ەتىكشىلەرىمىزدىڭ نارىقتاعى ۇلەسى – 3,3% عانا

بيىل ءبىرىنشى ساۋىردەن باس­تاپ ەلىمىزدە اياقكيىم تاۋارلارىن تاڭبالاۋ جانە قادا­عالاۋ ەرەجەلەرى تولىق كۇشى­نە ەندى. الداعى ۋاقىتتا تىركە­لىم­نەن وتپەگەن اياقكيىمدى ساتۋعا تىيىم سالىنادى.

قولدانىستاعى ەرەجەگە­ ساي­كەس, ناۋرىز ايىندا تاڭبا­لان­عان اياقكيىمنىڭ كولەمى ەكى ەسەگە ءوسىپ, 6 145 348 بىرلىكتى قۇرا­عان. ءساۋىر مەن مامىر ايلا­رىن­دا تاۋارلارىن تاڭبالاۋ جانە قاداعالاۋ جۇيەسىندە اي سايىن 15 ملن استام اياقكيىم كودى تىركەلىپتى. بۇل بيزنەستىڭ جوعا­رى بەلسەندىلىگىن كورسەتەدى. وسى­عان قاراعاندا, قاداعالاۋ جۇيەسى كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەسىپ وتىر دەۋگە بولادى. ال رەسمي مالىمەتتەر بويىنشا, بۇل سالاداعى كولەڭكەلى ەكونوميكا ستاتيستيكاسى 48%-دى قۇراعان. باعامداساق, ءاربىر ەكىنشى اياقكيىم ەلگە زاڭسىز جەتكىزىلگەن دەگەندى بىلدىرەدى.

وتاندىق وندىرۋشىلەر اياق­كيىم تاۋارلارىن تسيفرلىق تاڭ­با­لاۋ جانە قاداعالاۋ ەرە­جە­لەرىن ساقتاۋدى قولدايتىنىن ايتا­دى.­

«وندىرىستەردە تاڭبالاۋدىڭ بارلىق قاجەتتى ۇدەرىسى قۇرىل­عان, مۇندا كۇردەلى ەشتەڭە جوق جانە تاڭبالاۋدى ەنگىزۋدە پروبلەمالار تۋىندامادى. ءبىز تاڭبالانباعان اياقكيىمدى ساتۋعا تىيىم سالۋعا دايىن بولدىق, ويتكەنى تاڭبالانۋعا ءتيىس ەكەنىن تۇسىنەمىز جانە نارىق­تا اشىقتىق پەن سالاۋاتتى­ باسەكەلەستىكتى ساقتايمىز. تاڭبا­لاۋدى ەنگىزۋ تاۋار قۇنىنا تۇبە­گەي­لى اسەر ەتكەن جوق», دەيدى «QazTextileIndustry» جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ ۇلت­تىق بىرلەستىگى زاڭدى تۇلعالار جانە جەكە كاسىپكەرلەر وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى گۇلميرا ۋاحيتوۆا.

كاسىپكەرلەردىڭ, ونىڭ ىشىن­­­دە يمپورتتاۋشىلاردىڭ دەرەك­تەرى بويىنشا, تاڭبالاۋعا جۇم­سال­عان شىعىن ورتا ەسەپپەن 350 تەڭگەنى نەمەسە ءبىر اياقكيىمگە شامامەن 1%-دى قۇراعان. اياق­كيىم وندىرۋشىلەرى تاڭبالاۋ شىعىندارىن قوسقاندا, ولاردىڭ مارجاسىن 2-4%-عا تومەندەتكەن.

«اياقكيىمدى تسيفرلىق تاڭ­با­­­لاۋدىڭ قاناتقاقتى جوبا­سى­نا قاتىستىق. تاڭبالاۋ شىعىن­دارىنا كەلەتىن بولساق, ءبىز پرينتەر مەن Data Matrix كودتارىن ءبىر رەت ساتىپ الدىق, بۇل شىعىندار اياقكيىمنىڭ وزىندىك قۇنىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى. سونى­­مەن قاتار تاڭبالانباعان اياقكيىم­دى ساتقانى ءۇشىن ايىپپۇل ەنگىزۋ دۇرىس. بيزنەستى جۇرگىزۋ ەرەجەلەرى مەن شارتتارى بارىنە بىردەي بولۋعا ءتيىس», دەگەن پىكىرىن بىلدىرەدى «تارازكوجوبۋۆ» جشس باس ديرەكتورى ەركىن ابدىباەۆ.

تسيفرلىق تاڭبالاۋ مەن قادا­عا­لاۋدى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە اياق­كيىمنىڭ رەسمي يمپورتى 13 ملن جۇپقا 30%-عا (37,2 ملن جۇپ­­تان 53,1 ملن جۇپقا دەيىن) ۇلعايعان.

2018-2020 جىلدار­ ارا­لى­عىندا تاڭبالاۋ ەنگىزىلگەنگە دەيىن اياقكيىم يمپورتىنىڭ كورسەتكىشى 35-39 ملن جۇپ كولەمىندە وزگەردى. اتالعان جۇيەدە تىركەلگەن اياق­كيىم كاسىپكەرلەرىنەن تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرى 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 55%-عا وسكەن. ال 2022 جىلدىڭ قورى­تىن­دىسىندا سالىق تۇسىمدەرى 2021 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن العاندا 2,2 ەسەگە ارتقان. وسىعان قاراپ, نارىقتاعى تۇتىنۋشىلاردىڭ قاجەتىن يمپورت­تاۋشىلار وتەپ وتىر دەۋ­گە بولادى. سوڭعى ءبىر جىلدا وتاندىق وندىرۋشىلەر 1,7 ملن جۇپ اياقكيىم شىعارىپ, 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 17,6%-عا ارتقان.

وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توق­سا­نىن­­دا 421 مىڭ جۇپ ءوندىرىلىپ, 2022 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلا­رىنا قاراعاندا 38%-دى قۇرادى.

سونىمەن قاتار ۇزاق مەرزىمدە ەلى­مىزدىڭ بىلعارى ونەركاسىبى تۇرا­لاپ, تەك سوڭعى 20 جىلدا ءوندى­رىس وسىمىندە ءبىراز وزگەرىستەر ورىن العانى بار. 2008, 2011 جانە 2015 جىلدارى 1,7-1,8 ملن جۇپ اياقكيىم شىعارىلعانىمەن, ارتىن­شا ءۇش جىلداي قۇلدىراۋعا ءتۇستى.

ستراتەگيالىق جوسپار­لاۋ­ جانە رەفورمالاۋ اگەنت­تى­گى­ ۇلتتىق ستاتيستيكا­ بيۋرو­سى­­­­­نىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە اياق­كيىم­ شىعاراتىن التى كوم­پانيا جۇمىس ىستەيدى. ولار­دىڭ اراسىندا جامبىل وبلى­سىن­داعى «تارازكوجوبۋۆ» جشس جىلىنا 500 مىڭ جۇپ باتەڭ­­كە, كەبىس, سپورتتىق اياقكيىم­ مەن ەتىك شىعارادى. «كاز­لەگپروم-الماتى» جشس­ كيىم-كەشەك پەن اياقكيىم­ فابري­كا­سىنىڭ جىلدىق قۋاتى جوعا­رى­ كورسەتكىشتە. بۇلار­دىڭ قاتا­رىندا «جەتىسۋ» اق الماتى اياقكيىم فابريكاسى دا بار.

قارجىلاي العاندا, بىل­عا­رى­ ونەركاسىبىنىڭ بارلىق كاسىپ­ورىنى,ونىڭ ىشىندە اياقكيىم ءوندىرۋ جانە تەرىدەن بىلعارى وڭدەۋ بىلتىر 15,5 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعارعان. الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا قۇندىق ءمانى 16,6%-عا ارتقان. بيىلعى قاڭتار-ءساۋىر ايلارى ارالىعىندا بىلعارى وڭدەۋشىلەر ءونىمىنىڭ قۇنى 5,8 ملرد تەڭگەدەن اسىپ, بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 26,8%-دى­ قۇرا­دى. بىلتىر نارىق تۇتىنۋ­شىلارى 40,3 ملن جۇپ اياقكيىم ساتىپ العان. ماماندار 19,8 ملن حالقى بار ەل ءۇشىن 1,7 ملن جۇپ اياقكيىم تىگۋ وتە از كورسەتكىش ەكەنىن ايتىپ وتىر.

سوڭعى 20 جىلدا وتاندىق ءوندىرىس ءبىر ورىندا تۇرالاپ, وزىمىزدەگى ەتىكشىلەردىڭ ۇلەسى نارىقتىڭ 3,3%-ىن عانا قۇراعان. وسىدان 15-20 جىل بۇرىن وتاندىق اياقكيىم فابريكالارىنىڭ ىشكى­ نارىقتاعى ءونىمىنىڭ ۇلەسى الدە­قايدا جوعارى (25%-37%) ەدى. دەگەنمەن كولەمى قازىرگىدەي از بولعان. ماسەلەن, 2011 جىلدان باستاپ تۇتىنۋشىلار اياقكيىمدى كوبىرەك ساتىپ الىپ, ىشكى نارىقتاعى ساتىلىم كولەمى ءتورت جىل ىشىندە 15 ەسەگە ۇلعايىپ, 5,1 ملن-نان 80,9 ملن جۇپقا دەيىن ارتقان. 2014 جىلى وسىنداي رەكوردتىق كورسەتكىشتەن كەيىن اياقكيىم ساتىلىمى ءبىر تومەندەپ, ءبىر كوتەرىلسە دە, 24 ملن جۇپتان تومەن تۇسپەگەن.

قازىرگى تاڭدا ەل تۇرعىندارىنا اياقكيىمدى شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر قامتاماسىز ەتىپ, 96,7%-دى قۇراپ وتىرعان كورىنەدى.

قارجى مينيسترلىگى مەملە­كەت­تىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ ەسەپ­تە­رى بويىنشا, قىتاي ەلىمىزگە اياقكيىمنىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىسى بو­لىپ تابىلادى.ودان كەيىن تۇركيا مەن وزبەكستان قامتىپ وتىر. وتكەن جىلى ەلىمىزگە 38,7 ملن جۇپ, بيىل قاڭتار-ناۋرىز ايلارى ارالىعىندا 12,2 ملن جۇپ ء(بىر جىلدا 75,6% وسكەن) تاسىمالدانعان. ال بىزگە كەلەتىن يمپورتتىق تاۋارلار باعاسىن شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەر بەلگىلەيدى. ەلدەگى اياقكيىم ونىمدەرى باعا­سىنىڭ سوڭعى جىلداعى ەڭ ەلەۋلى ءوسىمى 2022 جىلدىڭ قاراشاسىنان 2023 جىلدىڭ قاڭتارىنا دەيىن تىركەلدى. جىلدىق باعا ءوسىمىنىڭ كورسەتكىشى 18%-19%-دى قۇراپ, ال اقپان-ناۋرىزدا 120%-دان اسىپ تۇسكەن. مامىر ايىنىڭ سوڭىنداعى ستا­تيس­تيكاعا سۇيەنسەك, جىل سا­يىن اياقكيىم قۇنىنىڭ 18,1%-عا ارتقاندىعىن, ونىڭ ۇستىنە ەرلەر كەبىسى, سپورتتىق اياقكيىم مەن باتەڭكەلەرى ايەلدەر سۇيرەتپەسى, ساندال مەن لابۋتەندەرگە قارا­عان­دا قىمباتتاپ, ءبىر جىل ىشىندە 17,8%-16,8%-دى قۇراسا, بالالار اياقكيىمى 20,1% بولدى.