ستاليندىك قانقۇيلى قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى ويلاۋدىڭ ءوزى قورقىنىشتى. ارادا قانشا ۋاقىت ءوتىپ, نەشە ۇرپاق الماسسا دا, قاندى ىزدەرى ءالى كۇنگە دەيىن سايراپ جاتىر. ەل جادىنان وشپەك ەمەس. حالقىمىزدى قىناداي قىرعان زۇلمات زاماننىڭ تابى جالتىر اۋىلىن دا اينالىپ وتكەن جوق. قانشاما قاراپايىم ادام ناقاقتان-ناقاق كۇيىپ كەتكەنىن ۇلكەندەر ايتىپ وتىراتىن.
سولاردىڭ ءبىرى – شاقان جاپاروۆ ەدى. ول «وكتيابر» ۇجىمشارىندا مال بريگاديرى قىزمەتىن قاننەن قاپەرسىز اتقارىپ جۇرگەندە اياقاستى «حالىق جاۋى», «جاپوننىڭ شپيونى» دەگەن قارا كۇيە جاعىلىپ, اباقتىعا جابىلعان. 1938 جىلدىڭ 5 قازانىندا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. تۇتقىندالعان كۇننەن باستاپ كورمەگەن قورلىعى جوق كورىنەدى. تەك 1989 جىلى 14 قاڭتاردا تۋىسقاندارى اقتاۋ ۇكىمىن العان. مارقۇم ءتىرى جانعا زيانى تيمەگەن قاراپايىم, ادال جان بولسا كەرەك. تەحنيكۋم ءبىتىرىپ ءار سالادا ابىرويلى ەڭبەك ەتكەن.
ءبىزدىڭ اۋىلدان عانا بەس-التى كىسىگە جازىقسىز ايىپ تاعىلىپ, الدى اتىلىپ, سوڭى جيىرما بەس جىلعا يتجەككەنگە اۋدارىلعان. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ ءوز حالقىنا قارسى جاساعان قىرىپ-جويۋ ساياساتىن اركىم ءارتۇرلى تۇسىندىرگەنىمەن, قولدان جاسالعان زوبالاڭ ەكەنى ايدان انىق.
انام جارىقتىقتىڭ ايتقان مىنا اڭگىمەسى ەسىمدە قالىپتى. ەل ىشىندە ورىن العان بۇل وقيعا شاش ال دەسە, باس الاتىنداردىڭ اسقان قاتىگەزدىگىن, زورلىق- زومبىلىعىن ايقىن كورسەتەدى. ولارعا ەش دالەلسىز اياۋسىز جازالاۋ, جالعان كىنا تاعۋ, ادامنىڭ ءومىرىن ويىنشىق, تاعدىرىن تالكەك ەتۋ تۇككە تۇرمايتىن سياقتى. جالتىر اۋىلىندا قابدوللا جانە ىقىلاس دەگەن ەنشىسى بولىنبەگەن اعالى-ءىنىلى اعايىنى تۇردى. ءۇيدىڭ ۇلكەنى قابدوللا دەنساۋلىعىنىڭ دىمكاستىگىنەن «بارلىعى – مايدان ءۇشىن, بارلىعى – جەڭىس ءۇشىن» ۇرانىنا قوسىلىپ, تىلدا ايانباي ەڭبەك ەتكەن. اۋىل-ايماققا سىيلى بولدى. قارتايعان شاعىندا ومىردەن وزدى. قولىنان تالاي ءدام تاتتىم. قىرىق التىنشى جىلدىڭ كۇزى بولسا كەرەك. ۇجىمشار كۇزگى ەگىن وراعىن ۋاقتىلى اياقتاپ, وراقشىلار اۋىلعا قاراي بەتتەيدى. قابدوللا اربامەن قولدارىندا ءبىر-ءبىر شاعىن دوربالارى بار قاتىن-قالاشپەن بىرگە ۋلاپ-شۋلاپ جولعا شىعادى. اۋەلەتە ءان شىرقاپ, بيىك دوڭنەن كوتەرىلە بەرگەن كوڭىلدى توپتىڭ الدىنان – ءبورىباي قىستاۋى جاعىنان ءبىر نوقات قىلاڭ بەرەدى. ميليتسيونەر ورىس جىگىتى ۇشاياقتى موتوتسيكلمەن ىزعىتىپ كەلگەن كۇيى امان-ساۋلىق سۇراسپاستان بىردەن ارباعا ءۇڭىلىپ, كوزى كىشكەنتاي دوربالارعا تۇسەدى. ءازىل-قالجىڭ پىشاق كەسكەندەي ساپ تىيىلادى. ارباداعىلاردىڭ زارەلەرى ۇشىپ, جاردەم تىلەگەندەي جالعىز ەركەك كىندىكتىگە جالتاقتايدى. قاباعى سۇستى ميليتسيونەر قولىنا قاعازى مەن قالامىن الىپ, ارقايسىسىنىڭ اتى-ءجونى جازا باستاعاندا, ايەلدەردىڭ ءوڭى اپپاق قاعازداي بوزارىپ, ءتىلسىز قالادى. قابدوللا اكەي جاعدايدىڭ قيىنداپ بارا جاتقانىن سەزىپ, «مىنا دوربالار مەنىكى», دەپ, «قىلمىسىن» بىردەن مويىندايدى. «قىلمىسكەردىڭ» تەز تابىلعانىنا ميليتسيونەر دە قۋانىپ كەتەدى. دوربالارداعى بيدايدى ەسەپتەگەندە ءبىر جارىم شەلەككە جۋىقتايدى. ايەلدەردىڭ شالا-شارپى ورىسشالاپ, «ۇيدە جەيتىن تاماعىمىز جوق, بالالار اش وتىر, ءبىز كىنالىمىز» دەگەن سوزدەرىن قۇلاعىنا دا ىلمەيدى.
كەلەسى كۇنى ەرتەمەن «گاز» پولۋتوركا ماشينا كەلىپ, ءابىلماجين ۇلى قابدوللانى الىپ كەتەدى. ءۇش كۇن بويى اۋدان ورتالىعى مارەۆكادا ۇستاپ, سوسىن قىزىلجارعا جىبەرەدى. مويىنداماسقا امال جوق, بەس دوربا دالەل رەتىندە قاتتالعان. «سوتسياليستىك م ۇلىككە قول سۇقتى», «ۇجىمشار دۇنيەسىنە نۇقسان كەلتىردى» دەگەن ايىپتاۋمەن قابدوللا ون جىلعا سوتتالىپ كەتە بارادى. كەيىنىرەك «كاكە, ءسىزدى سوندا كىم سوتتادى؟» دەگەن سۇراعىما ول كىسى: «مەنى كونۆوي ءبىر بولمەگە كىرگىزدى. ءۇش ادام ۇستەل باسىندا وتىر ەكەن. ايىپتاۋدى وقىپ, ون جىلعا ۇكىم شىعاردى. اقتىق ءسوز ايتۋعا رۇقسات بەرمەدى. ساناۋلى مينۋت ىشىندە «ۇشتىك» تاعدىرىمدى شەشتى», دەگەن ەدى. جازاسىن كراسنويار جاقتا وتەپ, تايگادا اعاش دايىنداۋ سياقتى اۋىر جۇمىسقا جەگىلەدى. وتاعاسىنىڭ سوتتالىپ كەتكەنى تۋرالى جايسىز حابار تۇڭعىشىنا اياعى اۋىر بايبىشەسى جامالياعا اۋىر تيەدى. دۇنيە ەسىگىن اشقان ۇلعا ءار نارسەنىڭ قايىرى, جاقسىلىعى بولسىن دەپ ەسىمىن قايىركەن قويادى.
قايىركەن قۇرداسىمنىڭ اكەسىمەن قاۋىشۋ ءساتى – ءوز الدىنا ءبىر وقيعا. 1956 جىلى جازاسىن وتەپ شىققان قابەكەڭ اۋدان ورتالىعى مارەۆكاعا كەلەدى. كۇن لايساڭ, كولىك جوق. الدەبىر ءۇمىتتىڭ جەتەگىمەن جولاي متس-قا سوعادى. ءساتىن سالعاندا متس ديرەكتورى جاقسى ادام ەكەن. ارىپ-اشىپ كەلە جاتقان اعامىزدىڭ ءحالىن ءتۇسىنىپ, دەرەۋ باس ينجەنەرىن شاقىرىپ: «مىنا كىسىنى بۇگىن جالتىرعا جەتكىز», دەپ تاپسىرما بەرەدى. باس ينجەنەر: «جالتىرعا باراتىن جول ناشار. كەشە كەتكەن ماشينا جولدا قالدى», دەپ جاقاۋراتادى. ديرەكتور: «ەندەشە جوندەۋدەن شىققان «س-80» تراكتورىن جىبەر», دەپ ءسوزىن كەلتە قايىرادى. اعامىزدىڭ جانارى جاسقا تولىپ, ومىردە جاقسى ادامداردىڭ بارىنا شۇكىرشىلىك ەتەدى.
ء بىر توپ بالا قىردا ويناپ جۇرگەنبىز. ارامىزدان بىرەۋ: «انانى قاراڭدار», دەپ ايعاي سالدى. ءبارىمىز اۋىل جاققا جالت بۇرىلساق, ءبىر كولىك قايىركەننىڭ ءۇيىنىڭ جانىنا توقتاعانداي بولدى. ەنتىگىپ جەتكەنىمىز سول ەدى, كابينادان ەلۋلەر شاماسىنداعى ۇزىن بويلى, قارا تورى كىسى ءتۇستى. وسى كەزدە «قابدوللا كەلدى, قابدوللا كەلدى, ءسۇيىنشى», دەپ انادايدان ءبىر اپاي سۇرىنە-قابىنا جەتتى. قۇشاقتاپ, كوپكە دەيىن ونى بوساتپاي تۇردى. اپاي ارا-اراسىندا داۋىس شىعارىپ, وكسىپ قويادى. انا كىسى دە ەڭكىلدەپ جىلاپ, تارام-تارام اققان كوز جاسى تىيىلار ەمەس. ءبىر كەزدە اپاي قاۋمالاپ تۇرعان بىزگە قاراپ: «ق ۇلىندارىم-اۋ! ءجاماليا اپالارىڭنان ءسۇيىنشى سۇراندار, قايىركەننىڭ اكەسى كەلدى», دەگەنى.
مەنىڭ تاڭدانىسىمدا شەك بولمادى. ولار ءبىر ۇيدە تۇراتىندىقتان, قايىركەننىڭ اكەسى ىقىلاس دەپ ويلايتىنمىن. قايىركەنگە قاراسام, سەنەر-سەنبەسىن بىلمەگەن كۇيى تاس مۇسىنگە ۇقساپ مەلشيىپ قالىپتى. ءاپ-ساتتە ەسىك الدىنا ادام قاپتاپ كەتتى. ءبارى مارە-سارە. بىرەۋلەرى جىلاپ جاتسا, بىرەۋلەرى جۇزدەرى جارقىراپ كۇلەدى. وكەن دەگەن اعامىز بريگادا باسىنداعى ىقىلاستان ءسۇيىنشى سۇرايمىن دەپ جايداق اتقا ءمىنىپ, شونىعۇل قىستاۋىنا قاراي قۇيعىتىپ الا جونەلدى. سول كۇنگى اۋىل كورىنىسى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. ىقىلاس «اعام امان-ەسەن كەلسە تويعا سويارمىن» دەگەن سەمىرتىپ قويعان تايىنشاسىن جىعىپ سالدى. جاقسى حابار جەردە جاتۋشى ما ەدى. ىنتىماق, جارقىن, مەرگەن, بالۋان اۋىلدارىنان كاكەڭنىڭ تۋىستارى, جولداستارى اعىلىپ كەلىپ, قۋانىشقا ورتاقتاسىپ جاتتى.
ء الى كۇنگە دەيىن قابدوللا ءابىلماجين ۇلىنىڭ ەرلىگىنە تاڭعالامىن. نە تاماققا, نە كيىمگە جارىماي وتىرعان بالا-شاعانى اسىراۋ قامىمەن ءبىر ۋىس بيداي العان انالاردى قۇتقارىپ قالۋىن ەرلىككە بالايمىن. بەس ايەلدىڭ ەكەۋى كۇيەۋلەرىنەن قارا قاعاز العان. بىرەۋىنىڭ كۇيەۋى سوعىستان اۋىر جاراقاتپەن ورالعان مۇگەدەك. ەكەۋىنىڭ وتاعاسىلارى قايتىس بولعان. بەسەۋى سوتتالىپ كەتسە, ءار وتباسىنداعى 4-5 شيەتتەي بالانىڭ كورەر كۇنى نە بولماق؟ ميليتسيونەردىڭ نەدەن بولسا دە تايىنبايتىنىن بىلگەن قابدوللا اعامىز جەدەل شەشىم قابىلداپ, تالاي شاڭىراقتى كۇيرەۋدەن ساقتاپ قالۋى – اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمە. بالا كەزىمىزدە ول كىسى تۋرالى: «جايدان-جاي سوتتالىپ كەتتى عوي, وزگەلەر ءۇشىن شىرىلداپ وتقا ءتۇستى», دەگەن ءسوزدى ءجيى ەستيتىنبىز.
ءبىر عاجابى, قابدوللا سوتتالعانى جونىندە ەشكىمگە مىندەتسىمەيتىن, اڭگىمە قوزعامايتىن. ون جىل جازىقسىز وتىرىپ كەلسە دە, ىشكى سىرى كوكىرەگىندە ءتۇيۋلى بولاتىن. بىردە جەڭىس كۇنى قارساڭىندا جالتىر سەگىزجىلدىق مەكتەبىندە ءىس-شارا وتكەن-ءدى. كەشكە ارنايى شاقىرىلعان قابەكەڭ سوعىس كەزىندەگى اۋىر تۇرمىس تۋرالى كوزگە ەلەستەتكەندەي ەتىپ ايتىپ بەردى. ءوزى تۋرالى ءلام دەمەدى. ءبىر اپاي شىداماي كەتتى بىلەم, كوز جاسىنا ەرىك بەرە وتىرىپ, قابدوللا اقساقالدىڭ سول ەرلىگىن ەسكە سالدى. سويتسە, ول كىسى ارباداعى بەسەۋدىڭ ءبىرى ەكەن. باسقا سويلەۋشىلەر دە كەلەشەك ۇرپاعىمىزدى قۇتقارىپ قالدىڭىز, ءبارىمىز سىزگە بورىشتىمىز, دەپ العىستارىن جاۋدىردى. قابدوللا اقساقال: «مەنىڭ ون جىل جازىقسىز شەت جەرگە بارىپ كەلگەنىمە ەشكىمدى دە سوكپەيمىن. ماڭدايداعى جازۋ سولاي بولدى. ۇرپاق ءوسىرىپ, قىزدارىمىزدى قياعا, ۇلدارىمىزدى ۇياعا قوندىردىق. ودان ارتىق ەشتەڭە كەرەگى جوق. ارالارىڭدا وسىلاي وتىرۋىم اۋىلداستارىمنىڭ, بەس انانىڭ مەنىڭ امان-ەسەن ورالۋىمدى جاراتۋشىدان سۇراعان تىلەكتەرى دەپ ەسەپتەيمىن», دەگەندە جينالعاندار ورىندارىنان تۇرىپ قول سوقتى.
قابدوللا اقساقال دا, ءىنىسى ىقىلاس تا ءدىن جولىن قۋىپ, يماندىلىق جولىندا ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. ەجەلدەن ەنشىلەرى بولىسپەگەن قوس اعايىندى شاڭىراعىندا بالانىڭ كۇمىس كۇلكىسى كوبەيگەننەن كەيىن كەڭشار ىقىلاس وتاعاسى مەن ماعريپا شەشەيگە ەڭسەلى باسپانا تۇرعىزىپ بەردى. حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن جازىقسىز جازالاۋ, قۋعىن-سۇرگىن زامانى قايتالانباسا ەكەن دەپ تىلەيىك. ءبىزدى الپەشتەپ وسىرگەن اتا-اجەلەرىمىزدىڭ, اكە-انالارىمىزدىڭ تىلەگى دە, ارمانى دا وسى ەدى.
عابيت قوڭىرباەۆ,
ەڭبەك ارداگەرى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
شال اقىن اۋدانى