ادىلەت – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ وزەگى. سوندىقتان قوعامنىڭ بارلىق سالاسى وسى قاستەرلى قاعيداعا تابان تىرەگەنى ءجون. سوندا عانا ەلدە دامۋ, حالىقتا سەنىم بولاتىنى ءسوزسىز. بۇگىندە پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ اتالعان ۇستانىمداردى ۇلتتىق باعدارعا اينالدىرۋ ىسىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر. بۇل نەلىكتەن ماڭىزدى جانە وسى ۇستانىمداردى بەكەم ورنىقتىرۋ ءۇشىن قانداي باعىتتارعا نازار اۋدارعان ابزال؟ وسى سۇراقتار ءبىزدى دە تولعانتىپ جۇرگەنى جاسىرىن ەمەس.
ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدە ادىلەتتىلىك دەگەنىمىز – زاڭنىڭ ۇستەمدىگى, ءادىل باسەكە جانە جالپىعا تەڭ مۇمكىندىك. بۇل – سالاماتتى قوعامنىڭ سۇرانىسى. مەملەكەت باسشىسى وسى سۇرانىستارعا جاۋاپ بەرۋ باعىتىندا جۇيەلى ساياسات ۇستانىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
مۇنىڭ ءبارى «ادىلەتتى مەملەكەت – ادىلەتتى ەكونوميكا – ادىلەتتى قوعام» ۇشتاعانىنان كورىنىس تاۋىپ وتىر. وسىلايشا, پرەزيدەنت ادىلەتتىلىك قاعيداسىن قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا بەرىك كىرىكتىرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل – اسا اۋقىمدى, قوعامدىق قولداۋ مەن كۇش-جىگەر جۇمىلدىرۋدى قاجەت ەتەتىن مىندەت. از ۋاقىت ىشىندە ەڭسەرىلە قالاتىن جۇمىس, ورناي قالاتىن جۇماق ەمەس. دەگەنمەن پرەزيدەنتتىڭ بۇل باعدارىنا دەگەن قوعامدىق كەلىسىم جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن ەسكەرۋ ماڭىزدى. بۇل – باستالعان جاقسى باستامانىڭ تۇراقتى, كەشەندى جۇرۋىنە نەگىزگى سەبەپ پەن كومەك.
زاڭ ۇستەمدىگى – مەملەكەتتىلىكتىڭ ەڭ ماڭىزدى شارتى. از عانا توپتان تايپاعا, ودان ەڭسەلى ەلگە اينالۋدا زاڭعا جاپپاي مويىنسىنۋ شەشۋشى مانگە يە بولعانى تاريحتان ءمالىم. ونى قولدانۋداعى الا-قۇلالىق مەملەكەتتىڭ نەگىزىن شايقالتىپ, ەلگە دەگەن سەنىمدى, ونىڭ بولاشاعىنا دەگەن ءۇمىتتى وشىرەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان پرەزيدەنتىمىز ساياسي رەفورمالار ارقىلى مەملەكەت پەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمدى قايتارۋ جولىندا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىپ كەلەدى.
ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن ءادىل باسەكەنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنى تۇسىنىكتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وليگوپوليامەن كۇرەس, ازداعان توپقا ارتىقشىلىق بەرۋدەن باس تارتۋ, ەكونوميكاداعى مەملەكەتتىڭ ۇلەسىن ازايتۋ, سالىق جانە تەكسەرىس ءموراتوريى ساياساتى ەكونوميكامىزدى قيىن كەزدە دەمەپ تۇر.
الەۋمەتتىك ساياسات جالپىعا تەڭ مۇمكىندىك بەرۋ, مۇقتاج جانداردى جان-جاقتى قولداۋ باعدارىن بەرىك ۇستانىپ وتىر. كوپتەگەن جىل بويى ءبىز اتا زاڭىمىزدا جازىلعان «الەۋمەتتىك مەملەكەت» مىندەتتەمەسىن تولىققاندى ورىنداي الماي كەلدىك. كەيىنگى جىلدارى بۇل باعىتقا ايرىقشا نازار اۋدارىلىپ وتىر.
ناتيجەسىندە, ساياسات جالپىدان جالقىعا كوشتى. ياعني الەۋمەتتىك كومەك ءاربىر ادامنىڭ جەكە وزىنە جانە وشاعىنا دەيىن جەتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا كوپتەگەن وتباسىنىڭ تۇرمىسى جاقسارا تۇسكەنى ءمالىم.
قۋانتاتىنى, قازىرگى تاڭدا جالپىدان جالقىعا ساياساتى پرواكتيۆتى ءىس-قيمىلدار فورماتىنا كوشىپ جاتىر. بۇعان دەيىن الەۋمەتتىڭ سۇرانىسىنا ىلەسە الماي جۇرەتىن شەشىمدەر ەندىگى جەردە الدىن الا قابىلداناتىن دەڭگەيگە جەتتى.
وعان وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني مەملەكەت اقپاراتتىق جۇيە ارقىلى ازاماتقا ءتيىستى ورگاندارعا جۇگىنبەي-اق مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ قانداي دا ءبىر ءتۇرىن الۋدى ءوزى ۇسىناتىن بولادى. قازىردىڭ وزىندە تسيفرلىق كارتادا شامامەن 6 ملن وتباسى جانە ونىڭ 19 ملن مۇشەسى تۋرالى دەرەكتەر قامتىلىپ, «وتباسى پورترەتى» قالىپتاستىرىلدى.
كەيىنگى جىلدارى مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا قاتىستى قولداۋلاردىڭ ەسەلەپ ارتقانىن بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل باعىتتاعى زاڭنامالىق وزگەرىستەر تاباندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ناتيجەسىندە, ول توپتاردىڭ دا الەۋمەتتەنۋ, مەملەكەتتىك كومەك الۋ مۇمكىندىگى مولايىپ وتىر. وسىلايشا, «ادىلەتتى مەملەكەت – ادىلەتتى ەكونوميكا – ادىلەتتى قوعام» قاعيداسىنىڭ ورىندالۋ قارقىنى كوز قۋانتادى دەپ ايتا الامىز. بۇل باعىتتاعى جۇيەلى جۇمىستار مەملەكەت پەن حالىقتىڭ الەۋەتىن كوتەرۋدىڭ توتە جولى دەپ قابىلدايمىز. وسى رەتتە ءبىز اتالعان باعىتتارداعى ساياسات باعدارىنا قاتىستى از-كەم وي قوسۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز.
بارلىق ساياساتتىڭ نەگىزگى وبەكتىسى دە, درايۆەرى دە – ادام. سوندىقتان كەز كەلگەن شەشىم بەلگىلى ءبىر تسيفرلارعا قول جەتكىزۋدى كوزدەۋدەن بۇرىن ادامنىڭ قاجەتتىلىگى مەن مۇددەسىن ەسكەرۋدەن تۋىنداعانى ءجون. ۇنەمى ساننىڭ ارتىندا قالىپ قويا بەرەتىن جەكە تاعدىر ماڭىزدى. ءاربىر ساياسات ادامنىڭ ءوزىن دامىتۋعا جول اشقانى ابزال. ءبىز ءجيى ايتاتىن ادام كاپيتالى وسىلاي نىعايسا كەرەك.
ادام كاپيتالى – ۇدەمەلى دامۋدىڭ بىردەن-ءبىر تەتىگى, ەسەلەپ پايدا بەرەتىن فاكتور, وعان سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمى وندىرىستەگى قايتارىمنان 3 ەسە كوپ. دامۋ جاعىنان العا كەتكەن ەلدەر وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنان باستاپ ىشكى رەسۋرستاردىڭ 70% ادام كاپيتالىن دامىتۋعا جۇمساي باستاعانىن بىلەمىز. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا اقش, فينليانديا, گەرمانيا, جاپونيا جانە شۆەيتساريا ەلدەرىندە ۇلتتىق بايلىقتىڭ 80% ادام كاپيتالى ەسەبىنەن جاسالادى. سالىستىرساق, رەسەيدە ونىڭ ۇلەسى 14% عانا, قالعان 72% تابيعات رەسۋرستارىن پايدالانۋ, 14% فيزيكالىق ءوندىرىس ەسەبىنەن جاسالادى ەكەن.
بۇۇ-نىڭ 2021-2022 جىلدارداعى ادام دامۋى تۋرالى سوڭعى ەسەبىنە سايكەس قازاقستان ادام دامۋى يندەكسىندە 191 ەلدىڭ ىشىندە 56-ورىنعا يە بولدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بايلىعى قۇرىلىمىندا ادامي كاپيتال ەڭ كوپ ۇلەستى الادى, ياعني 42%. بىراق بۇل كورسەتكىش ءالى دە الەمدىك ورتاشا ماننەن 20%-عا تومەن. سوندىقتان حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ باعىتىندا تىڭ تاسىلدەر ىزدەۋ وزەكتى بولىپ وتىر. وسى رەتتە پرەزيدەنتىمىز باستاماشى بولعان جەكە كاسىپكەرلىك باستامالاردى ىنتالاندىرۋ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا شەكتەن تىس ارالاسۋىنان باس تارتۋ, باسەكەلەستىكتى دامىتۋ, ياعني بارىنە بىردەي مۇمكىندىك بەرۋ, سونداي-اق ۇلتتىق تابىستى ءادىل ءبولۋ ساياساتىن جالعاستىرۋدىڭ ماڭىزى اسا زور.
الەۋمەتتىك ساياسات ادامي كاپيتالدى دامىتۋدان بولەك ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق احۋالىن ۇنەمى نازاردا ۇستاۋعا جانە ونى جاقسارتۋعا ءمان بەرگەنى ماڭىزدى. بۇل رەتتە الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى جاستار ەكەنى بەلگىلى. الداعى ونجىلدىقتاردا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋدى ىسكە اسىرۋ بارىسى جاستاردىڭ الەۋمەتتەنۋ فاكتورلارىنا تىكەلەي بايلانىستى.
مەملەكەت باسشىسى جىل سايىنعى جولداۋىندا جاستارعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. 2022 جىلعى 26 جەلتوقساندا جاستاردىڭ جاسىن 35 جاسقا دەيىن ۇلعايتۋدى كوزدەيتىن زاڭعا قول قويدى. جاستاردىڭ جاسىن ۇلعايتۋعا بايلانىستى ولارعا كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمى دە ءبىر جارىم ەسەگە ارتتى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس 2023 جىلدىڭ باسىنا 14-34 جاس ارالىعىنداعى جاستار سانى 5 726,0 مىڭ ادامدى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە 62,2% نەمەسە 3,6 ملن ادام قالالىق, 37,8% نەمەسە 2,2 ملن ادام اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. جاس توپتارى بويىنشا جاستاردىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى (26,8%) 14-18 جانە 30-34 جاس توپتارىنا تيەسىلى.
كەلەسى ونجىلدىقتا 2008 جىلدان باستاپ تۋعان ۇرپاقتىڭ جاستار ساناتىنا ەنۋى ەسەبىنەن جاس بۋىننىڭ سانى تۇراقتى وسەتىن بولادى. مۇنداي جاعداي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قاتەرلەرگە, جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرىنىڭ ۋشىعۋىنا الىپ كەلەدى. دەموگرافيالىق وزگەرىس اسەرىنەن الەۋمەتتىك ساياساتتى قايتا زەردەلەۋ, دەموگرافيالىق ساياساتتىڭ جاڭا مودەلدەرى كەرەك. بۇنداي وزگەرىستەردى قازىر دامىعان ەل دەپ اتالاتىن بارلىق مەملەكەت جانە قارقىندى دامىپ جاتقان ۇلتتار دا باستان وتكىزگەن. مىسالى, قارقىندى دامىپ باستاعان شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە (قىتاي, تايۆان, ۆەتنام, سينگاپۋر) العاشقى كەزەڭدەردە جاستار ۇلەسى باسىم بولعان.
