تارباعاتاي: ءتۇيىنى شەشىلمەگەن تۇيتكىل كوپ

ول كەزدە اقجار مەن اقسۋاتتىڭ اراسى 160 شاقىرىم, باسقا اۋىلدار اراسى 200 شاقىرىمنان اسىپ كەتەدى. مۇنداي قاشىقتىقتى ەڭسەرۋ شارۋالارعا وڭاي تيمەيتىن. تارباعاتاي اۋدانى ەكونوميكاسى ارتتا قالعان 30 اۋداننىڭ ءبىرى بولاتىن ءارى وبلىس ورتالىعى وسكەمەن قالاسىنان 430 شاقىرىم قاشىقتا. تەرريتورياسى شولەيت ايماقتا ورنالاسقاندىقتان, جازى ىستىق, قىسى سۋىق ەدى. جىلدىق جاۋىن-شاشىن مولشەرى شامامەن 100-140 مم-دەن اسپايتىن. توپىراعى اشىق كاشتان, سۇر جانە قوڭىر بولىپ كەلەدى. قۇنارى از بولسا دا سۋارىلاتىن جەر كولەمى 20 500 گا بار ەدى. مىنە, وسى جەرگە ەگىن ەگىپ, كوپجىلدىق ءشوپ ەگىپ, استىق داقىلىنان 25-30 تسەنتنەردەن ءونىم الىپ, ديىرمەنگە تارتىپ ۇن شىعاردىق. حالىق جەرمەن جۇمىس ىستەپ, ريزىعىن كوردى, بالا-شاعاسىن اسىرادى. اۋداندا 100-دەن استام شارۋا قوجالىعى پايدا بولدى. جۇمىستارى ءجۇردى. تاۋلى جايىلىمدا مالىن ءوسىردى, ساۋدالادى. ۇساق شارۋا قوجالىقتارى ءىرى كووپەراتيۆتەر مەن ءىرى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ تەحنيكاسىن الىپ جەرىن جىرتتى, ولاردىڭ كومباينىن جالداپ ەگىنىن باستىردى, ياعني كوپ جۇمىستى سولاردىڭ كۇشىمەن ءبىتىردى. بىراق ول كەزدە كووپەراتيۆتەرگە قولداۋ از بولدى دا, ولار تۇگەلدەي بانكروتقا ۇشىراپ, تەحنيكالارى ساتىلىپ كەتتى. وسىدان سوڭ ەگىن ەگۋ تۇگەل توقتادى دەسە دە بولعانداي.

ۇساق شارۋا قوجالىقتارى باستارىنا تۇسكەن ىسپەن وزدەرى جەكە-دارا كۇرەسىپ كەلە جاتىر. وسى ورايدا ۇساق شارۋا قوجالىقتارىنا قىزمەت كورسەتەتىن مەكەمە – متس-تەردى اشۋ دۇرىس بولار ەدى. متس بازاسىنىڭ نەگىزىندە شارۋالاردىڭ تۇقىمىن تازالاپ, ءتىپتى تۇقىم قورىن ۇيىم­داستىرسا, ەلدىڭ ارتىق استىعىن ساتىپ الىپ, ونى وتكىزۋ, جاقسى تۇقىمعا ايىرباستاۋ ماسەلەسىن شەشكەن بولار ەدىك. قازىر بىزدە نە جوڭىشقانىڭ, نە بيداي مەن ارپانىڭ تۇقىمى جوق, ەل قولعا تۇسكەنىن ەگەدى. تۇقىم قورىن قۇرساق, بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرامىز.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سۋارمالى جەردىڭ اۋماعىن كوبەي­تۋ, ونىڭ بەرەرىن ارتتىرۋ جونىندە ۇلكەن مىندەت قويىپ وتىر. كەزىندە تەك بۇرىنعى تارباعاتاي اۋدانى كولەمىندە (اقجار ءوڭىرى) 20 547 گا ەگىستىك القاپ بولدى. ونىڭ ىشىندە كول جاعاسىنداعى 2 100 گا القاپ تولىق مەحانيكالىق تاسىلمەن سۋارىلدى, ياعني «دنەپر» اگرەگاتىن پايدالاندى. ونىڭ ۇستىنە 1990 جىلدارى 5 دانا «فرەگات» سۋارعىشىنىڭ قوندىرعىسى قويىلعان. الايدا اۋمالى-توكپەلى زامان ورناپ, باستالعان شارۋا اياقسىز قالدى. 2 100 گا جەردىڭ قوندىرعىلارى تالاپايعا ءتۇستى. سۋارمالى جەردىڭ 8 مىڭنان استام جەرىنە استىق داقىلى, 5 800 گەكتارعا جۇگە­رى سۇرلەمى, 700 گەكتارداي جەرگە مونو­كورم ەگىلىپ, مول ءونىم الىناتىن. كوپ­جىل­دىق ءشوپتىڭ ءونىمىن ەكى رەت شا­ۋىپ الاتىن. ءار كەڭشاردا 2-3 بۋلدوزەر تەك قانا كانالعا سۋ سالۋمەن اينالىساتىن. جىلما-جىل توعاندى سكرەپەرمەن تازالايتىن, بۇرالاڭ جەرلەرىن مەكتەپ وقۋشى­لارىنىڭ كۇشىمەن تازالايتىن. اۋداندا سۋلاندىرۋ جۇيەسىمەن اينالىساتىن ۇلكەن مەكەمە بولدى, وندا 150 ادام قىزمەت جاسادى. قازىر سونىڭ ءبارى كورگەن ءتۇس سياقتى.

سوڭعى جىلدارى گيدروتەحنيكالىق نىساندارعا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلە باستادى. 1983 سالىنعان, 43,7 ملن تەكشە مەتر سىياتىن سۋ قويماسى – «قاندىسۋ» سۋ تورابى قازىر دە ىستەپ تۇر. «قاندىسۋدا» 43,7 ملن تەكشە مەتر سۋ ساقتالعاننىڭ وزىندە ونى ءونىم وندىرۋ­شىلەرگە جەتكىزىپ بەرۋ ماسەلەسى مۇلدەم شەشىلمەگەن. 7 200 گا جەر سۋارىلۋعا ءتيىس بولسا, جىلما-جىل سۋارىلاتىن القاپ كولەمى 12-13 پايىز عانا. سۋ قويماسىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگى جىل وتكەن سايىن سەزىلەدى. ءالى كۇنگە دەيىن «قاندىسۋ» سۋ قويماسىنا كۇر­دەلى جوندەۋ جۇرگىزبەك تۇرماق, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتى جاسالماي-اق كەلەدى.

وبلىستىق اكىمدىكتىڭ جانىنان 2012 جىلى قۇرىلعان «شىعىس» سۋ قويمالارى مەكەمەسى وبلىس كولەمىندەگى يەسىز قالعان سۋ قويمالارى مەن كانالدارىن ەسەپكە الىپ, مەملەكەتتىك اكتى مەن تەحپاس­پورتتارى, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار جاسالدى. مەكەمە باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سانسىزباي مۇڭعالباەۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن ورتا لاستى وزەنىنەن سۋ قويماسىن سالۋ ءۇشىن ونىڭ تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن جاساۋ ءۇشىن 40 ملن تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, تەحنيكا-ەكونوميكالىق ساراپتاما جاسالدى. ول 2014 جىلى 28 قاڭتاردا مەملەكەتتىك ساراپتامادان ءوتتى. سۋ قويماسىنىڭ قۇنى 5 ملرد 397,5 ملن تەڭگە بولدى. سول سياقتى ورتا لاستى وزەنىندەگى «قاراتوعام» ساسان سۋ توسپاسى ماگيسترالدى كانالىنا دا تەحنيكا-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاسالعان. ول 2013 جىلى 30 ساۋىردەگى №060128/13 نومىرىمەن مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكەن. بۇعان دا 2 ملرد 096 ملن تەڭگەلىك جوبالىق-سمەتالىق قۇجات جاساۋ ۇسىنىلعان. بۇل جۇمىس تا قازىر اياقسىز قالىپ تۇر. 40 ملن قارجى جەلگە ۇشقانمەن بىردەي.

تاپ وسىنداي پروبلەما ماڭىراق وكرۋگىنە قاراستى «قاراتوعام» كانالى­نا, «قاندىسۋ» سۋ توسپاسىنا قاراستى «قازاقباي», «قاراشا» كانالدارىنا, تۇعىل اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى «قۇستى» سۋ قويماسىنا دا قاتىستى. جاڭااۋىل اۋىلدىق وكرۋگىندەگى تەرىساي­ى­­رىق وزەنىنىڭ بويىنداعى 1957 جىلى سالىنعان «تەرىسايرىق» سۋ توسپاسىن دا قايتا جوندەۋ ءۇشىن جوبالىق-سمەتالىق قۇجات جاساۋ مىندەتى ىسكە اسسا, 1 300 گا سۋارمالى جەر اينالىمعا قوسىلار ەدى.

رەسپۋبليكالىق سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى «قازسۋشار» مەكەمەسىنىڭ بىزگە كوڭىل ءبولىپ, كول جاعالاۋىنداعى ول جەرلەردى جەرگىلىكتى ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردى ءسىڭىرۋ ارقىلى ءونىم مولشىلىعىن ەسەلەپ ارتتىرۋ مۇمكىندىگى بار. كول جاعالاۋىنان نەمەسە تۇعىل اۋىلىنان جەم تارتاتىن تسەح جاسالسا, تەك تارباعاتاي اۋدانى ەمەس, كورشىلەس اۋدانداردى دا جەممەن قامتا­ماسىز ەتۋگە بولادى.

تارباعاتاي اۋدانىن ارتتا قالعان 30 اۋداننىڭ ءبىرى دەپ قاراۋ قازىرگى كەزەڭگە جارامايدى. اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان يندۋستريالىق اۋدانعا اينالۋ مۇمكىندىگى وتە جوعارى. تەك شەندىلەر مۇمكىندىكتەردى عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەپ, كومەك قولدارىن سوزۋى كەرەك-اق.

ماقسات تىرناقباەۆ,

اۋىلشارۋاشىلىق مامانى

شىعىس قازاقستان وبلىسى,

تارباعاتاي اۋدانى