اۋىل ماسەلەسى قازىر مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىندا باستى باعىت بولىپ تۇرعانى قۋانارلىق ءجايت. ويتكەنى اۋىل پروبلەماسى – ەلىمىزدە تۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ ماسەلەسى عانا ەمەس, ازىق-ت ۇلىكتى پايدالاناتىن بۇكىل ەلدىڭ قامى بولىپ تابىلادى.
اۋىل ەكونوميكاسىنىڭ العا تارتاتىن – اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى. ال بۇل سالانىڭ باستى ميسسياسى – ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ءوندىرۋ مەن جەڭىل ونەركاسىپكە شيكىزات شىعارۋ. اۋىل تۋرالى ساياسات وزگەرگەنمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى تۋرالى ساياسات وزگەرمەي تۇر. تارازى باسىن باسىپ تۇرعان سول باياعى لاتيفۋنديستەر, ياعني ءىرى جەر يەلەنۋشىلەر. قازاقستاننىڭ اگرووندىرىسىنىڭ باستى باعىتى بيداي بولعاندىقتان باسىمدىق وتىز جىلدان بەرى ەكسپورتقا بەرىلىپ تۇر. ياعني, شىققان ءونىمدى ءبىرىنشى كەزەكتە ەكسپورتتاۋ. ەلىمىزدە وتكەن جىلى 21,8 ميلليون توننا ءداندى داقىل ءوندىرىلدى, ونىڭ 13,2 ميلليون تونناسى ەكسپورتقا جونەلتىلدى. قالعانى, ياعني 11,9 ملن توننا ىشكى سۇرانىستا. فيزيولوگيالىق نورماعا سايكەس ءاربىر ادام جىلىنا 109 كگ نان ونىمدەرىن پايدالانۋ كەرەك, ول 18,9 ميلليون ادامعا شاققاندا 2,8 ملن توننا بولادى. سوندا قالعان استىق قايدا دەگەن سۇراق تۋادى, جارايدى تۇقىمعا – 1,49 ملن توننا, مال جەمىنە 1,23 ملن توننا كەتسىن دەلىك. بۇعان رەسەيدەن يمپورتتالاتىن جىلىنا 1 ملن توننا استىعى جانە كولەڭكەلى جولمەن كەلەتىن 2 ملن توننا استىقتى قوسىڭىز. قالاي دەگەنمەن دە اريفمەتيكامىز ۇرماي تۇر. ال وسىنداي مولشىلىقتا ۇن شىعاراتىنداردىڭ وندىرىسكە بيداي جەتپەيتىنىن ايتىپ شىرىلدايتىنىن قوسىڭىز.
بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى كوزبوياۋشىلىقتا, ياعني وتىرىك اقپار بەرۋ, كورشى ەلدەرگە جاسىرىن استىق جونەلتۋ, نەمەسە جوق استىققا سۋبسيديا بەرۋ ارقىلى پايدا تابۋ سياقتى كوررۋپتسيالىق سحەمالاردا جاتقان سياقتى.
ەندى تارازىنىڭ ەكىنشى جاعىندا حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتى تۇر. بۇل – ەكونوميكالىق قانا ەمەس, وتە نازىك الەۋمەتتىك ماسەلە. ادام بالاسى اشتىققا 15-20 كۇن شىدايدى ەكەن, بىراق ورگانيزم كەرى وزگەرىستەرگە ۇشىرايدى, ال ەسكى كيىممەن, دۇنيەسىز ءومىر سۇرە بەرۋگە بولادى. ارينە, نان مەن سۋ ءىشىپ, تولىققاندى تاماقتانباعان ادامنىڭ جۇمىس ىستەۋ مەن ويلاۋ قابىلەتى تومەندەيدى, ءتۇبى اۋرۋعا شالدىعادى. باستىسى قوعامدا مۇنداي جاعداي الەۋمەتتىك قايشىلىقتارعا اكەلەدى. ەسكە سالا كەتەيىن وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن تۋنيس, ەگيپەت, يەمەن ت.ب. ەلدەردە بولعان «اراب كوكتەمى» دەپ اتالعان ۇكىمەتكە قارسى كوتەرىلىستىڭ باستى سەبەبى وسى ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاۋى بولعان. قازاقستاندا مۇنداي جاعدايدىڭ بولماۋىنا كەپىلدىك تەك تاعامنىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپالى بولۋى.
ول ءۇشىن, بىرىنشىدەن, ۇكىمەتتىڭ اگرارلىق ساياسات تارازىسىنداعى باسىمدىق ەلدى, ياعني تۇگەل دەرلىك بارلىق اۋداندار مەن قالالارداعى تۇرعىنداردى فيزيولوگيالىق نورماعا سايكەس وزىمىزدە وندىرىلەتىن ونىممەن قامتاماسىز ەتۋ.
ەكىنشىدەن, ارتىلعان ءونىم نەگىزىندە كەلەسى جىلعا جەتەتىندەي قور جاساۋ, اۋدان كولەمىندە ارتىلعان ءونىمنىڭ بارلىق تۇرلەرىن قازاقستان ىشىندە باسقا اۋداندارعا تاراتۋ.
ۇشىنشىدەن, وندىرىلگەن ءونىم ەل ىشىندە ورنالاستىرىلىپ بولعاننان كەيىن عانا وكىلەتتى ورگان ونى ەكسپورتقا شىعارۋعا رۇقسات بەرۋگە ءتيىس. ماسەلە وتاندىق ءونىمدى ەكسپورتقا شىعارۋدى شەكتەۋ ەمەس, ونى تەك ءوز كەزەگىمەن جۇرگىزۋ, ويتكەنى باستى ماقسات حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ. بۇل جەردە ءونىمنىڭ باعاسى مەن ونى جەتكىزۋ پروبلەماسى شىعادى. ونى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جولىمەن شەشۋگە بولادى, ياعني سۋبسيديا, جەڭىلدەتىلگەن نەسيە مەن فورۆاردتىق كەلىسىمدەر.
جاسىراتىنى جوق, قازاقتىڭ بيدايى تۇگەل شەتەل اسىپ جاتىر. وعان ءبىر سۋبەكتيۆتى دالەل كەلتىرەيىن. جاقىندا تاشكەنتتە جانە دۋشانبەدە بولىپ قايتتىم, قاي جەردە دە نان ونىمدەرى وتە ءدامدى, ءتىپتى, ولار تاندىردا پىسكەن نان ەمەس, مەيرامحانادا دايىندالسا دا ءدامدى. ويتكەنى ۇن قازاقستان بيدايىنان جاسالعان. ەندى تاريحي كەزەڭدەگى ءبىر الىس-بەرىستى ەسكە الايىق, كەڭەس داۋىرىندە قازاقستان بيدايى وزدەرىنە مولىنان وندىرىلۋىنە قاراماستان ۋكرايناعا جونەلتىلەتىن ەدى. سونداعى ءۋاج, قازاقستاننىڭ كلەيكوۆيناسى كوپ قاتتى سۇرىپتى بيدايى نان ونىمىنە ءدام بەرەدى ەكەن. وسى جەردە تاعى ءبىر وي كەلەدى, قازىر بۇل ەلدىڭ بيدايى سوعىسقا قاراماستان ەۋروپا, افريكا جانە باسقا ەلدەرگە مولىنان ەكسپورتتالادى, ال سول ەلدەرگە قوسىمشا قازاقستان بيدايى دا بارىپ جاتسا نان ونىمدەرى الدەقايدا ءدامدى بولارى ءسوزسىز. بىراق شەتەلدىكتەر ءبىزدىڭ بيدايدا مۇنداي قاسيەت بارىن بىلمەۋى دە مۇمكىن.
قورىتا ايتقاندا لاتيفۋنديستەر دەپ ايتىپ وتىرعانىمىز – بيزنەس وكىلدەرى تابىس تابادى, تابىسىنان سالىق تولەيدى, جۇمىس ورنى بار دەگەن سياقتى, بىراق ولاردىڭ سانىن قازاقستاندا ءدال ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ەندى شامالاۋ ەسەبىنە جۇگىنسەك, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى شاعىن كاسىپكەرلىكتە 452 مىڭ ادام جۇمىس ىستەيدى ەكەن. سولاردىڭ جارتىسىنا جۋىعى ءداندى داقىلمەن اينالىسادى دەگەندە ولار 200 مىڭ ادامدى قۇرايدى, ياعني بۇكىل وتانداستارىمىزدىڭ 1 پايىزى شاماسىندا. سوندا تارازى باسىندا 200 مىڭ ادامنىڭ تابىستى ءومىرى مەن 19 ميلليون ادامنىڭ پايدالاناتىن نان ونىمدەرى تۇر. سوندىقتان ۇكىمەتتىڭ اگرارلىق ساياساتىندا الدىمەن حالىقتى تاعاممەن قامتاماسىز ەتۋ, سونان كەيىن اگرارلىق سالاداعى كاسىپكەرلەرگە پايدا تابۋعا رۇقسات بەرۋ قاعيداسى بولۋ كەرەك. ويتكەنى مەملەكەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ – ۇكىمەتتىڭ زاڭمەن بەكىتىلگەن مىندەتى.
اتامۇرات شامەنوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى