سەرگەلدەڭگە سالعان سەرگىتكىش سۋسىن

اينالاڭىزدا جۇرگەندەر­دىڭ اراسىنان-اق ەنەرگەتيكا­لىق سۋسىن­دارعا تىم اۋەس بولىپ, اقىرى دەرت جاماعانىن ايتەۋىر ءبىر ەستىگەنىڭىز انىق. وسى ماقا­لانى جازۋعا تۇرتكى بولعان جاڭ­بىرلى كۇنى جولاي كولىگىمىزگە مىنگەن كەلىنشەكتىڭ اڭگىمەسى ەدى.

«جۇبايىم جەكە كولىگىمەن ءبىزدى اسىراپ ءجۇرۋشى ەدى. ىلعي جولدا, شارشاپ جۇرەدى. كەيدە دەمالامىن دەپ وتىرعان جەرىندە تۇراقتى كليەنتتەرى شاقىرسا, امال جوق, جولعا قايتا شىعىپ كەتەتىن. ۇيقىمدى اشامىن, شارشاعانىمدى باسامىن دەپ ءجۇرىپ «ديزي-ميزي» دەگەنگە قالاي ۇيرەنىپ العانىن بىلمەي قالدىق. كەيدە قاتتى ۇيقىسى كەلىپ تۇرسا دا, دەگبىرى قاشىپ, مازاسىزدانىپ, جۇرەگىم ءجيى سوعىپ تۇر دەپ وتىرۋشى ەدى. كۇيەۋىمنىڭ ەرتە جۇرەگى توقتاپ قالعانىن وسىدان كورەمىن», دەگەن كەلىنشەك كوزىنە كەلىپ قالعان جاستى بىلدىرمەۋگە تىرىسىپ, بەتىن تەرەزەگە بۇردى.

قىسقاسى, «كۇيەۋى ىشىمدىكپەن بىرگە ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ءىشىپ وتىرىپ, اياق استىنان ينفاركت الىپتى», «بالاسىنىڭ قولىنان «ەنەرگەتيك» تۇسپەۋشى ەدى...» دەگەن سىندى اڭگىمەلەر تومەندەگى دەرەك­تەر­دى جيناۋعا جەتەلەگەنى راس. ويتكەنى ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار دا ەلەكتروندى سيگارەت سياقتى قاۋىپتى ونىمدەرگە جاتادى. ولاردىڭ ءتۇرى دە, ماركاسى دا كوپ, قۇرامى مەن ءدامى نەشە ءتۇرلى جانە دۇكەندەردە شەكتەۋسىز ساتىلا بەرەدى. ەگەر جاقسى بولسا, نەگە نورۆەگيا, دانيا, فرانتسيا سياقتى دامىعان ەلدەر ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ساتۋعا رەسمي تۇردە تىيىم سالعان دەرىمىز انىق.

سونىمەن «ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ەلىرت­كىش جاڭا ەسىرتكى مە, الدە جاي سۋسىن با؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە دەپۋتاتتارىمىز دا دۇركىن-دۇركىن ماسەلە كوتەرگەنى ەسىمىزدە. ال دسۇ ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن انىقتاپتى دەدىك. بىراق سەرگىتكىش سۋسىنداردىڭ زيانى تۋرالى الىپقاشپا اڭگىمە نەگە تىيىلمايدى؟ شىندىعىندا زيانسىز بولسا, وندا اۋستراليا, جاڭا زەلانديا, ساۋد ارابياسى ءوز نارىقتارىندا ولاردى ساتۋعا دا, ىشۋگە دە نەگە قاتاڭ تىيىم سالدى؟ جوعارىدا اتالعان دانيا مەن نورۆەگيادا نەگە ءدارىحانالاردا عانا ساتىلادى؟

ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى شىعارعان قاي ەل دەگەن ساۋالعا ءدوپ جاۋاپ بەرۋ قيىن, سەبەبى ادام بالاسى الميساقتان ادامدى ەلىرتەتىن, ەسىرتەتىن سۋسىن تۇرلەرىن جاساۋ­دى بىلگەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. «عاجايىپ سۋسىندى» امەريكالىقتارعا دا, جاپوندارعا دا تەليتىن دەرەكتەر جەت­كىلىكتى.

شىندىعىندا, سەرگىتكىش سۋسىنداردىڭ زيانى تۋرالى اڭگىمەنى العاش رەت 2010 جىلى اقپاندا سول كەزدەگى پارلامەنت ءما­جىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ۆلاديمير نە­حو­روشەۆ كوتەرىپ: «ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ قۇرامىندا ادام اعزاسىنا وتە قاۋىپتى حيميكاتتار بار. ولاردى حح عاسىردىڭ 60-جىلدارى ۆەتنامدا سوعىسقان امەريكالىق جاۋىنگەرلەردىڭ مورالدىق جانە اسكەري رۋحىن ىنتالاندىرۋ ءۇشىن اقش-تىڭ قورعانىس مينيسترلىگى ازىرلەگەن. الايدا وسىنداي سۋسىنداردى تۇراقتى پايدالانۋدىڭ ناتيجەسىندە جاۋىنگەرلەردىڭ اراسىندا باس اۋرۋى, مي ىسىگى, باۋىر اۋرۋى سىندى دەرتكە شالدىققاندار كوبەيىپ كەتكەن. سالدارىنان سەسكەنگەن پەنتاگون سۋسىنداردى اسكەرلەرگە بەرۋگە تىيىم سالۋعا ءماجبۇر بولعان. ال تاريحتا بولعان وسىنداي كەلەڭسىز وقيعالاردان ساباق الۋدىڭ ورنىنا ەلىمىزدە كەيىنگى كەزدە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى قۇمارتا ىشەتىندەردىڭ قاراسى كوبەيە باستاعان», دەگەنى جادىمىزدا.

قىسقاسى, ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار وسىلاي ادام اعزاسىن الداپ سوعادى دەسەك, ىشكەننەن كەيىن 10 مينۋتتا ونىڭ قۇرامىنداعى ينگرەديەنتتەر ىشەككە بارىپ, قانتتى كوتەرىپ جىبەرەدى. 20 مينۋتتان سوڭ قانت دەڭگەيى شارىقتاپ, ادامنىڭ بىردەن كوزى شايداي اشىلىپ, تاۋ قوپاراتىنداي كۇش-قۋات پايدا بولادى. كوفەيننىڭ اسەرىنەن مي 40 مينۋتتان سوڭ دوفامين بولە باستايدى دا, 1 ساعات وتكەننەن سوڭ كوفەين وتكە ۋ سياقتى اسەر ەتە باستاعاندىقتان, اعزا ودان قۇتىلۋعا اسىعادى. كىشى دارەتپەن شىعىپ كەتكەنىمەن, 2 ساعاتتىڭ ىشىندە اعزانى گيپوگليكەميا باسادى, ياعني قالجىراپ, تەز اشۋلاناتىن, ەشتەڭە جاقپايتىن ادام بولىپ شىعا كەلەسىز. بۇل كۇيدەن قۇتىلۋ ءۇشىن تاعى ءىشۋى مۇمكىن, سولاي بۇل سۋسىنعا دا بايلانادى. اسىرەسە كۇن مەن ءتۇنى اۋىسقاندار. تەگىن كۇش, تەگىن قۋاتقا ءماز بولعاندار ونىڭ سالدارىن بىلمەيدى. بۇل – الدامشى سەزىم. اعزانى «وياتۋدىڭ» مۇنداي جاساندى جولى ونى ىشە بەرگەن سايىن دەنساۋلىقتى كۇيرەتىپ كەتەدى. بۇل سۋسىندار ادامعا سىرتتان ەشقانداي ەنەرگيا بەرمەيدى, تەك ادامنىڭ رەزەرۆتەگى ەنەرگياسىن قوز­دىرۋ ارقىلى وزىنە الىپ بەرەدى. قا­راپايىم تىلمەن ايتقاندا, بولاشاققا قاجەت ەنەرگيانى اعزاڭىزدان ۋاقىتىنان بۇرىن قارىزعا الىپ بەرەدى. ۇيىقتايتىن ۋاقىتتا وياۋ, شارشاپ تۇرعانىڭىزدى سەزبەي, سەرگەك كۇي كەشەتىنىڭىز سوندىقتان. قىسقاسى, ەمتيحانعا دايىندالىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەرگە, جۇمىسىن ۋاقىتىندا تاپسىرىپ ۇلگەرمەي جۇرگەن قىزمەتكەرلەرگە, سپورتتىق رەكوردتارعا ۇمتىلعان سپورت­شى­لارعا, شارشاعان جۇرگىزۋشىلەر مەن تۇنگى كلۋب قىدىرىمپازدارىنا ناعىز قۇت­قارۋشىداي كورىنەتىن سۋسىندى پايدا­لانۋدىڭ شەگى, ءجونى بولماسا, سالدارى قايعىلى.

ماماندار ەنەرگەتيكالىق سۋسىن­داردىڭ كوبىنىڭ قۇرامىندا كوپ مول­شەر­دە ۆ دارۋمەنى بولاتىنىن, بۇل جۇرەك سو­عىسىن جيىلەتىپ, اياق-قولداردىڭ دىرىل­دەۋىنە سەبەپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. سوندىقتان دا دارىگەرلەر سپورت ەشقاشان سەرگىتكىش سۋسىندارمەن دوس بولا المايتىنىن ەسكەرتەدى. ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى ەشقانداي جاعدايدا ىشىمدىكپەن ارالاس­تىرىپ ىشۋگە بولمايدى. كوفەين قان قى­سىمىن كوتەرسە, ال ىشىمدىك ونىڭ اسەرىن ودان سايىن ارتتىرادى. نا­تيجەسىندە, گيپەرتونيالىق كريزگە ۇشى­راتۋى ابدەن مۇمكىن. سول سياقتى فيت­نەسكە باراتىندار دا كوفەيننىڭ نەسەپ اي­داعىش قاسيەتىن جاقسى بىلۋگە ءتيىس. ياعني جاتتىعۋدان كەيىن ەنەرگەتيكالىق سۋسىن ىشۋگە بولمايدى, ويتكەنى جاتتىعۋ كەزىندە اعزا ونسىز دا كوپ سۇيىقتىق جوعالتادى. سۋسىننىڭ اسەرى تارقاعان سوڭ دا اعزاعا كۇش جيناۋ ءۇشىن دەمالىس قاجەت. سونداي-اق ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ قۇرامىندا تاۋرين جانە گليۋكۋرونولاكتون بار. بۇل ينگرەديەنتتەردىڭ اعزاعا قالاي اسەر ەتەتىنى تۇپكىلىكتى زەرتتەلمەگەن. سون­دىق­تان تاۋرين مەن گليۋكۋرونولاكتوندى جوعارى مولشەردە پايدالانۋ قاۋىپ­سىزدىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەگەن.

وسى ارادا مىنا ماسەلەگە توقتالا كەتكەن ءجون. جاس الماتىلىقتار ەنەرگە­تيكالىق سۋسىنداردان كەيىن ينفاركپەن اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ جاتىر دەگەن دەرەكتەرگە قاتىستى جۋىردا الماتى قالالىق كارديو­لوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى المات قوداسباەۆ ءوزىن مامان رەتىندە مازالايتىن ويلارىمەن بولىسكەن ەدى.

«وتاندىق كارديولوگتەر حيرۋرگيالىق كومەك كورسەتۋ سالاسىنىڭ سوڭعى تەح­نو­لوگيالارىن مەڭگەرگەن. قازىر Rotab­lator قۇرىلعىسى پايدالانىلادى, بۇل جۇرەك تامىرلارىنداعى كالتسيلەنگەن تۇيىندەردى جويۋعا ارنالعان ال­ماز­دالعان بور ماشينا. الايدا, وكى­نىش­كە قاراي, ناۋقاستاردىڭ وزدەرى بىلە تۇرا, زياندى ادەتتەردەن باس تارتۋعا اسىقپايتىندىقتان, دەنساۋلىعى ءسوزسىز سىر بەرەدى. قازىر جۇرەك-قان تامىرى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى جاساردى. بۇرىن ءبىزدىڭ نەگىزگى كونتينگەنت 60-70 جاس­تان اسقاندار بولسا, بىراق كەيىنگى ۋا­قىتتا جۇرەك اۋرۋىنىڭ ءارتۇرلى فورماسى بار ناۋقاستار ءجيى كەزدەسە باستادى. نەگىزگىسى ارتەريالىق گيپەرتەنزيا بولسا, ونىڭ كورسەتكىشى جوعارى. تاعى ءبىرى ينفاركت – كۇيزەلىستەن, جۇيكەگە تۇسەتىن سالماقتان, زياندى سۋسىنداردى شامادان تىس تۇتىنۋدان اعزانىڭ شامادان تىس جۇكتەلۋىنىڭ سالدارى. بىزگە ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى تۇتىنۋدان پايدا بولعان ءارتۇرلى جۇرەك اۋىتقۋىمەن دە كەلەدى. وكىنىشتىسى, ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ جۇرەككە اسەرى تۋرالى عى­لى­مي زەرتتەۋلەرگە جەتكىلىكتى كوڭىل بو­لىن­بەيدى», دەپ قىنجىلدى دارىگەر.

سونىمەن قاتار كارديوحيرۋرگ ناۋ­قاستاردىڭ انامنەز كەزىندە ەنەرگە­تي­كالىق سۋسىنداردى شامادان تىس تۇ­تىنعانىن ايتقانىن العا تارتتى. ولار­دىڭ جۇرەك كورسەتكىشتەرى وزگەرگەن, جال­پى پاتولوگيا بار. ەنەرگەتيكالىق سۋسىن­دارعا تىيىم سالىنبايدى, دەگەنمەن دەنساۋلىعىن كۇتەتىن ءاربىر ادام جاق­سى جارناماعا قاراماستان بۇل سۋسىن­دار­دىڭ اعزاعا زياندى ەكەنىن ءتۇسىنۋى شارت. دارىگەرلەر اسىرەسە ەنەر­گە­تيكالىق سۋسىنداردى جۇكتى ايەل­دەر­گە, بالالارعا, جاس­وسپىرىمدەرگە, ەگدە ادامدارعا, گيپەرتونيادان زارداپ شەگەتىن, جۇرەك-قان تامىرلارى جۇيەسىندە دەرتى بار, گلاۋكوما, ۇيقىسى بۇزىلعان, تەز قوزعىش جانە كوفەينگە سەزىمتال ادامدارعا ىشۋگە بولمايتىنىن ايتۋدان شارشاعان ەمەس.

«دەنساۋلىقتى جاستايىڭىزدان ساق­تا­ڭىزدار. دۇرىس تاماقتانۋ, ۇيقىڭىز بەن دەمالىسىڭىزدى رەتتەپ وتىرعان كەزدە عانا جۇرەگىڭىز عارىشكەردىكىندەي بولماق. تۇراقتى قان قىسىمى, تۇراقتى يمپۋلس – قالىپتى دياپازونداعى بيو­حيميالىق كورسەتكىشتەر. مىنە, عارىش­كەرلەردىڭ دەنساۋلىعى دەگەن وسى», دەيدى ا.قوداسباەۆ.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, ءبىر شىنى كوفەنىڭ اسەرى 1-2 ساعات ساق­تالسا, ەنەرگەتيكالىق سۋسىننىڭ كۇشى 3-4 ساعات­قا دەيىن سوزىلادى. سەر­گىت­كىش سۋسىندار اعزانى ەنەرگيامەن قام­تاماسىز ەتەدى دەگەن تۇجىرىم دا دا­لەل­سىز. سۋسىندا ەشقانداي ەنەرگيا جوق, ول – تەك ەنەرگيا قوز­دىرۋشى. قورىتا ايتقاندا, ءبىز اعزاداعى ءوز قورىمىزدى پايدالانامىز, ياعني ءوز ەنەرگيامىزدى وزىمىزدەن قارىزعا الا تۇرامىز. الايدا ەرتە مە, كەش پە, بۇل قارىزدى ءتۇرلى كەسەلدەر تۇرىندە ەسە­لەپ قايتارۋعا تۋرا كەلەدى.