلىكتىڭ» نەگە سوڭى جوق. مۇنى ءال-كيندي:
«ۋاقىت تولقىنى مəسەلەسىنە كەلسەك, مəڭگىلىكتەن (لي-ھاۋيااتيھي) «بۇرىن» كەلەتىن ەشبىر نəرسە جوق; مəڭگىلىك – باسقا ءبىر نəرسە ارقىلى تىرشىلىك ەتەتىن نəرسە ەمەس; مəڭگىلىكتىڭ سەبەبى جوق (`يللə); مəڭگىلىكتىڭ ماحالى دا, پرەديكاتى دا, دəنەكەرى دە سەبەبى دە (سəبəب) جوق», دەپ تاۋحيدتايدى.
ويتكەنى مəڭگىلىك – حاقتىڭ ءوزى جəنە حاقتىڭ قالاۋى. اقيحات ءبىر جəنە مəڭگىلىك. ال, ونىڭ قالاۋى ارقىلى جاراتىلعان «əلەم دەنەدەن تۇراتىندىقتان دا, ونىڭ باستاۋى مەن سوڭى بار». ياعني:
«دەنە – تەك پەن تۇرگە بولىنەتىندىكتەن دە, ال مəڭگىلىكتىڭ تەگى بولمايتىندىقتان دا, دەنە – مəڭگىلىك ەمەس (فə-ل جيرم əل-əزəلي)».
ابايدىڭ:
«مەكەن بەرگەن, حالىق قىلعان
ول – لə-مəكəن (حاقتىڭ بەلگىسىز مەكەنى),
ءتۇپ يەسىن كوكسەمەي بولا ما ەكەن؟
جəنە وعان قايتپاقسىڭ, ونى ويلاماي,
وزگە ماقسات اقىلعا تولا ما ەكەن؟
كىم جۇرەر تىرشىلىككە كوڭىل بەرمەي,
باقي (مəڭگىلىك) قويماس ءفəنيدىڭ
(جالعاننىڭ) ءمىنىن كورمەي.
ءمىنى قايدا ەكەنىن بىلە الماسسىڭ,
تەرەڭ ويدىڭ تەلمىرىپ سوڭىنا ەرمەي», – دەگەن ولەڭ جولدارىنداعى باقي مەن ءفانيدىڭ سالىستىرۋىندا سونداي وتپەلى كوڭىل اۋانى بار.
مۇنىڭ ماعىناسىن Əل-كيندي ايتقان: «Əۋەلگى سەبەپ – ءəربىر اقيحاتتىڭ جəنە ء«əربىر زاتتىڭ تىرشىلىگى مەن تۇراقتىلىعىنىڭ» عانا سەبەبى عانا ەمەس, ول سونداي-اق, «ۋاقىتتىڭ دا» سەبەبى. بۇل وزىمەن بىرگە سەزىمدىك əلەمنىڭ سوڭى بار ەكەنىن دە دəلەلدەيدى», دەگەنگە سايادى.
سەزىمدىك əلەمنىڭ سوڭى – ءولىم. تəن مەن جانىڭ قوسىلىپ, اجىراسۋى.
مىنە, شاريعات – دەگەنىمىز وسى «سەزىمدىك əلەمدى» تانۋدان باستالىپ, اجىراتىلادى, ياعني تانۋدان باستالىپ, ونىڭ اجىراۋىنان بارىپ ءدىن پايدا بولىپ, ءوزارا بولىنەدى. ال, سول اجىراتىلعان تانىمنىڭ ءتۇپ تامىر تاراۋى:
«كوپ كىتاپ كەلدى اللادان, ونىڭ ءتورتى,
اللانى تانىتۋعا ءسوز ايىرىلماس», – دەپ اباي ايتقان قاسيەتتى ءتورت كىتاپ.
قاسيەتتى ءتورت كىتاپتىڭ تورتەۋى دە: ءتاۋرات تا, ءىنجىل دە, زəبۋر دە, قۇران كارىم دە, ءتىپتى ءتəڭىر مەن پۇت تانىمى دا – حاقتى – Əۋەلگى اقيحاتتى, ءبىر مەن بىرلىكتى, قالاۋ مەن قوزعالىستى, دۇنيەنىڭ باستالۋى مەن ونىڭ سوڭى بارلىعىن مويىندايدى. ونسىز – باستاۋ جوق. باستاۋ جوق بولعاندىقتان دا, مىناۋ ون سەگىز مىڭ عالام دا جوق.
باستاۋسىز – ول كەڭىستىكسىز, ۋاقىتسىز, قوزعالىسسىز, تۇيسىكسىز مەڭىرەۋ, مىلقاۋ تىلسىم. ءتىپتى ونى ءولى, مىلقاۋ دەۋ ءۇشىن دە ول – əۋەلى بار بولۋى كەرەك قوي. ابايدىڭ: ء«مۇھمين بولساڭ حاقپەن تالاسپا», ويتكەنى: «حاحيحات تا, دىنداعى تەرەڭىندە» دەيتىنى سوندىقتان.
وسىدان كەيىن بارىپ قانداي تانىمدىق تاقىرىپ بولسا دا وسى تورتەۋىن ءتəمسىل ەتە وتىرىپ باقاستىقتى باستاپ, ءتىل بەزەۋگە بولادى. ويتكەنى اقيحات بار, سەبەپ بار, جەلەۋ بار. ال اقيحاتقا جەتۋدىڭ جولى توقسان تاراۋ. حاققا جەتۋدىڭ جولىن, ياعني شاريعاتتىڭ جولىن əر قاۋىم ءوزىنىڭ تاريقاتىنا وراي تاۋحيدتاپ, تارقاتادى. ول تاۋحيدقا ابايدىڭ «ويلانىپ بارىپ يلانعانىن» جوعارىدا كەلتىرىلگەن دəيەكتەر مەن دəلەلدەر, پايىمداۋلار راستايدى جəنە جاي پىكىر قوسۋ ەمەس, تاۋحيد دەڭگەيىندەگى تۇجىرىمدار جاسايدى.
ال ونداي تانىمدىق ءتاۋحيدتىڭ جولى وتە اۋىر ءəرى كۇردەلى. حاققا تۋرا باستايتىن جولدى انىقتاۋ بارىسىندا ادامزاتتىڭ تاريحي ماڭدايىنا بىتكەن بارلىق əۋليەلەر مەن حاس ءال-حاسس پايعامبارلار, حاكىمدەر مەن دانالار ساناسىن ساۋىپ, سابىرىن سۋالدىرعان. Əلميساقتان, ياعني ۋاقىت باستالعاننان بەرى جيىرما ءتورت مىڭ پايعامبار كەلىپ, وتىز ءتورت مىڭ حاس دەڭگەيلى ساقابا ءوتىپتى. سولاردىڭ تاۋحيدتەرىنەن وتكەن تانىمنىڭ تياناعى قاسيەتتى ءتورت كىتاپقا كەلىپ تۇجىرىمدالدى. سونىڭ ىشىندە, ابايدىڭ ءدىلى مەن ءدىنى قۇرانعا ۇيىدى. ول – بار بولمىسىمەن: مىناۋ دۇنيەنىڭ ءتۇپ تامىرى – حاق, ول – ءبىر جəنە بىرلىكتە, جاراتىلىستىڭ ءتۇپ سەبەبى – قوزعالىس, دۇنيەنىڭ باستالۋى – باقيلىق, اياقتالۋى – ءفاني – دەگەنگە «بوسانباس بۋىنمەن, اينىماس كوڭىلمەن, بەرىك جۇرەكپەن» سەنىپ, يمانىن ۇيىتتى.
مىنە, بۇل يمان ونىڭ دۇنيەنى قابىلداۋ جəنە ويلاۋ جۇيەسىنىڭ ۇيىتقىسىنا اينالدى. حاقتى تۋرا تانۋ – تەك ءال-كايىم پايعامبارعا عانا بۇيىرىلعان, دۇنيەنىڭ سىرىن ءبىلۋ دە سول ءال-كايىم پايعامباردىڭ پەشەنەسىنە عانا جازىلعان. ال ءال-كايىم پايعامباردىڭ جۇمباعى ماحشار كۇنى عانا اشىلماق. وعان دەيىنگى تانىم تاريقاتى – پايعامبارلار مەن حاس ال-حاسس دەڭگەيىندەگى حاقتىڭ ەلشىلەرىنە تيەسىلى.
ال حاقتى ءبىر دەپ تانىعان پايعامبارلاردىڭ ءوزى حاقتى تانۋدى ءتورت تاراۋ جولمەن تۇسىندىرەدى. اباي, ء«دىن يەسى» اتانعان ءوزىنىڭ əكەسى قۇنانباي: «ەكى دۇنيەنىڭ تۇتقاسى – شاريعات», دەپ «تياناقتاپ تۇسىندىرگەن» ءبىردىڭ, راستىڭ شاريعات جولىن ۇستاندى. ول ۇستانىمنىڭ باستى شارتى: «اللا تاعالانى تانىماقتىق, ءوزىن تانىماقتىق, دۇنيەنى تانىماقتىق, ءوز ادامدىعىن بۇزباي عانا «جəلب-ي مəنفə‘əت دəف‘-ي ءمۋزəررəتلəردى» ايىرماقتىق (زيانىنان قاۋىپتەنىپ, پايداسىنان باس تارتپاق)».
ابايدىڭ مۇنداي پىكىرگە كەلۋى تەك əكە كورسەتكەن ۋاعىزدىق-تəربيەلىك جولمەن عانا كەلگەن جوق. ول: ء«تورت كىتاپتىڭ تورتەۋى دە اللانى تانىتادى دەۋ – مۇسىلماندىق تانىم (باسقا دىندەر, شىنىندا, مۇحاممەد س.ع.س. پايعامباردى تانىماعان). ولەڭىندە ءۇش ءسۇيۋ (يماني گۇل) تۋرالى كۇردەلى ۇعىمداردى سارالاپ, ءوزى ۇستاناتىن جايدى بايانداپ وتەدى», دەپ م.Əۋەزوۆ ايتقانداي, سارالاپ بارىپ ساناسىنا ءسىڭىردى.
تۇرسىن جۇرتباي,
جازۋشى-عالىم