ماڭعىستاۋداعى ماەك (ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتى) ماسەلەسى – تۇرعىندار ءۇشىن ءبىرازدان بەرى باس اۋرۋعا اينالىپ, ايتىلا-ايتىلا جاۋىر بولعان, ۇكىمەت ەندى عانا نازار اۋدارا باستاعان ماسەلە. نازار نىساننىڭ كەتەۋى ابدەن كەتىپ بولعان سوڭ كەش اۋدارىلدى ما, ماەك-ءتى وڭالتۋ وڭايعا تۇسپەي تۇر. «شىقپا, جانىم, شىقپا» دەپ ماەك-ءتىڭ تىلەۋىن تىلەپ قىستان امان شىقتىق, الايدا قىس قايتا ورالمايدى ەمەس. بىراق ماەك-ءتى جاڭعىرتۋ, وڭالتۋ جاعدايى ماندىماي تۇر.
بۇدان ەكى اي بۇرىن اقاۋعا بايلانىستى كومبيناتتاعى ەكى ەنەرگوبلوك اپاتتى تۇردە اجىراتىلعان ەدى. ناقتىراق ايتساق, «ماەك» جشس جەس ستانساسىندا باس ماي سورعىسىنىڭ اقاۋىنان №3 ەنەرگيا بلوگى مەن گەنەراتوردى ەنگىزۋ يزولياتورىنىڭ بۇزىلۋى سالدارىنان №2 ەنەرگيا بلوگىنىڭ جۇمىسى توقتاتىلدى. سالدارىنان سەرىكتەستىك ستانسالارىنىڭ جيىنتىق گەنەراتسياسى 555 مۆت-تان 264 مۆت-قا تومەندەدى. وسى وقيعا كەزىندە سەرىكتەستىكتىڭ باس ينجەنەرى س.راكوۆ «كاسىپورىندا 30 جىل جۇمىس ىستەگەن تاجىريبەمدە تەك 2015 جىلعى جوسپارلى جۇمىستار جۇرگىزۋ كەزىندە بولماسا, ەكى ەنەرگيا بلوگى ەلەكتر جەلىسىنەن قاتار اجىراتىلعانى ەسىمدە جوق», دەگەن ەدى. وسىدان-اق ماەك-تەگى جاعدايدىڭ حالىقتان باسقا مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالار ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن جانە قازىرگى احۋالدىڭ اۋىرلىعىن اڭعارۋعا بولادى.
ارادا بىرنەشە اي وتكەنمەن, قۇزىرلى ورىنداردان ميللياردتاپ قارجى بولىنگەنمەن, ماەك ەشكىمدى قۋانتا الماي كەلەدى. پرەمەر-مينيستر ءا.سمايىلوۆ ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن وبلىس باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن الداعى جىلۋ بەرۋ ماۋسىمىنا دايىندىق ماسەلەسىن قاۋزاعان باسقوسۋدا ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جەكەلەگەن قازاندىقتار مەن تۋربينالاردا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستاردىڭ ۋاقىتىنان كەشىگىپ جاتقانىن, «ماەك» جشس-نىڭ №2 ەنەرگەتيكالىق بلوگىن جوندەۋگە كەلىسىمشارت جاسالماعانىن ايتتى.
ال كۇنى كەشە باتىس وڭىرلەردە بولعان اپات ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن, ماەك جاعدايىنىڭ مۇشكىلدىگىن اشىق كورسەتتى. ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتىنىڭ اۋماعىندا ءۇش ەنەرگيا قۇراۋشى ستانسا – جەس, جەو-1, جەو-2 بار. ولاردىڭ ارقايسىسى ەنەرگيا بلوكتارىنان تۇرادى. جەس ەنەرگيا بلوكتارىنىڭ بىرىندە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە, قالعان ەكەۋى جۇمىس ىستەيدى. 3 شىلدەدە جىلۋ ەلەكتر ستانساسىندا جۇكتەمەسى 130 مۆت بولاتىن №1 ەنەرگوبلوك اپاتتى جاعدايدا اجىراتىلدى. وسىعان وراي بۇگىنگى تاڭدا ستانسادا تەك ءبىر ەنەرگيا بلوگى جۇمىس ىستەيدى. كاسىپورىنداعى ەنەرگيا بلوگىنىڭ اجىراتىلۋىنا بايلانىستى ماڭعىستاۋ جانە اتىراۋ وبلىستارىنداعى بىرقاتار كەن ورنىندا, اتاپ ايتقاندا «قاراجانباسمۇناي» اق جەلىسى بويىنشا 2 400-دەن استام ۇڭعىما توقتادى. سونداي-اق «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اق جەلىسى بويىنشا «قالامقاس» جانە «جەتىباي» كەن ورىندارىندا 1 131 ۇڭعىما, «ەمبىمۇنايگاز» اق كەن ورىندارىندا 1 809 ۇڭعىما توقتاتىلدى. «وزەنمۇنايگاز» اق-دا وزەن جانە «قاراماندىباس» كەن ورىندارىندا سۋ ايداۋ جۇيەسىنىڭ 30 سورعىسى توقتاتىلدى. «قازترانسويل» اق جەلىسى بويىنشا اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنداعى 11 مۇناي ايداۋ ستانساسىنىڭ جۇمىسى, «ماگيسترالنىي ۆودوۆود» جشس جەلىسى بويىنشا ءۇش سۋ سورعى ستانساسىندا سۋ ايداۋ توقتاتىلدى. جالپى, ماەك جشس-نىڭ اپاتتىق جاعدايى مۇناي كومپانيالارىن ءىرى كولەمدە شىعىنعا باتىردى. وتكەن تاۋلىكتە ءوندىرۋ بويىنشا شىعىن شامامەن 10 مىڭ توننانى قۇرادى. قازىرگى ۋاقىتتا وبلىس كاسىپورىندارى بويىنشا شەكتەۋلەر شامامەن 30% نەمەسە 45 مۆت.
– سىرتقى جەلىلەر تاراپىنان ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرۋدىڭ ۇزىلۋىنە بايلانىستى اتىراۋ ءموز توقتاتىلدى. سول سەبەپتى «KPI inc» جشس, «قاراباتاندا» گاز-حيميا كەشەنى اپاتتىق جاعدايدا توقتاتىلدى. ەلەكترمەن جابدىقتاۋ وشىرىلگەندىكتەن ءاموز بارلىق تەحنولوگيالىق قوندىرعىسى قاۋىپسىز توقتاتىلدى. اۆاريالىق جاعدايدىڭ الدىن الۋ جانە پەرسونالدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اپاتتى جويۋ الگوريتمىنە سايكەس بارلىق قوندىرعىلاردان كومىرسۋتەكتى گاز ىلەسپە گازبەن اۋاعا جىبەرىلدى, – دەيدى «قازمۇنايگاز» وكىلدەرى. ءاموز رەزەرۆۋارلارىندا بۇگىنگى تاڭدا 26 مىڭ توننا اۆتوبەنزين, 34 مىڭ توننا ديزەل وتىنى, 1 500 توننا سۇيىتىلعان مۇناي گازى 6 مىڭ توننا اۆياكەروسين بار. بۇل كولەمدەر جەتى كۇندىك تۇراقتى جونەلتۋگە جەتكىلىكتى. قمگ وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى جىلدارى قمگ كەن ورىندارىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن اۆاريالىق اجىراتۋ سانىنىڭ تۇراقتى وسكەنى بايقالادى. ماسەلەن 2023 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا 153 اجىراتۋ تىركەلدى, ال مۇنايدىڭ جالپى تاپشىلىعى 74 مىڭ توننانى قۇرادى. جوعالعان پايدا 8 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
– ماەك-گى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن ءۇش ستانسانىڭ بىرەۋىندە, ياعني جىلۋ ەنەرگيا ستانساسىنىڭ ءبىرىنشى بلوگى اپاتتى جاعدايدا توقتاتىلدى. ازداعان شەكتەۋلەردەن سوڭ تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتۋ جولعا قويىلعانمەن, ءوندىرىس ورىندارىندا 90 مب جۋىق ەلەكتر ەنەرگياسىنا شەكتەۋ قويىلدى. جاعدايعا وراي كوميسسيا قۇرىلىپ, اقاۋدىڭ سەبەپ-سالدارىن انىقتاۋمەن اينالىسادى. قازاندىق قالىپتى جاعدايدا 230 گرادۋس تەمپەراتۋرادا جۇمىس ىستەيدى, كەشە توقتاعاننان بەرى ول سۋىتىلۋدا قازىر 100 گرادۋس شاماسىندا تۇر. جوسپار بويىنشا 6 شىلدەدە ىسكە قوسىلادى, – دەدى وبلىس اكىمى ن.نوعاەۆ ۇكىمەت وتىرىسىندا.
ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر ءا.سمايىلوۆ ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ەنەرگيا كومبيناتىنىڭ قولدانىستاعى جابدىقتارىن ىسكە قوسۋ جانە جاڭعىرتۋ جونىندە شارالار قابىلداۋ, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى «KEGOC» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ باتىس ەنەرگيا تورابىنىڭ ءتيىستى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ, الىپساتارلىق جانە ججم جاساندى تاپشىلىعىن قۇرۋ فاكتىلەرىن جويۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا «ماەك» جشس-دە ورىن العان جاعدايدىڭ سەبەبىن انىقتاۋ جونىندەگى وبلىستىق كوميسسيا قۇرىلىپ, اپات ورنىنا باردى. جۇمىس توبى ورتالىق ديسپەتچەرلىك پۋنكتكە بارىپ, ەلەكتر گەنەراتسيالايتىن ورتالىقتىڭ جۇمىسىمەن تانىستى.
№1 ەنەرگيا بلوگى توقتاعان ساتتەن باستاپ قازاندىق سالقىنداتۋ ۇدەرىسىندە تۇر. №1 ەنەرگوبلوكتى جوندەۋ جۇمىستارى 5 شىلدەگە جوسپارلانعان. جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن ەنەرگيا بلوگى تولىق كولەمدە ىسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر.
وبلىس اكىمى ن.نوعاەۆ پرەزيدەنت تاپسىرماسى بويىنشا اتىراۋ ءموز جانە ماڭعىستاۋ اتوم ەنەرگەتيكالىق كومبيناتىندا بولعان وقيعانىڭ سەبەپتەرىن تەرگەۋ بويىنشا مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلعانىن ايتتى.
«جاعداي ۇكىمەتتىڭ باقىلاۋىندا. بولاشاقتا باسقا اپاتتاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بولعان وقيعانىڭ ءمان-جايىن انىقتاۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن ماەك-ءتى جاڭعىرتۋ بويىنشا كوپتەگەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. جالپى سوماسى 28 ملرد تەڭگەگە بولاتىن قۋاتتىلىعى تاۋلىگىنە 24 000 م3 سۋ قوندىرعىسىن سالۋعا 10 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بيىل مەكەمەنىڭ تۇراقتى جۇمىسى ءۇشىن كۇردەلى جانە بيىلعى جىلعى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ماەك كاسىپورنى ءوز قاراجاتىنان 6 ملرد 800 ملن تەڭگە ءبولدى. بۇل مەكەمەنىڭ وبلىس ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, وبلىستىق بيۋدجەت رەزەرۆىنەن 2 ملرد 600 ملن تەڭگە ءبولىندى», دەدى وبلىس اكىمى ن.نوعاەۆ.
وقيعاعا وراي ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ا.ساتقاليەۆ ماەك-تەگى اپاتتىڭ سەبەپتەرى مەن كاسىپورىننىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى ايتا كەلىپ: «اپات بولعان ماەك زاۋىتىنداعى جاعدايدىڭ قيىن ەكەنىن بىلدىك. بۇل جاعدايدى جويۋ ءۇشىن وبلىس اكىمدىگى 4,9 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قاراجات سۇراعان. پرەمەر-ءمينيستردىڭ توراعالىعىمەن وتكەن شۇعىل جيىندا زاۋىتقا 3,1 ملرد تەڭگەنى ءبولۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل اپات كاسىپورىننىڭ ۇزاق ۋاقىت قارجىلاندىرىلماۋىنىڭ سالدارىنان بولدى. قارجى جيناقتالدى. تاريف جەتكىلىكسىزدىگىنەن كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن جوق. ەڭبەكاقىنىڭ تومەن دەڭگەيىنە بايلانىستى كاسىبي كادرلىق الەۋەتتى قامتاماسىز ەتۋدە دە بەلگىلى ءبىر پروبلەمالار تۋىندادى», دەپ ءتۇسىندىردى.
ماەك-ءتىڭ جاعدايى مۇشكىل. تۇرعىندار تىنىس-تىرشىلىگىمەن تۇتاس ءوندىرىس سەكتورى كىندىگىنەن بايلانعان الىپ نىسانعا جىلدار بويى سالعىرت قاراۋدىڭ سالدارى وسىنداي اپاتتىق جاعدايعا اكەلىپ سوقتىردى. قىر استىنداعى قىسقا دەيىن جوندەۋ جۇمىسى ەڭسەرىلە مە, جوق جىلدار بويى جامالا تۇسكەن قيىندىقتاردىڭ شەشىمى دە جىلدارعا جۇك بولا ما – بەلگىسىز...
ماڭعىستاۋ وبلىسى