كەز كەلگەن قوعامدا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءبىلىم دەڭگەيى مەن ساپاسىنا قاتىستى ماسەلە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. جاس جەتكىنشەكتىڭ قازىر العان ءبىلىمى ەرتەڭ ەل يگىلىگى ءۇشىن كادەگە جارايتىنى تالاسسىز اقيقات. ءبىلىم – ۇلتتىڭ كەلەشەگىن قۋاتتايتىن, دامىتاتىن نەگىزگى قۇرال. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ دالاسى مەن قالاسىنداعى ورتا ءبىلىم ساپاسىنىڭ الشاقتاپ تۇرعاندىعى ايقىن. سول ءبىر الشاقتىقتى قىسقارتۋ – وزەكتى ماسەلە.
بىزدەگى ءبىلىم سالاسى الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنىڭ دەڭگەيىمەن سالىستىرساق, ايتارلىقتاي جەتىستىككە قول جەتكىزدى. ويتكەنى جەتىستىكتەر الاڭى بولىپ سانالاتىن جەتەكشى مەكتەپتەر بارشىلىق. جالپى, جەتەكشىلىك دەگەنىمىز – ادامدارعا اسەر ەتۋ ۇدەرىسى, قازىرگى تىلمەن ايتقاندا جۇيەلى ءفورمالدى ەمەس قارىم-قاتىناستىڭ جەمىسى. سوندا جەتەكشى مەكتەپتەردىڭ نەگىزگى قىزمەتى قانداي؟ ياعني دايىن ءبىلىمدى تەرەڭدەتۋ, جەتىلدىرۋ, كاسىبي دامۋعا ىقپال ەتە وتىرىپ, سەرىكتەس مەكتەپتەرگە دە قولداۋ كورسەتۋ. نەگىزگى وكىنىش سول – جەتەكشى مەكتەپتەردىڭ اۋىل ومىرىندە ەمەس, تەك قالالاردا نەگىزى قالانىپ, ءبىلىم ساپاسى بويىنشا قالانىڭ اۋىلدان كوش ىلگەرى تۇرعاندىعى.
ولاي بولسا, وسى ماسەلەنىڭ نەگىزگى اقساپ وتىرعان تۇستارىن سانامالاپ كورسەك. ەڭ اۋەلى ءبىلىم سالاسىنداعى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى ماڭىزدى. وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم الۋ ۇدەرىسىندەگى وتىرعان ورتاسى, ياعني مەكتەپتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى زاماناۋي جابدىقتالعان بولۋى, سونىمەن قاتار ءبىلىم الۋعا بايلانىستى قاجەتتىلىكتەرگە بولىنەتىن قارجى كولەمى كوپ ماسەلەنىڭ شەشىمى بولاتىنى انىق. ويتكەنى مەكتەپ, ونىڭ ىشىندەگى ءبىلىم الاتىن سىنىبى جانە ونداعى اتموسفەرا, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, پاندىك كابينەتتەر مەن ونداعى جيھازدار دا ۇلكەن ءرول وينايدى. ءبارى زاماناۋي بولسا, ارينە وقۋشىنىڭ دا ىنتاسى ەرەكشە ارتاتىنى بەلگىلى.
ەكىنشىدەن, ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى جاس ماماندار تاپشىلىعى وزەكتى. بۇل ماسەلەنى ەل پرەزيدەنتى دە ەرەكشە نازاردا ۇستاپ كەلەدى. ول اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم ساپاسىنىڭ الشاقتىعىن ايتا كەلە: «نەگىزگى ماسەلە – اۋىلدى جەردەگى بىلىكتى پەداگوگ كادرلاردىڭ تاپشىلىعى» دەگەن بولاتىن. راسىندا دا, بىلىكتى كادر ءبىلىم باستاۋى ەكەنى اقيقات. ءبىز ايتىپ وتىرعان الشاقتىققا اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتور دا – وسى.
مىنە, اۋىلدىق جەرلەردەگى ءبىلىم ساپاسى دەڭگەيىنىڭ تومەن بولۋىنىڭ ەڭ نەگىزگى پروبلەمالارى وسىنداي. وسى تۇستا اۋىلدى جەرلەردەگى ءبىلىم ساپاسىنا توقتالعىم كەلەدى. قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا 7 500-دەن اسا مەكتەپ بار دەيتىن بولساق, ونىڭ 6 مىڭعا جۋىعى – اۋىلدىق مەكتەپتەر. ولار قالا مەكتەبىنىڭ دەڭگەيىنەن ەداۋىر تومەن بولىپ تۇر. ادامي كاپيتالدىڭ نەگىزى بىلىمدە ەكەنى تۇسىنىكتى. ال بىلىمدە سەرپىلىس بولماسا, يننوۆاتسيالىق دامۋدا دا وڭ وزگەرىس بايقالمايدى. سوندىقتان اسىرەسە, اۋىلداعى مەكتەپتەردىڭ ءبىلىم ساپاسىن, دەڭگەيىن كوتەرۋ وتە ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى اۋىل وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ, ونى دامىتۋ, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جابدىقتاۋ, اۋىل مۇعالىمدەرىنىڭ قۇزىرەتتىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەۋدى تاپسىرىپ كەلەدى. دەمەك, اۋىل مەكتەبىنىڭ جاعدايىن تۇزەمەي, ءبىلىم كوشىن وڭالتا المايمىز. ماسەلەن, لينگافوندى جانە مۋلتيمەديالىق كابينەتتىڭ, قالا مەكتەبىندە قاراپايىم قۇرالعا اينالعان ينتەراكتيۆتى تاقتانىڭ, ال موديفيكاتسيالانعان كابينەتتەردىڭ جاعدايى ءتىپتى بولەك اڭگىمە. اۋىلداردا مۇنداي جۇيەدەگى پاندىك كابينەتتى كوپ كەزدەستىرمەيسىز, ءتىپتى جوقتىڭ قاسى دەسە دە بولادى.
سونداي-اق الەۋمەتتىك وسال توپتان شىققان وقۋشىلارعا ءبىلىم بەرۋ تاقىرىبى دا تاسادا قالماۋى كەرەك. قازىر وڭىرلەردە بىلىمگە جاناشىر كاسىپكەرلەردىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان جاعدايى تومەن وتباسىدان شىققان بالالاردى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە تەگىن دايىنداپ, تەگىن وقىتىپ جاتقان قوعامدىق قورلار بار. ماسەلەن, شىمكەنت قالاسىنداعى «Demeu-Kazakhstan» قوعامدىق قورىنىڭ كومەگىمەن الەۋمەتتىك وسال توپقا جاتاتىن 90 وقۋشى, تارازداعى «Orken-niet» قوعامدىق قورىنىڭ كومەگىمەن الەۋمەتتىك وسال توپقا جاتاتىن 120 وقۋشى (80-ءى – قالا, 40-ى – اۋىل وقۋشىسى) ءبىلىم الىپ جاتسا, قىزىلوردادا «Elarai» قورى, اقتاۋدا دا وسى سەكىلدى قوعامدىق قور جۇمىس ىستەپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا اۋىل مەن قالا مەكتەپتەرىنىڭ بۇگىنى تۋرالى: «كەلەسى ءبىر ماڭىزدى مىندەت – قالالىق جانە اۋىلدىق مەكتەپتەر اراسىنداعى الشاقتىقتى ازايتۋ. PISA (حالىقارالىق وقۋشى قابىلەتىن باعالاۋ باعدارلاماسى) مالىمەتتەرى بويىنشا قازىر اراداعى الشاقتىق 1,5 جىلدى قۇرايدى. بالالاردىڭ بارلىعى تۇرعىلىقتى جەرىنە نەمەسە الەۋمەتتىك جاعدايىنا قاراماستان, ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزۋى كەرەك», دەگەن بولاتىن.
قازىرگى تاڭدا اۋىل مەكتەپتەرى بولاشاق ۇلت مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بولىپ سانالادى. ناقتى ايتقاندا, ۇلتتىق ءبىلىم ساياساتىن جۇزەگە اسىراتىن مەكەمەلەر ەكەنى ايان. جاسىراتىنى جوق, بۇگىندە قالا مەكتەپتەرى مەن اۋىل مەكتەپتەرى اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ دەڭگەيى جەر مەن كوكتەي. سالىستىرۋعا مۇلدەم كەلمەيدى.
نەگىزىنەن, ەلىمىزدە باستاۋىش جانە ورتا سىنىپتاردان كەيىن ءبىلىمىن جەتىلدىرەمىن دەگەن وقۋشىلارعا ارنايى مامانداندىرىلعان نەمەسە بەلگىلى ءبىر پاندەردى تەرەڭدەتە وقىتاتىن مەكتەپتەر جۇيەسى قالىپتاسقان. مۇندا باسا ايتا كەتەتىن ماسەلە رەسپۋبليكا بويىنشا جاراتىلىستانۋ-ماتەماتيكالىق باعىتتا تەرەڭدەتە وقىتاتىن 90 ليتسەيدىڭ 8 پايىزى, قوعامدىق-گۋمانيتارلىق باعىت بويىنشا وقىتاتىن 120 گيمنازيانىڭ 14 پايىزى عانا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە ورنالاسقان. بۇل اۋىل وقۋشىلارىنىڭ تەرەڭدەتە ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمداردا وقۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ەكەنىن اڭعارتادى.
سونداي-اق وقۋشىلاردىڭ اراسىندا ەرەكشە دارىندى بالالاردىڭ بولاتىنى بەلگىلى. ولاردىڭ تابيعات بەرگەن ەرەكشە قابىلەتتەرى مەن دارىنىن تاني وتىرىپ, ودان ءارى دامۋىنا جاعداي جاساپ, باعىت-باعدار بەرۋ وتە جاۋاپتى ءىس. ءار بالانىڭ جەكە قابىلەتىن انىقتاي وتىرىپ, ونى سول باعىتتا جەتەلەپ دامىتۋ – قوعام مەن مەكتەپتىڭ, ودان سوڭ ۇستازداردىڭ پارىزى. وقۋشىنى زامانىنا قاراي يكەمدەپ, زامانىنىڭ وزىق ونەگەسىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ, ولاردى شىعارماشىلىق باعىتتا وقىتۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى. ال بۇل قابىلەت-قارىمدى دامىتۋ ءۇشىن دە ارنايى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ جۇمىس ىستەپ جاتقاندىعى بەلگىلى. ماسەلەن, دارىندى بالالارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى مامانداندارىلعان جانە دەربەس مارتەبەگە يە نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى بار. ولار دا قالا ماڭىندا, وبلىس ورتالىقتارىندا ورنالاسقان. ەندى قاراڭىز, اتالعان مەكتەپتە 5 جانە 7-سىنىپتارعا دارىندى وقۋشىلاردى ەمتيحان تاپسىرۋ ارقىلى قابىلدايدى. بۇل مەكتەپتەرگە ءتۇسۋ ءۇشىن وقۋشىنىڭ مەكتەپ باعدارلاماسىنان تىس ماتەريالداردى مەڭگەرۋى, ءتىپتى كەيبىرىنە ءتۇسۋ ءۇشىن بەلگىلى دەڭگەيدە اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋى شارت. ال اۋىل بالاسىندا ونداي مۇمكىندىكتەر جوق قوي. قازىر جەكەمەنشىك رەپەتيتورلىق جانە وقۋ ورتالىقتارى اقىلى نەگىزدە مامانداندىرىلعان مەكتەپتەرگە وقۋشىلاردى دايىنداۋ قىزمەتىن ۇسىنادى. بىراق ەل بويىنشا تابىس دەڭگەيى ەڭ تومەنگى كورسەتكىشتەرگە يە اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن بالالارىن اقىلى كۋرستاردا وقىتۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس.
2022-2023 وقۋ جىلىندا اۋىل مەكتەپتەرىندەگى 1 474 629 وقۋشىنىڭ تەك 2 915-ءى عانا مامانداندىرىلعان مەكتەپتەرگە قابىلدانعان. بۇل ەلدەگى اۋىل وقۋشىلارىنىڭ جالپى سانىنان 0,2 پايىزىن عانا قۇرايدى. سونداي-اق اۋىلدىقتاردىڭ پاندىك وليمپيادالارعا قاتىسىپ, جەڭىمپازدار قاتارىنان كورىنۋ دەڭگەيى دە قالاعا قاراعاندا, الدەقايدا تومەن. اۋىلداعى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن بىرنەشە جوبا جاسالىپ, باعدارلامالار قابىلداندى. ساپالى كادر تاپشىلىعى مەن مەكتەپتىڭ ماتەريالدىق بازاسىنىڭ السىزدىگىنەن بۇل ماسەلە ءالى كۇنگە دەيىن شەشىلمەي تۇر. وسىنداي وزەكتى ماسەلەلەردى قولعا الۋ ماقساتىندا «اۋىل» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ دەپۋتاتتارى اتىنان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارىنا دەپۋتاتتىق ساۋال دا جولدادىق.
جالپى, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» باعدارلاماسىنىڭ تالاپتارىن قايتا قاراۋ قاجەت. نەگە دەسەڭىز, جوعارى وقۋ ورنىن ۇزدىك بىتىرگەن جاس مامانداردى اۋىلدا تۇراقتانداندىرۋ ارقىلى دارىندى بالالاردى وقىتىپ, ولاردى دايىنداۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. اۋىلعا ءبىلىمدى, كرەاتيۆتى مامان بارمايىنشا ءبىلىم ساپاسى كوتەرىلمەيتىنى انىق. ناق وسى تاقىرىپ اياسىندا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى: «الشاقتىقتى ازايتۋ ءۇشىن اۋىلداعى شاعىن جيناقتالعان مەكتەپتەردى بىلىكتى وقىتۋشىلار قۇرامىمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك», دەپ ايتقان ەدى.
قازىرگى كەزدە وقۋشىلارعا قوسىمشا مۇمكىندىكتەر ۇسىناتىن ونلاين پلاتفورمالار بار ەكەنىن بىلەمىز. جەكەمەنشىك وقىتۋ ورتالىقتارى زامان ىرقىنا جىلدام يكەمدەلىپ قوسىمشا اقىلى كۋرستار ۇسىنىپ جاتىر. ءبىزدىڭ زەرتتەۋىمىز بويىنشا, كەيبىر جەكەمەنشىك وقۋ ورتالىقتارىنىڭ پلاتفورمالارى ءبىر ساتتە 30 مىڭ وقۋشىعا دەيىن ونلاين رەجىمدە ساباق وتكىزەتىن تەحنيكالىق جانە ادىستەمەلىك مۇمكىندىكتەرگە يە. ەندەشە, وقۋ نارىعىنىڭ ءوزى تۋعىزعان وسى مۇمكىندىكتى اۋىلدىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن كەڭىنەن پايدالانۋعا ابدەن بولادى.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, مەملەكەتتىك تاپسىرىس شەڭبەرىندە «Bilim Land», «Daryn.online» جانە تاعى دا باسقا پلاتفورمالار ارقىلى 5 236 اۋىلدىق مەكتەپ قوسىمشا وقىتۋ قىزمەتتەرىن قولدانادى ەكەن. اتالعان مەكەمەلەردىڭ كورسەتىپ وتىرعان قىزمەتتەرى تولىققاندى ونلاين ۇلگىدە ەمەس. بۇل پلاتفورمالاردا نەگىزىنەن تاسپاعا جازىلعان بەينەساباقتار ورنالاستىرىلعان. ال وقۋشىعا قاجەتى – ناقتى ۋاقىت رەجىمىندەگى ونلاين ۇلگىدەگى تاقىرىبى وزەكتى, مازمۇنى ۇنەمى جاڭارتىلىپ وتىراتىن قوسىمشا ساباق.
وسى كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى ەسكەرە كەلە, اۋىل مەكتەپتەرىندەگى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرىپ, اۋىل مەن قالا مەكتەبى وقۋشىلارىنىڭ ءبىلىم الۋ مۇمكىندىكتەرىن تەڭەستىرۋ ماقساتىندا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە بىرقاتار ۇسىنىس جەتكىزدىك. ونداعى نەگىزگى ۇسىنىستاردىڭ ءبىرى – «ديپلوممەن – اۋىلعا!», «جاستار پراكتيكاسى», «جاستاردىڭ كادرلىق رەزەرۆى» سىندى جاستاردىڭ قاجەتىنە جارايتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى قايتا جاڭعىرتىپ قانا قويماي, قوسىمشا جاڭا جوبالار جاساپ, سول باعىتقا بولىنەتىن قارجىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ. ودان بولەك, ءبىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك وقۋ وشاقتارى اراسىندا ءبىلىم دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ەكىجاقتى ارىپتەستىك جۇيەسىن جۇزەگە اسىرعان دۇرىس. وسى سەكىلدى تاعى دا باسقا ۇسىنىستارىمىزدى جولدادىق.
اتالعان باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا ءبىز ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, قىزمەت كورسەتۋشى سۋبەكتىلەرمەن, وقۋشىلارمەن, ولاردىڭ اتا-انالارىمەن تالقىلاپ, ساراپتاۋعا قاجەتتى ۇيىمداستىرۋ ءىس-شارالارىن وتكىزۋگە دايىنبىز. دەمەك الدىمىزعا مەجەلى ماقساتتار قويا وتىرىپ, ولاردى تۇبەگەيلى قاراستىرىپ, التىن بەسىككە بالانعان اۋىلداعى ورتا ءبىلىم وشاقتارىنىڭ قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىن كوتەرۋگە بارىنشا ارەكەت جاساۋ قاجەت.
ەربولات ساۋرىقوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى