وسىدان ءبىراز بۇرىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋدا جانە اۋىلدىق جەرلەردى تۇراقتى دامىتۋعا ارنالعان «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى ىسكە قوسىلعانى بار. اتالعان جوبادا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشىپ, بالاباقشا, مەكتەپ, اۋرۋحانا, جول, گاز, سۋ سىندى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان قامتىلۋى, سونىمەن قاتار ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن بىرقاتار باسىمدى باعىت بەلگىلەندى. سونىڭ ىشىندە ءاردايىم وزەكتىلىگىن جوعالتپاعان سۋ ماسەلەسى ەل تۇرعىندارىنىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەن باستى تالابى ەكەنىن ايتۋعا ءتيىسپىز.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى 2025 جىلعا دەيىن حالىقتى تولىق سۋمەن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. بۇل 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جەر» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىنداعى مىندەت. دەسەك تە, مەجەدەگى بەسجىلدىق جوسپاردىڭ اياقتالۋ كەزەڭى دە تاياپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇننىڭ باستى نازارىنداعى اۋىز سۋ جاعدايى تولىققاندى شەشىمىن تاۋىپ جاتىر ما؟
ماسەلە سوندا...
قابىلدانعان باعدارلاما اياسىندا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە 1,5 مىڭنان استام اۋىل اۋىز سۋعا قول جەتكىزىپ, 3 مىڭ اۋىلدىڭ 1,5 ملن تۇرعىنى بارلىق قاجەتتى سانيتارلىق-ەپيدەميالىق جانە گيگيەنالىق نورماعا ساي سۋمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسى شەشىلگەن. قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا 200-دەن از تۇرعىنى بار 2 مىڭعا جۋىق شاعىن اۋىلعا سۋدى تازارتۋدىڭ جەرگىلىكتى جۇيەسى ورناتىلىپ, قالعان اۋىلداردا «قۋاتتى وڭىرلەر – ەل دامۋىنىڭ درايۆەرى» ۇلتتىق جوباسى شەڭبەرىندە 2023 جىلى – 224, 2024 جىلى – 235 جانە 2025 جىلى – 230 سۋ تازارتۋدىڭ جەرگىلىكتى جۇيەسى قويىلاتىن بولدى. اتالعان مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قاي ءوڭىردى الساق تا دامۋ قارقىندىلىعى بار, ال شالعاي اۋىلداعى تۇرعىندار وسى دامۋدىڭ ناتيجەسىن كورىپ وتىرماعانى انىق. ولار ءالى دە بولسا, سۋ تاپشىلىعىن تارتىپ كەلەدى.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ەلدى مەكەندەرگە سۋ قۇبىرى جەلىلەرىن تارتۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا. ۇلتتىق جوبا اياسىندا سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتتەرىنە 100 پايىز قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 498 ملرد تەڭگە بولىنگەن.
سونىمەن ەلىمىزدە ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتۋ دەڭگەيى وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس 96,8%-دى قۇراسا, قالعان 3,2% ىسكە اسپاعان. بىلاي قاراعاندا پايىزدىق كورسەتكىش از بولعانىمەن, بۇل 600 مىڭعا جۋىق ادامدى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جاعى وتە تومەن دەڭگەيدە دەگەن ءسوز. ال تارتىلىپ جاتقان سۋ قۇبىرىنا قوسىلا قويماعان اۋىلداعىلار سۋدى تاسىپ ىشۋگە ءماجبۇر.
ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ سوڭعى بەس جىلدا حالىقتى سۋمەن قامتۋ دەڭگەيى قالادا 2017 جىلى 90%-دان 2022 جىلى 98,4%-عا دەيىن, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە 55%-دان 94,5%-عا ارتقانىن مالىمدەيدى. تسيفرلاندىرۋدىڭ, كريپتويندۋستريانىڭ جانە Big Data-نىڭ قازىرگى دامىعان كەزەڭىندە سۋدى تاسىپ ىشەتىن اۋىلدى تولىق قامتيمىز دەگەنى كوڭىلگە قونىمسىزداۋ. يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ اقپارىندا, وتكەن جىلى 6,3 مىڭ اۋىلدىڭ 4,9 مىڭىندا عانا اتالعان ماسەلە تولىق شەشىمىن تاۋىپ وتىر دەگەنى, ول تەك 77,8%-ى عانا. وسىعان قاراعاندا, 2025 جىلعا قاراي ەلىمىزدى تولىقتاي اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ۇكىمەتتىڭ اۋقىمدى جوسپارىنىڭ جۇزەگە اسۋى نەعايبىل. بەلگىلەنگەن مەرزىم دە تاياپ قالدى, ال سۋسىز وتىرعان اۋىلداردىڭ سانى – شامامەن 1,4 مىڭ. وسى جىلى سۋ قۇبىرى مەن كارىز جۇيەسىن سالۋ ءارى قالپىنا كەلتىرۋگە بيۋدجەتتەن 280 ملرد تەڭگەنىڭ 59,6%-ى قالا جوباسىنا, قالعانى اۋىلدىق جەرلەردى سۋمەن قامتۋعا بولىنگەن. ەلىمىزدەگى 89 قالانىڭ 64-ءى تولىق سۋمەن قامتىلسا, 25 قالا ءبىر جۇيەگە كەلمەگەن. بۇل شاعىن مونوقالالارعا عانا ەمەس, مەگاپوليستەرگە دە قاتىستى. ءۇش ءىرى مەگاپوليستىڭ ەشقايسىسىندا حالىق ورتالىق سۋمەن 100%-عا قامتىلماعان. شىمكەنتتە بۇل كورسەتكىش 98,5%, الماتىدا 99%, استانادا 98,9%-دى قۇرايدى. ەلوردادا قازىردىڭ وزىندە قالا ماڭىنداعى سالىنىپ جاتقان شاعىن اۋداندارداعى جەكە ۇيلەردىڭ يەلەرى عانا ەمەس, كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى دا سۋ تاپشىلىعىن تارتىپ وتىر. بۇل قالاعا قونىس اۋدارۋشىلار سانىنىڭ ارتقانىنا بايلانىستى سورعى ستانسالارىنىڭ جوبالىق قۋاتى جەتىسپەگەندىكتەن تۇرعىندارعا سۋ بەرۋ ءتارتىبى دە ەنگىزىلگەن. استانانىڭ سۋ تاپشىلىعى تەك جەلىلەر مەن سورعى ستانسالارىنداعى جوبالىق قۋاتتىلىقتىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن عانا ەمەس, تىكەلەي سۋ تاپشىلىعى مەن سۋدى قامتاماسىز ەتۋدە بالاما كوزىنىڭ جوقتىعىن ءارى جالعىز استانا سۋ قويماسىنان باسقانىڭ بولماۋىمەن بايلانىستىرادى.
ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قازىرگى ۋاقىتتا ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن سۋ قويماسىن تولىقتىرۋدا قۇرىلىستار سالۋ, سۋ قۇبىرىن تارتۋ جانە قانىش ساتباەۆ اتىنداعى كانالدان سورعى ستانساسىنا سۋ وتكىزۋ, سونداي-اق جەراستى كوزدەرىنىڭ ءبىرى نۇرا سۋ قابىلداعىشتى پايدالانۋ قاراستىرىلعان. سۋ قۇبىرى جەلىلەرىنىڭ جوعىنان اۋىلداردا وركەنيەتتى كارىز جۇيەلەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بولماي تۇر. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ 6,3%-ى عانا ورتالىقتاندىرىلعان كارىزبەن قامتىلعان. قالعاندارى ءۇي جانىنداعى سەپتيكتەردى قولدانسا, كوبى سىرتتاعى دارەتحانالاردى پايدالانادى.
«ەلىمىزدە سۋمەن قامتۋ سەكتورى جەراستى كوزدەرىن بارلاۋ مەن ماگيسترالدىق سۋ قۇبىرلارىن سالۋدان باستاپ ەسەپتەگىشتەردى ورناتۋعا ءارى جەلىلەردىڭ توزۋىنا بايلانىستى بىرنەشە شىعىندى كەزەڭدى قامتيتىن كوپساتىلى جۇيە بولعانىمەن, اتالعان جايتتاردىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ءوز ماسەلەسى تۋىنداپ وتىرعانى بار», دەيدى سالا ماماندارى.
ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار اگەنتتىگى ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ ماماندارى جۇرگىزگەن ەلىمىزدەگى ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ ىرىكتەمەلىك زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, قالالاردا تۇراتىن وتباسىلاردىڭ 98,3%-ى سۋمەن قامتىلعان. بىراق اۋىلداردا بۇل كورسەتكىشتەر الدەقايدا از, ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ 57,9%-ى عانا ورتالىق سۋمەن قامتىلعان. جۇرگىزىلگەن ساۋالناماعا سايكەس, وتباسىلاردىڭ 29,1%-ى اربامەن سۋ سورعىلارىنا بارۋعا ءماجبۇر, 4,2%-ى سىرتتان اكەلىنەتىن سۋدى پايدالانسا, 0,2%-ى بۇلاقتاردان نەمەسە وزەندەردەن تاسيدى.
سۋ كودەكسىنىڭ جوباسىن قوعامدىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان كەزەڭىندە ساراپشىلار ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى بىرنەشە مەملەكەتتىك ورگان اراسىندا سۋمەن قامتۋ بويىنشا مىندەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىكتەردى بولۋدە نەگىزگى بيۋروكراتيالىق ماسەلە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ گەولوگيا كوميتەتى گەولوگيالىق بارلاۋعا جاۋاپتى, وسى مينيسترلىككە قاراستى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى ماگيسترالدىق سۋ قۇبىرلارى نەگىزگى ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاي-كۇيىنە جاۋاپتى, بىراق قالالار مەن اۋىلدارداعى جەلىلەردى جوبالاۋ جانە سالۋدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە جۇكتەلگەنىمەن وسى جۇمىستى ءار ءوڭىر كىدىرىسسىز اتقارا بەرمەيدى. بۇل تۋرالى ۇكىمەت وتىرىسىندا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ اتاپ وتكەن بولاتىن.
ساراپشىلار ەلىمىزدەگى سۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ىرگەلەس ەلدەردەن سۋعا زارۋلىكتەن ارىلىپ, اۋىز سۋدان تارىقپايتىن جۇيەلى جوسپار قۇرعانى ءجون دەگەن پىكىردە. بۇگىنگى كۇنى حالىقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى توڭىرەگىندە يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى 2025 جىلعا قاراي مەملەكەت حالىقتى سۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتتەرى 100%-عا قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس.
بۇل جونىندە ەكولوگ اراي ساپارقىزى: «وسى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدەگى سۋ كودەكسىنە 70-تەن استام وزگەرىس ەنگەن ەكەن. اتالعان سالاعا جاۋاپتى مينيسترلەر ءجيى اۋىسادى, سونىڭ سالدارىنان اتالعان باعىتتاعى باعدارلامالار تۇرالاپ قالاتىن كەزدەر كوپ. بۇل ماسەلەنى كەشەندى تۇردە قاراستىرۋ قاجەت», دەسە, «تازا-سۋ» كومپانياسىنىڭ باسشىسى ماقسات تەمىرلان ۇلى: «ەلىمىزدە سۋ جەتكىلىكتى.تەك سۋدى تاسىمالدايتىن ينفراقۇرىلىمداردىڭ توزىعى جەتكەن, سۋ قۇرىلىسى سالاسىنا جاڭاشىل يدەيالار جەتىڭكىرەمەيدى. ونىڭ ۇستىنە, تۇرعىنداردىڭ تاراپىنان سۋدى ۇقىپتى قولداناتىن ەتيكا قالىپتاسا قويعان جوق. سۋ باعاسى ارزان, سۋدىڭ قادىرىن تۇسىنبەي وتىر», دەيدى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ەدىل جاڭبىرشين وسى سالانىڭ مايتالمان مامانى رەتىندە زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, بۇل سالادا ءوز ءىسىن جەتىك بىلەتىن كادرلاردىڭ تاپشىلىعىن ايتقان ەدى.ماسەلەن, 90-جىلداردىڭ باسىندا سۋ سالاسىندا 40 مىڭعا جۋىق مامان ەڭبەك ەتسە, بۇگىنگى تاڭدا ولاردىڭ سانى 7-8 ەسە قىسقارعان.
«وسى كۇنگە دەيىن اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان بىرنەشە باعدارلاما ازىرلەندى. قازىرگى كۇنى «نۇرلى جەر» باعدارلاماسىنان ءۇمىتتىمىز. بۇگىندە شامامەن 1 500-گە جۋىق اۋىل ساپالى اۋىز سۋعا قولى جەتكىزە الماي وتىر», دەيدى ە.تەرەكباي ۇلى.
ەلىمىزدەگى سۋ سالاسىنىڭ ماماندارى 2035-2040 جىلعا قاراي ەلىمىزدە سۋعا سۇرانىس 45 پايىزعا ارتىپ, ال سۋ جەتىسپەۋشىلىگى جىلىنا 12 تەكشە شاقىرىمدى قۇرايتىن بولادى دەگەن پىكىردە.
وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اۋىز سۋعا قولجەتىمدىلىك قالالاردا 98,4 پايىز جانە اۋىلداردا 94,5 پايىزعا جەتكەن. بۇل تۋرالى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ءمينيسترى مارات قاراباەۆ اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋدەگى «تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ» تۇجىرىمداماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى.
مينيستر بيىل سۋمەن جابدىقتاۋ, سۋ بۇرۋ جۇيەلەرىن سالۋعا جانە رەكونسترۋكتسيالاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 402 جوبانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 280 ملرد تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە قالالاردا 135 جوبانى (27 قالادا سۋمەن جابدىقتاۋ, 23 قالادا سۋ بۇرۋ) ىسكە اسىرۋعا 167 ملرد تەڭگە (ونىڭ ىشىندە سۋ بۇرۋ جوبالارى بويىنشا 56,6 ملرد تەڭگە) جانە اۋىلداردا 267 جوبانى (270 اۋىل) 113 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن جەتكىزدى.