ۇلتتىق جۋرناليستيكا: «قازاق» گازەتىنەن – «قازاق گازەتتەرىنە» دەيىن...

باق قىز­مەت­كەرلەرى كۇنى قارساڭىندا الما­تى­داعى دوستىق ۇيىندە «قازاق» گازەتى جانە ۇلتتىق ءباسپاسوز» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىم­داستىرىلىپ, كاسىبي جۋرنا­ليس­تيكانىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى ماز­مۇندى اڭگىمە ءوربىدى. قازاق مەديا قاۋىمداستىعىنىڭ ۇيىت­قى­ بولۋىمەن, اقپارات جانە قوعام­دىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولدا­ۋىمەن وتكەن جيىندا «قازاق گازەتتەرى» جشس باس ديرەكتورىنىڭ ورىن­­­­با­­سارى دۋمان اناش اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالىنىڭ قۇت­تىقتاۋ لەبىزىن جەتكىزدى. قۇت­تىقتاۋدا «قازاق» گازەتىنىڭ ال­عاشقى سانى جارىق كورگەن 2 اقپاندى «ۇلتتىق ءباسپاسوز كۇنى» دەپ اتاۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەنى ايتىلادى.

وتاندىق باق-تىڭ بولاشاعى مەن بەتالىسى تالقىلانعان وتىرىستا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۆەتلانا سماعۇلوۆا باسىلىمنىڭ ءبىر جىلدىعىنا وراي جاريالانعان «2-ءشى فەۋرال»­ دەگەن باس ماقالادا تاۋەكەل دەپ گازەت شىعارۋدى باستاعاندا, باسى­­لىمنىڭ نەبارى 750 سوم قارا­جاتى بولعانىن, جابىلۋعا شاق­ قالعاندا قالتالى ازاماتتار جۇمىلا كوتەرمەلەپ, جاردەم بەر­گەنىن العا تارتتى. ال بۇل دەرەك­تى «جۇرت ازاماتتارىنىڭ ءبىر سىپىرالارى پۇل جاعىنان, ءبىر سى­پىرالارى قالاممەن, ءبىلىم جاعى­نان, ءبىر سىپىرالارى ەكى جاعى­نان دا جاردەم ەتتى» دەپ, «قازاق» گازەتى اتىنان العىس جاز­عان­ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ جاز­باسى دايەكتەيدى.

عالىم سۆەتلانا سماعۇلوۆا «قا­زاق» گازەتىنىڭ بەيرەسمي ەنتسي­­­كلوپەديالىق باسىلىم بول­عا­نىن, بۇرىن 264 داناسى­ شىق­قان­ گازەتتىڭ مامبەت قوي­گەل­دى­نىڭ زەرتتەۋىمەن تاعى 2 سانى­ تا­بىل­عانىن, ياعني بارلىعى 266 ءنو­مىرى شىققانىن, رەداكتسيا­ سان­­ رەت قۋعىندالسا دا سول كەزەڭ­­دەگى قوعامنىڭ كۇندەلىكتى تى­نىس­-تىرشىلىگىنەن تولىق حابار بەر­گەنىن جەتكىزدى.

دەسەك تە, ءالى دە تاعدىر تالايى تاۋسىلماي كەلە جاتقان قازاق باسىلىمدارىنىڭ بۇگىنگى احۋالى نەندەي دەسەك, دۋمان اناش «قازاق» گازەتى مەن «قازاق گازەتتەرى» جشس اراسىنداعى ۇزىل­مەگەن جالعاستىق «ۇشقىنعا» ۇلاس­قانىن, قازىرگى «Egemen Qazaqstan»-نىڭ «قازاق» گازە­تى­نىڭ باسپاحانا قۇرالدارىن پاي­دالانا وتىرىپ العاش رەت جا­رىق­ كورگەنىن ەسكە سالا كەلە, قازىرگى ءداستۇرلى باسىلىمداردى قوعام سۇرانىسىنا ساي جەتىلدىرۋ, الەۋ­مەتتىك جەلىمەن ينتەگراتسيا­لاۋ­ مەن جازىلىم ناۋقانىن ۇيىم­داس­تىرۋ, قارجىلىق جاعدايى دا بۇرىن­عىشا وزەكتى ەكەندىگىن اتادى. بۇگىندە «قازاق گازەتتەرىنىڭ» قۇرا­مىنا 12 باسىلىم, 3 ينتەرنەت پورتال كىرەدى. «قازىرگى باسىلىمدار – «قازاق» گازەتىنىڭ مۇرا­گەر­لەرى. كەيبىرەۋلەر «مەرزىمدى ءباسپاسوز كەرەك پە؟» دەيدى. ارينە, كەرەك. باسپاسوزگە جارناما بەرۋ بۇرىنعىدان ازايدى. سول ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى ارنالارىمىزدى دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز», دەدى دۋمان اناش.

بەلگىلى جۋرناليست, مەديا­مەنەد­جەر سەرىك جانبولات اق­پا­­را­تتىق شايقاس سوعىس دەڭ­گە­يى­نەن دە اسىپ كەتكەن قازىرگى كە­زەڭ­دە اقپاراتتىق ساياساتقا ءجىتى كوڭىل ءبولۋ كەرەگىن, بىراق كەي­بىر قادام­دار قازاق گازەتتەرىن وسى­رۋگە ەمەس, وشىرۋگە, ماسەلەن «قاز­­­پوشتا» بانكتەرمەن باسەكەگە ءتۇسىپ كەتكەنىن, شەتەلدىك اقپارات­­تىق اكتسيالاردىڭ ۇلەسىن كەمى­تۋ­ جونىندە ماسەلە كوتەردى. جۋر­نا­ليست «قازاق» گازەتى دە كەزىن­دە­ قىسپاق كورىپ قانا قويماي, قۋ­عىن­عا ۇشىراپ, ايىپپۇل تولەپ وتى­­رۋعا ءماجبۇر بولعانىن ەسكە سال­دى. گازەتتىڭ قىزىقتى تاريحىن­ مى­نا دەرەكپەن دە دايەكتەۋگە بولا­دى. عاسىردان استام ۋاقىت بۇ­رىن جارىق كورگەن باسىلىم سول زاماندا «تيتانيكتىڭ» سۋعا بات­قانى تۋرالى دا اقپارات بەرگەن ەكەن.

«مىرجاقىپ دۋلات ۇلى تاقىر جەردەن «قازاق» گازەتىن بەس جىل بويى شىعارعان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جاريالاعان ومىرباياندىق وچەركىندە باسىلىم جارىق كورگەن جىلدارى ەلدەگى كەلەڭسىز جايتتاردى, پاراقورلىقتى, الاياقتىقتى ايقىن سىنعا العانى ءۇشىن بىرنەشە رەت پاتشا اكىمشىلىگى تاراپىنان سالىنعان ايىپپۇلداردى تولەۋگە ءماجبۇر بولعانىن كەلتىرەدى. وسىدان كەيىن «قازاق» گازەتى پات­شا اكىمشىلىگىنىڭ قاتاڭ باقى­لاۋىنا ىلىگىپ, ءاربىر جاريالانعان ما­قالا ءجىتى تەكسەرۋدەن وتكەنى, الايدا 1918 جىلى ۇلتشىل باعىت­تى ۇستانعان باسىلىم جابى­لىپ تىنعانى بەلگىلى», دەيدى عالىم سۆەتلانا سماعۇلوۆا.

ال ءبىزدى ويلاندىراتىنى – ەندىگى اقپاراتتىق ساياساتتىڭ تۇتا­س­تىعىنا, اۋىزبىرشىلىككە, ەلدىك مۇددەگە بۇگىنگى باق قالاي ىقپال ەتەدى, قانداي قىزمەت اتقا­رادى دەگەن ساۋال. بۇل سۇراق اقپارات ايدىنىنداعى تاجىريبەلى جۋرناليستەردى دە تولعاندىرادى.

جيىن مودەراتورى, قازاق مەديا قاۋىمداستىعى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى ءومىرجان ابدى­حا­لىق­ ۇلى اقپاراتتىق مادەنيەت پەن اقپاراتتى تۇتىنۋ مادەنيەتىنە كوڭىل اۋدارا وتىرىپ, ۇلتتىق ءباسپاسوز ۇعىمىن ەنگىزۋ, ىرگەلى باسپاسوزگە ۇلتتىق مارتەبە بەرۋ, الەۋمەتتىك جەلىدە قازاقشا كونتەنت ءوندىرۋدىڭ وزەكتىلىگىن قوعامعا جان-جاقتى جەتكىزۋ جا­يىن اڭگىمەلەدى.

«Qazaq» گازەتى بولىپ قازىر قايتا شىعىپ جاتقان باسىلىم­نىڭ رەداكتورى جاسۇلان ماۋ­لەن ۇلى بيىل 2 اقپاندا اقپا­رات جانە قوعامدىق دامۋ مينيستر­لى­گىنە «قازاق» گازەتىنىڭ 1916, 1917, 1918 جىلدارداعى سانى كوپ­تومدىق رەتىندە جيناقتالىپ تۇر­سا دا, ونى باسۋعا قارجى قول­باي­لاۋ بولىپ تۇرعانى ماسەلە رە­تىندە جەتكىزىلگەنىن, اتالعان كوپ­تومدىق سۇلتان حان اققۇل ۇلى جەتەك­شىلىك ەتەتىن ينستيتۋتتان­ جا­قىندا شىعارىلاتىنىن جەت­كى­زىپ, قولداۋ كورسەتكەنى ءۇشىن ال­عىس ايتتى.

«Dalanews.kz»-ءتىڭ باس رەداك­تورى دۋمان بىقاي «نيۋ-يورك تايمس» گازەتىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە 7 ميلليوننان استام جازىلۋشىسى بار ەكەنىن, قازىر كەيبىر بلوگەرلەردىڭ سەمينارىنا 90 مىڭ تەڭگەسىن ايامايتىن ازاماتتار ءداستۇرلى مەدياعا 900 تەڭگەسىن قيمايتىنىن, سوندىقتان اۋديتوريانىڭ پسيحولوگياسىن ءتۇسىنۋ مەن ونى زەرتتەۋ قاجەتتىگىن, باسىلىمدار مەملەكەتپەن جۇمىس ىستەۋ, وقىرمانمەن بايلانىس ورناتۋ جانە نارىقتان تابىس تابۋ سىندى وشاقتىڭ ءۇش بۇتىنداي قاعيدامەن قارەكەت ەتۋگە ءتيىس ەكەنىن العا تارتتى. سوندىقتان الەۋمەتتىك جەلىدە قامتۋ اياسى اۋقىمدى بولعانىمەن, ىقپال ەتۋ اياسىنىڭ ازدىعى فاكتورىن دا ايتا كەتكەن ابزال.

وسى ورايدا دۋمان اناش تا سوڭعى ءۇش جىلدا تالاي دۇنيەنىڭ قۇنى شارىقتاپ, باسپاحانا مەن قاعازدىڭ قۇنى قىمباتتاپ, مەرزىمدى باسىلىمداردى جەتكىزۋ الدەقايدا وسكەنىمەن, جازىلۋ باعاسى سول كۇيىندە قالعانىن ايتا كەلە, وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولدارىنا قاتىستى ءسوز قوزعادى. ال «جاس الاش» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى الماس ءنۇسىپ گازەتتەر ەكونوميكالىق جاعىنان تاۋەلسىز بولسا عانا تاۋەلسىز باسىلىم دەپ ايتۋعا بولاتىنىن, ال تالاي قازاق ءباسپاسوزى بۇل جاعىنان ءالى دە قاۋقارلى ەمەستىگىن, قارجىلىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەكەنىن جەتكىزدى. ءوز كەزەگىندە دۋمان بىقاي: «باسىلىمدار تارالىمىن كوتەرۋگە ماجبۇرلەۋ جوق. بىراق جازىلۋشى, ءونىمدى ساتىپ الۋشى جوق», دەسە, «زاڭ» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى اينۇر سەمباەۆا «جۇرت گازەتكە قۇقىقتىق كومەك الۋ ءۇشىن كوپ جۇگىنسە دە, جازىلۋدى ويلامايدى», دەگەندى العا تارتتى.

مۇنان كەيىن ءسوز العان «الا­تاۋ-اقپارات» مەديا حولدينگىنىڭ باسشىسى ەرجان تولەك دوڭگەلەك ۇستەلدەگى كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ءداستۇرلى مەدياعا سەنىمنىڭ ازايۋى سالدارىنان تۋىنداعانىن, سول سەبەپتى ءداستۇرلى مەديا مەن جاڭا مەديانى ۇيلەستىرۋ كەرەگىن, سالالىق كونتەنتتەردى جەتىلدىرۋگە قارجى ءبولۋ, اقپا­رات­تىڭ لاس­تىعىنان ارىلۋ ماق­سا­تىندا جۇمىس جۇرگىزىلۋى قا­جەت­تىگىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق «قازاق­ستان ءداۋىرى» گازەتىنىڭ باس رەداك­تورى ەرتاي ەرعالي ۇلى, «زاڭ» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى اينۇر سەمباەۆا, «ادىرنا» ينتەرنەت-پورتالىنىڭ باس رەداكتورى ارمان اۋباكىر سياقتى ارىپ­تەستەرىمىزدىڭ ورىندى پىكىر­لە­رى رەتىمەن ءتيىستى مەكەمەلەر تارا­پىنان شەشىم تاباتىنىنا سەنەمىز.

حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تىر­شى­لىگى, تالعامى مەن تابىسى ءوز دەگەنىن جاساپ وتىرعانىن مويىنداۋ كەرەك. ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى حالىقتىڭ قالتاسىنا, ءتىل ماسەلەسىنە دە بارىپ تىرە­لەتىنى ايتىلماي قالعان جوق. ەكونوميكانىڭ ءتىلى قازاقشا بولماي, شەشىم قابىلدايتىن ادامدار قازاقشا سويلەمەي, جارناما بەرۋشىلەر مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ وركەندەۋىنە مۇددەلىلىك تانىتپاي, ۇلتتىق باق-تىڭ باعى جانۋى نەعايبىل. وسى ورايدا ىسكەرلىك جۋرناليستيكانى ىشىنەن بىلەتىن سەرىك جانبولات «وقىرمان گازەت, جۋرنالعا جازىلۋ, وقۋ ءۇشىن بارلىق سەگمەنتتە تابىس پەن تابىستى ادامدار كوبەيۋى كەرەك», دەدى.

جيىن مودەراتورى ءومىرجان ابدىحالىق ۇلى وتىرىستا ايتىل­عان ءسوز ايتىلعان جەرىندە قالماي, قۇزىرلى مەكەمەلەرگە جۇيەلەنىپ, جيناقتالىپ جەتكىزىلەتىنىن ايتا كەلە: «قازاق» گازەتىنىڭ 266 سانى تولىق زەرتتەلگەن. سوڭعى ەكى سانى كىتاپ بولىپ باسىلماق. بۇرىنعى جانە كەيىنگى تاريحي قازاق ءباسپاسوزىنىڭ ەلەكتروندى كاتالوگىن جاساۋ ماسەلەسىن كەزەكتى رەت قوزعاپ وتىرمىز. بۇگىنگى باسقوسۋ – قازاق مەديا قاۋىمداستىعى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان العاشقى ءىس-شارا. الداعى ۋاقىتتا قازاقتىلدى مەديانىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ءسوز بولاتىن مۇنداي القالى وتىرىستاردى جالعاستىرمىز», دەدى.

الماتى