كاسپي تەڭىزى – رۋحانيات ءۇشىن تاڭعاجايىپ تاريح پەن تاعىلىمدى اڭىزداردىڭ وزەگى, ەكونوميكالىق تۇرعىدا قويناۋى قازىناعا تولى مەكەن, ەلىمىزدىڭ بىرەگەي سۋ قاقپاسى. وكىنىشكە قاراي, كەيىنگى جىلدارى كاسپي تەڭىزىندە الاڭداتارلىق ءتۇرلى ەكولوگيالىق وقيعالار ورىن الىپ جاتىر. يتبالىقتاردىڭ قىرىلۋىن اۋادان كوردىك, سۋدىڭ ءوزىن كىنالادىق, قۇرىلعان توردان كوردىك, جاعالاۋدا ءبىر بۇزىقتىڭ يتبالىقتى تاياقتاپ جاتقانى كورىنە كەتىپ, سول بۇزىققا شۇيلىكتىك. اقىرى جىل سايىن يتبالىقتىڭ جاپپاي قىرىلۋى سول ءبىر تاياقتىڭ اسەرىنەن بولعانداي ۇلكەن «عىلىمي جاڭالىقپەن» تىنىستادىق.
تەڭىز سۋىنىڭ ءارتۇرلى تۇسكە بويالۋىنا بالدىرلاردى كىنالى ەتە سالدىق, «ارقا جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەگەندەي, تەڭىز تەڭىز بولعالى تابانىنان اجىراماي وسەتىن بالدىر بىلتىر دا, بيىل دا اياقاستىنان نەگە ءتۇسىن قۇبىلتتى؟ وعان جاۋاپ ىزدەگەن ەشكىم بولعان جوق.
كەيىنگى جىلدارى تەڭىزدىڭ ويسىراي تارتىلىپ بارا جاتقانىن تۇرعىندار, جەلى قولدانۋشىلارى, جۋرناليستەر بولىپ دەر كەزىندە ايتىپ باستاعانىمىزبەن, وعان دا ەلەڭ ەتكەن قۇلاق بولمادى. سول باياعىشا «كاسپي تەڭىزىنىڭ ءوزىنىڭ داعدىسى سولاي» دەگەن راۋىشتەگى جاۋاپ بەرىلدى. داعدى دەگەندەرى اقش عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنۋدەن تۋعان پىكىر بولسا كەرەك. امەريكا عالىمدارى 1996-2015 جىلدارى كاسپيدىڭ دەڭگەيى ءبىر جارىم مەترگە تومەندەگەنىن ايتادى. ولار بۇل قۇبىلىستى الەمدىك جىلىنۋ ۇدەرىسىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ, 1979-2015 جىلدارى كاسپي تەڭىزى دەڭگەيىنىڭ قالاي وزگەرگەنىن مىسالدارمەن كورسەتىپ, 16 جىل ىشىندە, ياعني 1979-1995 جىلدار ارالىعىندا تەڭىز دەڭگەيى جىل سايىن 12,74 سانتيمەترگە كوتەرىلگەنى تۋرالى باياندايدى.
الايدا 1996-2015 جىلدارى تەڭىز دەڭگەيى قايتادان جىل سايىن 6,7 سانتيمەترگە تومەندەگەنى بايقالعان. وسى 19 جىل ىشىندە كاسپي 1,3 مەترگە دەيىن تارتىلعان. بۇگىندە تەڭىز سۋى ءبىراز قايتىپ, جاعانى كەبەرسىگەن قۇرعاقشىلىق باسقان كەزدە وتاندىق, شەتەلدىك عالىمدار, ەكولوگتەر تاراپىنان دا الاڭداۋشىلىق تۋىنداپ وتىر.
– كاسپيدەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋ بەلگىسى ەكى مەترگە جەتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. جاعداي بارىنەن بۇرىن اكۆاتورياسى سونشالىقتى تەرەڭ ەمەس, كاسپيدىڭ جاعالاۋ ايماقتارىندا ورنالاسقان مەملەكەتتەرگە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. سولتۇستىك بولىكتەگى (قازاقستان مەن رەسەي) تەرەڭدىك 1,5 مەترگە جەتەدى نەمەسە ودان دا تاياز. بۇل جاعداي كاسپي تەڭىزىنىڭ ەكولوگياسىنا دا كەرى اسەر ەتەدى. بۇدان بولەك, وبلىسىمىزدا ورتاشا جىلدىق تەمپەراتۋرانىڭ شامامەن گرادۋسقا ارتۋى دا ءبىرشاما كەدەرگىسىن كەلتىرەدى, – دەيدى «وڭتۇستىك كاۆكاز» ساياساتتانۋشىلار كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى يلگار ۆەليزادە.
عالىمدار تەڭىزدىڭ تارتىلۋىنا جاھاندىق جىلىنۋدىڭ اسەرى بار دەگەندى ايتادى. 1996-2015 جىلدار ارالىعىندا اۋا تەمپەراتۋراسى كاسپيدە 1°C-عا جوعارىلاعان. تەك كاسپي ەمەس, بالقاش, ەدىل وزەندەرىمەن بىرگە ازەربايجان ەلىندەگى بىرقاتار وزەن-سۋلار كولەمىندە دە وزگەرىستەر بايقالعان. كاسپيدەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىن تابيعي ۇدەرىس دەپ قاراۋ كەرەك. اكۆاتوريانىڭ ۇلعايۋى دا, ازايۋى دا جاعىمسىز سالدارعا اكەلەتىنى ءسوزسىز. ەڭ الدىمەن, بارلىعى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن بالىق اۋلاۋعا, تەڭىز پورتتارىنىڭ جۇمىسىنا جانە تەڭىز جاعاسىنداعى تۋريستىك نىساندارعا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. كاسپيدىڭ دەڭگەيى تومەندەگەن سايىن جەراستى سۋلارى دا ازايادى. بۇل ءوز كەزەگىندە جانۋارلار الەمى وكىلدەرىنىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىنىڭ تارىلۋىنا جانە ولاردىڭ قورەكتەنۋ ورتاسىنىڭ تارىلۋىنا اكەلىپ سوعادى. سۋ دەڭگەيىنىڭ مۇنداي كۇرت تومەندەۋى جۇك تاسىمالداۋ كولەمىنە دە اسەرىن تيگىزەدى. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتان باستاپ شارالار قابىلداۋدى باستاۋ قاجەت, دەيدى باكۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى كاسپي عىلىمي ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى شىڭعىس يسمايلوۆ.
گەرمانيا مەن نيدەرلاندى عالىمدارى عاسىر سوڭىنا قاراي كاسپي تەڭىزىندەگى سۋ دەڭگەيى 9-18 مەترگە, ال سۋ قويماسىنىڭ اۋدانى ۇشتەن بىرىنە ازايۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. جاقسى ءسوز ايتىپ وتىرعان ەشكىم جوق. كاسپي تەڭىزى راسىندا اپاتتى ايماققا اينالدى ما؟
جاسىراتىنى جوق, ءبىز جالعىز تەڭىزدى جارتىمدى قورعاي الماعاندىعىمىز دا راس. تەڭىز – تىرشىلىك, تەڭىز – تۇتاس جەكە اعزا. ونىڭ الەمىن – فلوراسى مەن فاۋناسىن, يىرىمدەر مەن ۇيىقتارىن, سۋ جولدارىن, ياعني ىشكى اعىستار مەن باعىتتاردى, ىشكى-سىرتقى احۋالىن عىلىمي تۇرعىدا تەرەڭ تالداپ-تۇسىندىرەتىن, زەرتتەپ-زەردەلەيتىن, دەرتىن انىقتاپ ەمدەيتىن, بولۋى مۇمكىن اپاتتاردىڭ الدىن الاتىن ءبىر دە ءبىر عىلىمي ورىن بىزدە جوق! كاسپيدە بولىپ جاتقان ەكولوگيالىق وقيعالارعا سىرتتاي سىرعىتپا جاۋاپ بەرۋمەن جىلدار ءوتتى. سالىنباي قالعان جول مەن اشىلماعان مەكتەپكە, كوركەيمەگەن اۋىل مەن كوشەسى قيسىق قالاعا, كەشىككەن اۆتوبۋسقا, بىتپەيتىن جۇمىسسىزدىق جىرىنا قاتىستى حالىق الاڭداۋشىلىعىن باسۋ ءۇشىن ايتىلاتىن جۇباتۋ سيپاتىنداعى ءسوز ەكولوگياعا قاتىستى, اسىرەسە كاسپي تەڭىزىنىڭ قازىرگى قاسىرەتتى حالىندە ايتىلماۋى كەرەك! وكىنىشكە قاراي, كاسپي شەگىنىپ بارادى, بۇعان دەيىن تولقىندارمەن جاعالاسىپ, سۋ جامىلىپ جاتاتان تاستار ارسا-ارسا جالاڭاشتانىپ, ەرنى كەزەرگەن ءشول جاعالاۋدىڭ كولەمى ۇلعايىپ بارادى.
كاسپيدى نە كۇتىپ تۇر؟ تەڭىز ءۇشىن نە ىستەي الامىز؟ وكىنىشكە قاراي, ەشبىر عالىم تەڭىزدى قۇتقارۋ جولدارىن ايتىپ بەرە المايدى, ادامزات جاھاندىق جىلىنۋ اسەرىنەن بولعان قۇبىلىس الدىندا دارمەنسىزدىگىن مويىنداعانداي.