جىل سايىن 300 مىڭعا جۋىق جاس بۋىن ەڭبەك نارىعىنا شىعاتىنى بەلگىلى. بۇل كورسەتكىش الداعى بەس-ون جىلدىقتا ەكى ەسەگە وسەتىن بولادى. ەگەر مەملەكەت ولاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتە الماعان جاعدايدا بۇل ماسەلە جاستاردى باسقا ەلدەرگە ەڭبەك كوشى-قونىنا قاتىسۋعا ءماجبۇر ەتەدى. سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ قيىنداۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن.سوندىقتان قازىردەن باستاپ جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەن تەتىكتەرىن ەنگىزۋگە ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. ەڭبەككە قابىلەتتى جاستار ۇلەسىنىڭ بولجالدى ءوسۋى باسقارۋ جۇيەسىندە ەلەۋلى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەرگە اكەپ سوعاتىنى ءسوزسىز. سول سەبەپتى قۇرامى ۇلعايا تۇسەتىن الەۋمەتتىك توپتىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ شەشۋشى مانگە يە بولماق.
جوعارىدا اتالعانداي, دەموگرافيالىق دۇمپۋلەر ىشكى كوشى-قون ماسەلەسىن دە وزەكتەندىرە تۇسەتىنى انىق. وسى ورايدا ەلىمىزدەگى ىشكى كوشى-قوندى رەتتەۋ جانە ازاماتتاردى ىنتالاندىرۋ ىسىنە كوپ نارسە بايلانىستى.
مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا وڭىرلەر ەكونوميكالىق جانە وندىرىستىك ماماندانۋ, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسى بويىنشا ەرەكشەلەنەتىنىن ەسكەرىپ, ەلدىڭ اۋماقتىق دامۋى تاسىلدەرىن قايتا قۇرۋ قاجەتتىگىن جانە وڭىرلىك دامۋعا جاڭا كوزقاراس ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىن باسقارۋعا, «كوشى-قون تولقىندارىنىڭ» كەزەڭدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, ءىرى قالالاردا حالىق سانى مەن الەۋمەتتىك شيەلەنىستى بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەتىندىگىن اتاپ ءوتتى.
كەيىنگى جىلدارى ىشكى كوشى-قون مەن حالىقتىڭ تۇراقتى ءوسۋ ءۇردىسى بايقالادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا قازاقستاندا جىل سايىن ميلليونعا جۋىق ادام ىشكى كوشى-قونعا قاتىسادى, ونىڭ 55%-ى وڭىرىشىلىك, 45%-ى وڭىرارالىق كوشى-قون. 2022 جىلعى دەرەكتەر ءىرى قالالاردىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىنىڭ ءالى دە نەگىزگى كوشى-قون اعىندارىن تارتاتىنىن كورسەتەدى. تيىسىنشە, ءىرى قالالاردىڭ ينفراقۇرىلىمى حالىقتىڭ رەتتەلمەيتىن ىشكى كوشى-قون اعىنىنا توتەپ بەرە الماي جاتىر. ال قالعان الماتى وبلىسىنان باسقا وڭىرلەردە كوشى-قوننىڭ تەرىس سالدوسى ساقتالىپ وتىر. ەڭ ايقىن كورىنىس تۇركىستان وبلىسىندا بايقالادى, وندا 2022 جىلى كوشى-قون سالدوسى – 16 206 ادامدى قۇرادى جانە حالقى كوبىنەسە الماتى, استانا قالالارىنا جانە الماتى, ماڭعىستاۋ وبلىستارىنا كەتىپ جاتىر. بىراق مۇنداي كوشۋ ۇردىسىنە قاراماستان, ءبىر تۇركىستان وبلىسىنىڭ حالىق سانى سولتۇستىكتەگى ءتورت وبلىستىڭ حالقىنىڭ سانىنا جاقىنداپ, 2023 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە 2 127,4 مىڭ ادامدى قۇرادى.
بۇۇ بولجامى بويىنشا قازاقستانداعى حالىق سانى 2050 جىلعا قاراي شامامەن 23 ملن-عا جەتپەك. ەگەر دەموگرافيالىق جانە كوشى-قون دامۋىنىڭ قازىرگى ۇردىستەرى ساقتالاتىن بولسا, 2050 جىلعا قاراي ەلدىڭ وڭتۇستىك وبلىستارىندا حالىق سانى 5,2 ميلليونعا ارتىپ, ال سولتۇستىك وبلىستاردا وسى كەزەڭگە قاراي شامامەن 1 ميلليون تۇرعىنعا قىسقارۋى مۇمكىن. وسىلايشا, سولتۇستىك ايماقتارداعى حالىقتىڭ تىعىزدىعى وڭتۇستىككە قاراعاندا 4 ەسە تومەن بولاتىن جاعداي تۋىندايدى. ەلدىڭ دامۋ بولاشاعى تۇرعىسىنان ىشكى كوشى-قوننىڭ قازىرگى ءۇردىسى قولايسىز. حالىقتىڭ باسقا ايماقتاردان باقىلاۋسىز كەتۋ ءۇردىسى اياسىندا ءىرى قالالار مەن جەكەلەگەن وبلىستاردىڭ حالىق سانىنىڭ ءوسۋى دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىكتى كۇشەيتىپ وتىر.
بۇل ماسەلە, بىرىنشىدەن, ەلدىڭ باسقا ايماقتارىمەن سالىستىرعاندا تۋ كورسەتكىشىنىڭ جانە حالىقتىڭ ەڭ جوعارى تىعىزدىعىمەن, جەر رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعىمەن, جۇمىس كۇشىنىڭ جىل سايىن ارتۋىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەلدىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىن قامتيدى.
ەكىنشىدەن, ەلدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنداعى حالىق تىعىزدىعىنىڭ وتە تومەندىگى, ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى حالىقتىڭ كوپ كەتۋى, تۋ مەن ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەۋىنە ءتان. بۇل رەتتە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋداعى قازاقستاننىڭ نەگىزگى ونەركاسىپ سالالارى سولتۇستىك جانە سولتۇستىك-شىعىس ايماقتاردا ورنالاسقانىن ەسكەرگەن ءجون.
قازىرگى ۋاقىتتا كوشى-قون اعىندارىندا جاساندى تارتۋ ورتالىقتارى قالىپتاسىپ جاتىر. 2014 جىلدان باستاپ جۇمىس كۇشى تاپشى وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ باعدارلامالارى قولدانىلا باستادى. اتاپ ايتاتىن بولساق, «ماڭگىلىك ەل جاستارى – يندۋسترياعا» – «سەرپىن-2050», 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى, 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسى. باعدارلامالاردىڭ ماقساتى – وڭىرلەردەگى دەموگرافيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ, ەڭبەك نارىعىنداعى وڭىرلىك ديسپروپورتسيا پروبلەماسىن شەشۋ. وسىعان قاراماستان, اتالعان قۇجاتتاردى بۇگىنگى جانە بولاشاقتاعى ۇردىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى اتالعان جاعداي, تۇپتەپ كەلگەندە الەۋمەتتىك ساياساتتى وڭىرلەر بويىنشا بىركەلكى جۇرگىزۋگە ەداۋىر كەدەرگىسىن تيگىزىپ, مەملەكەتتىك اپپارات ءۇشىن ايتارلىقتاي سىناققا اينالۋى مۇمكىن.
دەموگرافيالىق ماسەلە, تۇراقتى دەموگرافيالىق ۇدەرىستەر, اسىرەسە قازاقستاننىڭ ەۋرازيا ورتالىعىندا ورنالاسۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ەل قاۋىپسىزدىگىنىڭ باستى قۇرامداس بولىگى بولىپ قالا بەرمەك. بۇل شىنايىلىق ەشكىمنىڭ تالاسىن تۋدىرماسا كەرەك. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن سىرتقى جانە ىشكى كوشى-قون ارقاشان دەموگرافيالىق دامۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولدى. پرەزيدەنت جارلىعىمەن 1997 جىلى كوشى-قون جانە دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى رەتتەۋ ماقساتىندا كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگى قۇرىلدى, كەيىن اگەنتتىكتىڭ وكىلەتتىكتەرى ون ءبىر رەت باسقا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا بەرىلدى. دەموگرافيالىق احۋالدى جاقسارتۋ ماقساتىندا قازاقستاندا كوپتەگەن مەملەكەتتىك باعدارلاما جۇزەگە اسىرىلعانى بەلگىلى.دەگەنمەن دەموگرافيالىق ساياسات سالاسىنداعى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازانى قالىپتاستىرۋ ارەكەتتەرىنە قاراماستان, قازاقستاندا دەموگرافيا ۇدەرىستەرىن ءتۇسىنۋ جاعدايى كەمشىن سوعىپ تۇرعانداي. اسىرەسە بۇل ۇدەرىستەردى زەرتتەۋ ماسەلەلەرى وزەكتى بولىپ وتىرعان سەكىلدى. وسىعان بايلانىستى دەموگرافيالىق جانە كوشى-قون ۇدەرىستەرىن ءتيىمدى باسقارۋ ءۇشىن مامانداندىرىلعان ورتالىق, دەموگرافيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىن قۇرۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىز. ەلدەگى قابىلداناتىن شەشىمدەر, جۇزەگە اسىرىلاتىن باعدارلامالار, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە دەموگرافيالىق ۇردىستەردىڭ ناتيجەلەرىنە نەگىزدەلۋى كەرەك. ونسىز الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە اتالعان ساياساتتى پرەزيدەنت بەلگىلەگەن ادىلەتتىلىك قاعيداسى اياسىندا جۇرگىزۋ قيىنعا سوقپاق.
دەموگرافيالىق ۇدەرىستەردى باقىلاۋ جانە سونىڭ نەگىزىندە ادامي كاپيتالدىڭ دامۋىنا جول اشاتىنداي ساياسات جاساقتاۋ – بۇگىندە ۇلكەن مىندەت. ماڭىزدىسى, اتالعان ساياساتتىڭ نەگىزگى تاعانى ادىلەتتىلىك قاعيداسى بولۋعا ءتيىس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بارلىق سالا مەن دەڭگەيدەگى باستى تالابى وسى.
قاراپ وتىرساق, ادىلەتتىلىك, سەنىم دەگەن قاراپايىم عانا ۇعىمدار. بىراق بۇل ۇعىمدار مەملەكەتتىڭ دامۋىندا شەشۋشى مانگە يە. جالپىعا بىردەي ادىلدىك ىقىلىم زاماندا-اق ءال-فارابي بابامىز اڭساعان «قايىرىمدى قوعام» مەن ورتا قالىپتاستىرادى. سونىڭ نەگىزىندە سەنىم تۋىندايدى. ادىلەتتىلىك پەن سەنىم ازاماتتاردىڭ ءوز وتانىندا لايىقتى ءومىر سۇرۋىنە جانە ونى بىرلەسىپ دامىتۋعا دەگەن موتيۆاتسياسىن كۇشەيتەدى. بارلىعىنا تەڭ مۇمكىندىك پەن الەۋمەتتىك ليفت جاسالعاندا عانا وزگە ەلدەن پانا ىزدەيتىن جانداردىڭ قاتارى سيرەيدى. سوندىقتان پرەزيدەنت جاريا ەتكەن جانە وعان قول جەتكىزۋ باعىتىندا ءسىز بەن بىزدەن تاباندى ارەكەتتەردى تالاپ ەتىپ وتىرعان الەۋمەتتىك ادىلدىك داڭعازا ۇران, داۋرىقپا ءسوز ەمەس, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ بەرەكەلى بۇگىنىنىڭ, باياندى بولاشاعىنىڭ نەگىزى ەكەنىن تەرەڭ ۇعىنعانىمىز ءجون.
قىرىمبەك كوشەرباەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى