بازالىق مولشەرلەمە قاي دەڭگەيدە؟

تاياۋدا ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىم­­جان ءپىرماتوۆ اقشا-كرەديت سايا­ساتى­ كوميتەتىنىڭ بەلگىلەگەن بازالىق مول­شەر­لەمەنى ساقتاۋ تۋرالى شەشىمىن قابىل­دادى. اتالعان مولشەرلەمەنى بۇرىن­عى­ دارەجەسىندە قالدىرۋ ىشكى جانە سىرت­قى ينفلياتسيالىق فاكتورلارعا ءارى ەكونو­مي­كا­لىق ءوسۋ باعىتىنا قاتىسى بولعانعا ۇق­سايدى.

ۇلتتىق بانك توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆ: «بۇگىنگى شەشىم ناقتى دەرەكتەر مەن جاڭا فاكتورلار ەسكەرىلگەن بولجامداردى تالداۋ نەگىزىندە قابىلداندى. ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ بولجامدارىن جاڭارتۋمەن قاتار, ينفلياتسيا تاۋەكەلدەرىن باعالاۋدى دا جاڭادان بالانسقا كەلتىردىك. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىز تاۋەكەلدەر بالانسىنىڭ دەزينفلياتسيالىق جاققا شامالى ىعىسۋىن كورسەتەدى. سىرتقى سەكتوردىڭ باعاعا قىسىمى ازداپ السىرەدى. ونىڭ سەبەبى, الەمدىك ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ تومەندەۋى مەن ەلىمىزدىڭ ساۋدا-سەرىكتەس ەلدەرىندە ينفلياتسيانىڭ ەداۋىر باياۋلاۋىندا. ناقتى ايىرباستاۋ باعامىنىڭ تۇراقتىلىعىنا بايلانىستى سىرتقى باعالاردىڭ بارىنشا باياۋ ءوسۋى ەلدەگى ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋىنە قولايلى جاعداي جاساپ وتىر. الايدا, فيسكالدىق ىنتالاندىرۋدىڭ جالعاسۋىنا, تۇراقتى ىشكى سۇرانىسقا, جوعارى ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرگە جانە جانار-جاعارماي مەن تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق قىزمەتتەر باعاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى ىشكى فاكتورلاردىڭ پروينفلياتسيالىق ىقپالى ساقتالۋدا», دەپ اتادى.

باس قارجىگەر قابىلدانعان شەشىم­دەگى نەگىزگى فاكتورلاردىڭ ىشىندە ءبىرىن­شىسى, ناقتى جانە كۇتىلەتىن ينفلياتسيا ديناميكاسىن, بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر ايىن­دا جىلدىق ينفلياتسيا ناۋ­­­رىز ايىندا باستالعان تومەندەۋ ۇدە­رى­سىن جالعاستىرىپ, 16,8%-دى قۇرادى. جەمىس-جيدەك پەن كوكونىس نارىعىنداعى ۇسى­­نىس­تىڭ تۇراقتانۋى ازىق-ت ۇلىك ينفليا­تسياسىنىڭ 17,9%-عا دەيىن تومەن­دەۋىن, ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋار­لاردىڭ باعاسى 18,2%-عا­ ءوسىپ, جانار-جاعار­ماي باعاسىنىڭ كوتە­رىلگەنىن كورسە­تەدى. قىزمەتتەر قۇنى 13,7%-عا ءوسىپ, جەكە كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرگە سۇرانىستىڭ تۇراقتى بولۋى­ تاۋارلار مەن قىزمەتتەر باعاسىنىڭ ءوسۋى, جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ كوتە­رى­لۋىنەن بولعان جاناما اسەرلەر بار. ينفلياتسيانىڭ ايلىق كورسەتكىشى وسى جىلدىڭ ناۋرىز جانە ءساۋىر ايلارىندا 0,9%-دى قۇراپ, ورتاشا تاريحي ماننەن جوعارى قالىپتاستى. الايدا اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە بازالىق ينفلياتسيانىڭ ءارتۇرلى باعالاۋلارى ينفلياتسيانىڭ تۇراقتى كومپونەنتتەرى بىرتىندەپ تومەندەگەن. دەگەنمەن جانار-جاعارماي, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتتەر باعاسىنىڭ كوتەرىلۋى دە ىقپال ەتكەن.

ورىن العان گەوساياسي جاعدايدىڭ سالدارىنان لوگيستيكالىق جانە وندىرىستىك تاۋار جەتكىزۋ جولدارىن قايتا قۇرۋ ۇدەرىسى باعانىڭ وسۋىنە اسەرىن تيگىزبەي قويمادى.

بيىلعى ساۋىردە الداعى 12 ايدا كۇتىلەتىن ينفلياتسيا 16,7%-عا دەيىن ءوسىپ, تۇرعىن-ءۇي كوممۋنالدىق قىزمەتتەر تاريفتەرىنىڭ جوسپارلانعان ءوسىمى مەن جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ ناقتى كوتەرىلۋى حالىقتىڭ كۇتۋلەرىنە ءىشىنارا اسەر ەتتى. ينفلياتسيا كورسەتكىشى ءبىرشاما تومەندەگەنىنە قاراماستان, ءالى دە جوعارى ماندە بولىپ تۇر.

 ەكىنشىسى, ىشكى ەكونوميكالىق فاكتور.بيىلعى قاڭتار-ءساۋىر ايلارىندا ەلىمىزدىڭ ناقتى ىشكى جالپى ءونىمى 5,0%-عا ارتىپ, بولجامدىق باعالاۋدان جوعارى قالىپتاسقان. تاۋارلار ءوندىرىسى, قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى, قۇرىلىس, ساۋدا, اقپارات جانە بايلانىس سالالارى مەن ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتەگى ءوسىم نەگىزىنەن ەلدىڭ تاۋار وندىرىسىندەگى وڭ قارقىندىلىق تانىتۋى حالىقتىڭ تۇتىنۋشىلىق سۇرانىسىنىڭ تۇراقتانعاندىعىنان ورىن الىپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. وعان بولشەك تاۋار اينالىمى, تۇتىنۋشىلىق تاۋارلاردىڭ يمپورتى جانە تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ءۇشىن حالىقتىڭ قولما-قول اقشاسىز تولەمدەرى تۋرالى دەرەكتەردە كورسەتىلگەن. بولشەك ساۋدانىڭ ءوسۋ قارقىنى پاندەمياعا دەيىنگى ماندەرگە جەتكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەۋ مەن ينفلياتسيالىق كۇتۋلەردىڭ جوعارى دەڭگەيى ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار ساۋداسىنىڭ كەڭەيۋىنە قولداۋ كورسەتەدى. حالىقتىڭ نومينالدى جالاقىسى مەن تابىسىنىڭ ءوسۋى بايقالۋدا. جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا سايكەس, رەسپوندەنتتەردىڭ شامامەن 30%-نىڭ وتباسىنداعى تابىس دەڭگەيى 300 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى. ءبىر جىل بۇرىن مۇنداي جاۋاپتاردىڭ ۇلەسى 10-15% ارالىعىندا بولعان. دەگەنمەن, حالىقتىڭ ناقتى تابىسى جوعارى ينفلياتسيا اياسىندا تومەندەپ, تۇتىنۋشىلىق سۇرانىستىڭ بەلسەندى ىسكە اسۋىن تەجەپ تۇر. ەكونوميكانى قولداۋ, مەملەكەتتىك باعدارلامالارمەن ىنتالاندىرىلاتىن جوعارى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك – ىشكى سۇرانىس درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى.  بيىلعى قاڭتار-ءساۋىر ايلارىندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەس­تي­­تسيا­لار ناقتى ماندە 18%-عا ءوسىپ, سالىمدار كولەمى كولىككە جانە قويمادا ساقتاۋعا – 39,3%, اۋىل شارۋاشىلىعىندا – 26,5%, ونەركاسىپتە – 18,1% جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكپەن جاسالاتىن وپەراتسيالاردا 10,0%-عا ۇلعايعان.

ءۇشىنشىسى, سىرتقى ەكونوميكالىق كونيۋكتۋرا. جاھاندىق ينفلياتسيانىڭ ودان ءارى تومەندەۋى كۇتىلەدى. وعان شيكىزات پەن تاۋار نارىعىنداعى قىسىمنىڭ ازايۋى جانە لوگيستيكالىق ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى ىقپال ەتىپ وتىر. بيىلعى ءساۋىر ايىندا ءبىرشاما ارتقانىنا قاراماستان, فاو ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ يندەكسى تومەندەۋ سەرپىنىن ساقتاپ قالدى. ال مول ءونىم الۋ مەن استىق مامىلەسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا ءداندى داقىلدار باعاسى ءبىزدىڭ الدىڭعى بولجامنان دا تەز تومەندەپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى تەڭگەنىڭ ايىر­باستاۋ باعامىنىڭ تۇراقتى بولۋىنان ازىق-ت ۇلىكتەگى ىشكى باعانىڭ ءوسىمىن ودان ءارى باسەڭدەۋىنە مۇمكىندىك بار دەگەندى جەتكىزدى.

ەلىمىزدىڭ ساۋدا-سەرىكتەس ەلدەرىندە ينفلياتسيانىڭ تومەنگى قارقىنى قوسىمشا دەزينفلياتسيالىق فاكتور بولىپ تابىلادى. بۇل اسىرەسە رەسەيدە وتكەن جىلى جوعارى بازادان شىعۋى ناتيجەسىندە جانە قىتايدا ەكونوميكانىڭ قالپىنا بىركەلكى كەلمەۋىنە بايلانىستى تاۋارلارعا سۇرا­نىستىڭ تومەندەگەنى بار.

ينفلياتسيالىق جاعدايدىڭ بىرتىندەپ جاق­سارۋىنا قاراماستان, كوپ ەلدەگى سىرت­قى مونەتارلىق شارتتار تەجەل­گە­نىمەن, باعانىڭ جىلدىق ءوسۋ كورسەت­كىش­تەرى ءالى دە بەلگىلەنگەن نىسانالى باع­دار­دان اسىپ تۇسۋدە.

مۇناي نارىعى بويىنشا بۇرىنعى بولجامعا قاراعاندا بىرقالىپتى داميتىنداي. COVID-19 شەكتەۋلەرى الىنعاننان كەيىن قىتاي ەكونوميكاسى قالپىنا تەز كەلەدى دەگەن بولجام ورىندالعان جوق. سونىمەن قاتار تۇراقتى ينفلياتسيادا ايتارلىقتاي قاتاڭ مونەتارلىق ساياساتتى جۇرگىزۋ جاھاندىق رەتسەسسيا تاۋەكەلىن ارتتىرىپ, وپەك+ تاراپىنان مۇناي ءوندىرۋدى قىسقارتۋ باعالاردى ۇستاپ تۇرۋعا وڭ اسەرىن تيگىزە المادى. وسىلايشا, تەجەۋشى فاكتورلاردىڭ باسىمدى ىقپالى مۇناي قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتىپ, بولجامدى باعالاۋدى قايتا قاراۋعا اكەلدى.

سىرتقى ەكونوميكاداعى ءتۇرلى تاۋار نارىعىنداعى قۇبىلمالىلىق, اسىرەسە كومىرسۋتەكتى شيكىزات نارىعىندا Brent ماركالى مۇنايدىڭ بەلگىلەنگەن ورتاشا باعاسى بيىلعى جىلعا 1 باررەل ءۇشىن 82,2 دوللاردى قۇرايدى. ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ جاڭارتىلعان بولجامدارىنا توقتالساق, جىلدىق ينفلياتسيا 2023 جىلى 11-14%, 2024 جىلى 9-11% جانە 2025 جىلى 5,5-7,5% شەگىندە قالىپتاسىپ, جانار-جاعارماي مەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق قىزمەتتەرى قۇنىنىڭ ءوسۋى تىكەلەي جانە جاناما اسەرلەردىڭ ىقپالىنان تۋىنداعان جايت دەپ اتاۋعا نەگىز بار. ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋى بيىل ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4,2-5,2% دياپازونىندا قالىپتاساتىن بولدى. ەكونوميكانىڭ 2024-2025 جىل­دارعا ارنالعان ءوسۋ بولجامى 3,5-4,5% دەڭ­گەيىندە وزگەرىسسىز قالعان.

ۇلتتىق بانك بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بازالىق مولشەرلەمەنى ءبىر قالىپتى جانە بايىپپەن تومەندەتۋ مۇمكىندىگىن قاراستىراتىندىعىن ايتادى.

جىلدىق ينفلياتسيا 2023 جىلعى ساۋىردە 16,8%-عا دەيىن باياۋلاپ, ايلىق ينفلياتسيا 0,9% دەڭگەيىندە ساقتالدى. الايدا 2022 جىلعى قىركۇيەكتەن باس­تاپ بازالىق جانە ماۋسىمدىق فاكتور ەسكەرىلمەگەن ينفلياتسيالىق كورسەتكىشتەر تومەندەگەن. بۇل ينفلياتسيانىڭ تۇراقتى بولىگى مەن پروينفلياتسيالىق قىسىمنىڭ بىرتىندەپ السىرەۋىن كورسەتەدى.

 سونىمەن ۇلتتىق بانكتىڭ اقشا-كرەديت ساياساتى كوميتەتىنىڭ بازالىق مول­شەر­لەمە بويىنشا كەزەكتى جوسپارلى شە­­شىمىن وسى جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە جاريا­لايدى.