عالىمداردى عىلىمي جەتىستىكتەردى كوممەرتسيالاندىرۋ ماسەلەسى ءبىرازدان بەرى تولعاندىرىپ كەلەدى. عالىمداردىڭ ونەرتابىسى زەرتحانا الاڭدارىندا ناتيجەلى بولعانىمەن, ونى وندىرىسكە ەنگىزۋدە قيىندىق تۋىنداپ جاتادى. مۇنى رەتتەۋدىڭ قانداي جولدارى بار؟ تىعىرىقتان قالاي شىعامىز؟ الماتىداعى قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن جيىندا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەلدى.
تۇقىم شارۋاشىلىعى تيتىقتاپ تۇر
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتور اقىلبەك كۇرىشباەۆتىڭ پىكىرىنشە, اگرارلىق سالادا جەتىستىكپەن قاتار كەمشىلىك تە از ەمەس.
– قازىرگى تاڭدا عالىمداردى ونەرتابىستاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدەگى ماسەلەلەر تولعاندىرادى. كوپ جاعدايدا وتاندىق ونىمدەر زەرتحانا سورەلەرىندە قالىپ قويىپ جاتىر. ونەرتابىس ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە قيىندىق كوپ.
ونىڭ ءبىر سەبەبى عالىمدار ءوز ازىرلەمەلەرىنىڭ كوممەرتسيالاندىرۋ جولىن بىلمەگەندىگىمەن بايلانىستى بولسا, ەكىنشى جاعىنان ونى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىكتەرى جوق. عىلىمي كونكۋرستاردىڭ مەرزىمى ءۇش جىلمەن شەكتەلەتىندىكتەن, عالىمدارعا جوبامەن اينالىسۋ, وندىرىسكە ەنگىزۋ تۇرعىسىنان دا سالماق ءتۇسىپ وتىر. بۇل جۇيەدەگى باستى كەمشىلىك. وسى ورايدا «عىلىم قورىنىڭ» باسشىلىعى عالىمداردىڭ پىكىرىن قاپەرگە الىپ, كوممەرتسيالاندىرۋ بارىسىنا قاتىستى تالاپتاردى قايتا قاراستىرۋى كەرەك. ال ونەرتابىستى وندىرىسكە ەنگىزىپ, وتاندىق برەندكە اينالدىرامىز دەسەك, بيزنەستى قولداۋ ورتالىقتارى, بيزنەس-ينكۋباتورلار, تەحنوپاركتەر قۇرۋ ماڭىزدى جانە ءىرى بيزنەس وكىلدەرىمەن بىرلەسكەن ءىس-قيمىلدار قاجەت, – دەدى اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
الەمدىك باسەكەلەستىك جاعدايىندا عىلىمدى ەكونوميكامەن ۇشتاستىرۋ ماڭىزدى. «عىلىم قورىنىڭ» باسقارما توراعاسى ءابدىلدا شامەنوۆ بۇگىندە وپەراتورلىقتان دا كەڭ اۋقىمدى قىزمەتتەردى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان قور كەيستەرى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ, وزىق تاجىريبەنى تاراتۋ, عىلىمي كاسىپكەرلىك مادەنيەتتى دامىتا وتىرىپ, گرانتتىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعانىن جەتكىزدى. اتالعان قور عالىمدارعا عانا ەمەس, تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ ماقساتىندا كاسىپورىندارعا دا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. ياعني, عىلىمي جەتىستىكتەردى وندىرىسكە ەنگىزۋمەن قاتار حالىقارالىق نارىقققا شىعۋدى قاراستىرادى. وسى ورايدا ءا.شامەنوۆ قوردىڭ عىلىم مەن بيزنەستى ينتەگراتسيالاۋداعى قىزمەتىنە توقتالىپ ءوتتى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار جۇيەلى ىسكە اسىپ, وسى جىلدىڭ 6 ماۋسىمىندا وتەتىن «تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ رەاكتورى» الاڭىنداعى كەزدەسۋلەردە جالعاسىن تابادى.
بۇگىندە يمپورتقا تاۋەلدى سالانىڭ ءبىرى – تۇقىم شارۋاشىلىعى. قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما توراعاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى شولپان باستاۋباەۆانىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدەگى تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى جاعدايى ءماز ەمەس. ينستيتۋت الدىڭعى قاتارلى سەلەكتسيالىق ورتالىق رەتىندە 200-دەن استام سورت پەن بۋدان شىعارعان. ونىڭ ىشىندە كۇزدىك بيداي مەن تريتيكالەنىڭ – 31, كوپ جىلدىق جەم-ءشوپتىڭ – 34 ءتۇرى, سونداي-اق جۇگەرى, ءداندى بۇرشاق, س ۇلى, قانت قىزىلشاسى, كۇرىش, مايلى داقىل تۇرلەرى بار. ش.باستاۋباەۆانىڭ ايتۋىنشا, ينستيتۋت تاراپىنان 2017-2021 جىلدارى «عىلىم قورى» نەگىزىندە جۇزەگە اسقان جوبالاردىڭ ماقساتى وتاندىق گيبريد سورتتاردى شىعارۋعا باعىتتالعان.
– جوبا اياسىندا وتاندىق سەلەكتسيا نەگىزىندە قىزىلشانىڭ جوعارى سورتتى تەحنولوگياسى «قامقورلىق», «جىلبۇلاق» شارۋاشىلىقتارىمەن بىرلەسە جۇزەگە اسقان بولاتىن. جوبا قۇنى 209 ملن تەڭگەنى قۇرايدى. اتالعان جىلداردا ەلىمىزدىڭ شارۋاشىلىقتارى 900 ملن تەڭگەگە شەتەلدىك تۇقىم ساتىپ العان. ايماقتاردا ساپاعا باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان شەتەلدىك تۇقىمداردىڭ ءارامشوپ, اۋرۋلار تاراۋ, زيانكەستەر قاۋپى جوعارى بولدى. سونىمەن قاتار شەتەلدىك گيبريدتەر قىسقا ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە وتە ءتوزىمسىز. سوندىقتان وتاندىق تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتپايىنشا, شارۋاشىلىقتار تاراپىنان شەتەلدىك تۇقىمدارعا تاۋەلدىلىك ارتا بەرەتىنى ءسوزسىز. ونىڭ سالدارى ەلىمىزدەگى باعا ساياساتىنا دا ىقپال ەتەتىنى بەلگىلى, – دەيدى ش.باستاۋباەۆا.
بۇگىندە ينستيتۋت ماماندارى ساپاسى جوعارى 8 گيبريد ءتۇرىن ازىرلەگەن. ەلىمىزدە 2027 جىلعا دەيىن قىزىلشا ءوندىرىسىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەنىن ءارى الداعى جىلدارى ءۇش ءىرى زاۋىت سالۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, اگروسەكتوردىڭ قىزىلشا شارۋاشىلىعىن ۇزاق مەرزىمدى دامىتۋعا مۇمكىندىگى زور. وتاندىق جاڭا گيبريدتەردى ەنگىزۋدە قىزىلشا ەگەتىن شارۋاشىلىقتاردى حالىقارالىق تالاپتاردى ساقتاي وتىرىپ, دامىتۋعا بولادى. قازىرگى كەزدە الماتى وبلىسىندا 600-دەن استام, جامبىل وبلىسىندا 260 شارۋاشىلىق بار. ولاردىڭ ساپالى قىزىلشا سورتتارىنا دەگەن سۇرانىسى جوعارى. ينستيتۋت باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, رەسەي, بەلارۋس, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان تۇقىم شارۋاشىلىعى نارىعىنداعى احۋال قازاقستانعا ۇقساس. وسىعان بايلانىستى عالىمدار الدىندا ەۋرازيالىق قانت گيبريدىن جاساۋ مىندەتى تۇر. وسى ورايدا عالىمدار 2030 جىلعا دەيىن شارۋاشىلىقتاردى 30 پايىزعا دەيىن وتاندىق تۇقىممەن قامتاماسىز ەتىپ, 20 ملن توننا قانت قىزىلشاسى مەن 7 ملن توننا قانتپەن قامتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ەلىمىزدەگى تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ كەنجەلەپ قالۋ سەبەپتەرىنە توقتالعان قازاق جەمىس-كوكونىس شارۋاشىلىعى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسقارما توراعاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تەمىرجان ايتباەۆ «كوكونىس-باقشا داقىلدارى بويىنشا 75 پايىز, ال كەيبىر تۇرلەرى بويىنشا 90 پايىز شەتەلگە تاۋەلدىمىز» دەيدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, باقشا-داقىل تۇقىمدارى جەرگىلىكتى تۇرلەرگە قاراعاندا ون ەسەگە دەيىن قىمبات كەلەدى. مىسالى, ءبىر گەكتارعا ەگىلەتىن پياز تۇقىمىنا 500-600 مىڭ تەڭگە كەتەتىن بولسا, جەرگىلىكتى تۇقىمنىڭ باعاسى 50-60 تەڭگەنى قۇرايدى. تىپتەن, كەيبىر شەتەلدىك تۇقىم تۇرلەرىنىڭ تونناسىنا 4-5 ملن تەڭگەگە دەيىن قارجى جۇمساۋعا تۋرا كەلەدى.
بۇگىندە ەلىمىزدە 27 داقىل ءتۇرى بويىنشا 200-دەن استام سورت بار بولسا, ونىڭ 150-دەن استامى اۋدانداستىرىلعان. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدەگى شارۋاشىلىقتاردىڭ تۇقىمعا سۇرانىسى 800 توننانى قۇرايدى. وسى ورايدا سۋبسيديا ماسەلەسىن دە جۇيەلەۋ قاجەتتىگىنە توقتالعان عالىم شەتەلدىك تۇقىم باعاسىنىڭ ەلىمىزدەگى باعا ساياساتىنا, ەپيدەميولوگيالىق جاعدايىنا دا كەرى اسەر ەتىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
– عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى سىن كوتەرمەيدى. زامانعا ساي اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى جوقتىڭ قاسى. قازىرگى كەزدە تۇقىمدى وتىرعىزۋ, ىرىكتەۋ, دارىلەۋ جۇمىستارى قولمەن جاسالادى. ال جىلدار بويى قوردالانىپ كەلگەن يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋ قاجەت. ينستيتۋت بازاسىندا رەسپۋبليكالىق تۇقىم شارۋاشىلىعى جۇيەسىن قۇرۋ ءونىمدى ءبىر ورتالىقتان سۇرىپتاۋ, تازالاۋ جۇمىستارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەسەك تە شارۋاشىلىقتاردىڭ ىشىندە شەتەلدىك سورتتاردى تاڭدايتىندارى دا بار. ونى ءوسىرىپ, كوبەيتۋگە دە عالىمداردىڭ الەۋەتى جەتەدى. ال باقشا داقىلدارىنىڭ ەلۋ پايىزدان استامىن جەكەمەنشىك باۋ-باقشا يەلەرى وندىرەتىندىكتەن, ولاردىڭ دا قاجەتتىلىگى ەسكەرىلۋى كەرەك. ياعني تابيعي, حيميالىق قوسپاسىز ارنايى پاكەتتەردەگى تۇقىمداردى نارىققا شىعارۋ, سونىمەن قاتار باۋ-باقشا داقىلدارىنىڭ تابيعي ءدامىن, ءنارىن ساقتاي وتىرىپ, كەپتىرىلگەن جەمىس-جيدەكتەر, دجەم, باسقا دا ونىمدەر ءوندىرۋ تاعام قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى بولماق. جەرگىلىكتى ونىمدەردىڭ ساپاسى دا, ونىمدىلىگىمەن قاتار باعاسى دا قولجەتىمدى. ول ءۇشىن قول جۇمىسىن, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋ ۇردىستەرىن تەحنولوگيالارمەن الماستىرۋ مىندەتى تۇر, – دەيدى تەمىرجان ايتباەۆ.
باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى گرانتتىق جوبا اياسىندا ەت جانە ەت جارما كونسەرۆىلەرىن ءوندىرۋ ماقساتىندا تۇيە ەتىن قايتا وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزىپ, الماتىدا تۇيەنىڭ بۇقتىرىلعان ەتىنەن كونسەرۆىلەر شىعاراتىن زاۋىتتى ىسكە قوسقان بولاتىن. جوبا جەتەكشىسى – بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءاسيا سەرىكباەۆا. يننوۆاتسيالىق ءونىم قاپتاماسىنىڭ تاسىمالعا قولايلىلىعى مەن تاعامنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. جوبا جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جۇلدىز سۇلەيمەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, 2016 جىلى جۇزەگە اسقان ونەرتابىس «عىلىم قورى» ارقىلى قارجىلاندىرىلىپ, وندىرىستىك ماقساتتارعا «كۇن نۇرى» مەكەمەسىنە 170 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قارجى بەرىلگەن.
– كومپانيا ءوز تاراپىنان قوسىمشا 12 ملن تەڭگە جانە وندىرىستىك الاڭىن ۇسىندى. قىتاي, رەسەي, ەۋروپا, مولدوۆادان قۇرىلعىلار ساتىپ الىندى. كونسەرۆىلەر نارىققا رەتورت پاكەتتەر مەن لاميستەرلىك بانكادا يننوۆاتسيالىق قاپتامادا جونەلتىلەدى. وندىرىستىك قۋاتتىلىعى جىلىنا 600 مىڭ دانانى قۇرايدى. تاسىمالعا ىڭعايلى بولعاندىقتان, قازىرگى كەزدە قىتاي كومپانيالارى تاراپىنان پىسكەن كۇرىش جانە تۇيە ەتىن ءبىر قاپتامادا جاساۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇسىپ وتىر. ال ەلىمىزدىڭ اقتاۋ, اتىراۋ وڭىرلەرىنەن سۇرانىس تۇراقتى. بۇگىندە تۇيە ەتىمەن قاتار ارپا, قاراقۇمىق, كۇرىش قوسىلعان بوتقا, سيىر, كۇركەتاۋىق ەتىنەن جاسالعان جانە سۇيەكتەردەن ءۇي-جانۋارلارعا ارنالعان ونىمدەرگە جەرگىلىكتى كومپانيالار تاراپىنان سۇرانىس جوعارى. الداعى ۋاقىتتا عالىمدار جەتىستىكتەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋدە كوممەرتسيالاندىرۋ باعىتىنداعى تالاپتاردى جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت, – دەيدى ج.سۇلەيمەنوۆا.
جاقىندا استانادا وتكەن «تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ رەاكتورى» الاڭىندا جەڭىمپاز دەپ تانىلعان تاعى ءبىر جوبانى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى ىسكە اسىرعان بولاتىن. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ءابدىماناپ وسپانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسقان تابيعي ماكارون ونىمدەرى ءوندىرىسى ۇلت ساۋلىعىنىڭ كەپىلى بولاتىنى انىق.
– ەلىمىزدە تابيعي, قاۋىپسىز ونىمدەردى تۇتىناتىن ورتا قالىپتاسىپ كەلەدى. وسىعان وراي ءوندىرىس ورىندارى دا قاۋىپسىز تاعامعا باسىمدىق بەرە باستادى. استىقتى ءارى يندۋستريالى ەل رەتىندە حالىق ساۋلىعىن ءبىرىنشى كەزەككە قويا وتىرىپ, زيانسىز تاعام وندىرىسىنە ءمان بەرۋىمىز قاجەت. بيدايدان العان ونىمدەردىڭ اعۋىزدارى قۇنسىز بولىپ كەلەتىنىن عالىمدار سوڭعى ون بەس جىل كولەمىندە زەرتتەپ كەلەدى. نارىقتاعى بىردەن-ءبىر كەمشىلىك ءداستۇرلى بيدايدان جاسالاتىن ماكارون ونىمدەرى قامىرىنىڭ رەالوگياسىن جاقسارتۋ ءۇشىن وندىرۋشىلەر جاساندى بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتار قوسادى. ال ونىڭ ادام اعزاسىنا كەرى اسەرىن ەشكىم تەكسەرىپ جاتپايدى. مىسالى, 100 كيلو ۇنعا 10 گرامم قوسپا قوسىلاتىن بولسا, وندا قانداي قۋات بولۋى مۇمكىن دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. بۇل ءونىمنىڭ قۇرامىندا حيميالىق قوسپالار مەن گەندىك موديفيكاتسيالانعان ءونىم بار ەكەنىنىڭ دالەلى. وسى ورايدا كومپوزيتتى ۇننان جاسالعان ونىمدەردە ۇننىڭ باسىن بىرىكتىرۋ ءۇشىن تابيعي بيداي گليۋتەنى قوسىلادى. وندىرىستە ستاندارتتى ەمەس, ادام اعزاسىنا, اس تاعام قورىتۋعا پايدالى تالشىقتارعا باي تولىق تۇردە ۇنتاقتالعان ۇن پايدالانىلادى. بۇگىندە تابيعي ءونىم ءوندىرىسىن دامىتۋعا ىقىلاستى, ينۆەستيتسيا سالۋعا دايىن كومپانيالاردان سۇرانىس بار. بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ وندىرىستىك بازاسى جەتكىلىكسىز بولىپ وتىر. وتاندىق ماكارون ونىمدەرى قۇنارلىعىمەن ەرەكشەلەنىپ قانا قويماي, ەلىمىز عانا ەمەس, شەتەل نارىعىندا دا زور سۇرانىسقا يە بولاتىنى ءسوزسىز, – دەيدى ءابدىماناپ وسپانوۆ.
بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا جۇزەگە اسىپ جاتقان ەكى ءىرى جوبا تابيعي ادىسپەن جەمىس-جيدەك ونىمدەرىن وندىرۋگە باعىتتالىپ وتىر. قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى قازاقستان-نيدەرلاند ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, جەمىس-كوكونىس جانە وسىمدىك قورعاۋ كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى گۇلفاريدا كامپيتوۆا «نيدەرلاندىق تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, كاسىپكەرلەرگە باقتاردى ەگۋ مەن كۇتۋدى ۇيرەتە وتىرىپ, جەمىس-جيدەك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ سالاسىنداعى يننوۆاتسيالاردى وندىرىسكە بەلسەندى ەنگىزىپ كەلەمىز», دەيدى. ال قازاقستان-كورەيا جىلىجايىندا بۇلدىرگەن ورگانيكالىق ادىسپەن وسىرىلەدى. «گيدروپونيكانىڭ ءارتۇرلى ءادىسى ارقىلى تابيعي جاعدايدا وسىرىلگەن بۇلدىرگەننىڭ حوش ءيىسى, ءدامى ساقتالادى. جوبانىڭ تيىمدىلىگىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ءۇش جىلدىق جوبا مەرزىمى بەس جىلعا ۇزارتىلىپ وتىر. مۇندا ءارتۇرلى سورتتاردى زەرتتەپ, بەيىمدەۋ جۇمىستارى دا ىسكە اسىپ جاتىر. وتاندىق جاڭا سورتتار شىعارۋ جانە شەتەلدەن اكەلىنگەن جاڭا سورتتاردى جەرگىلىكتى كليماتتىق جاعدايعا بەيىمدەۋدەن وتكىزۋ جۇمىستارى جالعاسىن تابۋدا. سونىمەن بىرگە شەتەلدىك كوللەكتسيالار جاسالىپ جاتىر. مىسالى, ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى جوعارى كوكجيدەك, رەمونتانتتى تاڭقۋراي, بۇلدىرگەن, سپارجا سورتتارىن جەرسىندىرىپ, بەيىمدەۋ مۇمكىندىگى جوعارى. شەتەلدىك ينۆەستيتسيا سالىنعان بۇل وندىرىستەر كەلەشەكتە ەل نارىعىنا قىزمەت ەتۋمەن قاتار تابيعي ءونىم ءوندىرىسىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى گۇلفاريدا كامپيتوۆا.
مۇنداي ءوندىرىس الاڭدارىن اگروۋنيۆەرسيتەتتەر, ورتالىقتار, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى بازاسىندا دامىتۋ ەلىمىزدىڭ باۋ-باق, جەمىس-جيدەك نارىعى الەۋەتىن ارتتىرىپ, جاڭا وتاندىق سورتتاردى ازىرلەۋگە ىقپال ەتەدى.
توپىراقتى توزدىرماۋدىڭ جولى بار ما؟
پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا وراي ەلىمىزدە 2 ملرد اعاش وتىرعىزۋ مىندەتى تۇر. وسى ورايدا عالىمدار تاراپىنان اعاشتاردى وتىرعىزۋ مەحانيزمدەرى زەرتتەلۋ ۇستىندە. قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى ورمان شارۋاشىلىعى جانە اڭشىلىقتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇلقايىر مامبەتوۆ ەلىمىزدە پيتومنيكتەردى وتىرعىزۋ ىسىنە توقتالدى. پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, 30 ملن گەكتار اۋماقتى الىپ جاتقان ورماندى القاپتاردىڭ جارتىسىن سەكسەۋىلدەر قۇرايدى. قازىرگى كەزدە ماماندار ءاربىر ايماقتىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي قاي وڭىردە قانداي اعاش تۇرلەرى جىلدام جەرسىنەتىنى تۋرالى زەرتتەۋلەرمەن اينالىسىپ جاتىر.
– اشىق الاڭداردا, ورتكە شالدىققان ايماقتاردا, سۋلى, قۇرعاق القاپتاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن جاسىل-جەلەكتى كوبەيتۋ ىسىنە ءمان بەرىلىپ وتىر. قازىرگى كەزدە تۇقىمداردى قولمەن جيناۋ ءىسىن تەحنيكالار الماستىرۋ ۇستىندە. ءۇش جىلدا كوشەت بەرەتىن اعاش تۇرلەرىن ەكى جىلدا-اق ءوسىرىپ, باياۋ وسەتىن كوشەتتەردى جىلدام ءوسىرۋ تەحنولوگيالارى قاراستىرىلىپ جاتىر. قۇم جانە سورتاڭ جەرلەر, جاۋىن-شاشىندى, سونداي-اق قۇرعاق ايماقتارعا ءتان تۇرلەرى ىرىكتەلۋدە. مىسالى, ارال ۇلتانىندا اعاشتاردىڭ جەرسىنۋى باياۋ كەلەتىندىكتەن, كوكتەمدە اۋا رايىنا قاراي جەرسىنۋى دە قيىنعا سوعادى. باتىستا ەمەن جاقسى وسەدى دەسەك, تابيعي القاپتار, سۋ جاعاسىندا وسەتىن اعاشتار, سىرداريا بويىنداعى توعايلى ورماندار ازايۋ قاۋپى باسىم. سۋ تاپشىلىعىنان كوپتەگەن جاسىل-جەلەكتى القاپتار سيرەپ بارادى. مىنە, وسىنداي كۇردەلى ماسەلەلەردى زەرتتەۋ ورمانشى عالىمدار الدىندا تۇرعان باستى مىندەت. ال ونى جۇيەلى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەر باسشىلىققا الىنۋعا ءتيىس, – دەيدى بۇلقايىر مامبەتوۆ.
كەيىنگى جىلداردا عالىمدار توپىراقتىڭ توزۋىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىر. وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى قۇرالاي مۇساەۆا ەل وڭىرلەرىندەگى توپىراقتىڭ ساپاسى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى دەگەن پىكىردە. قازىرگى كەزدە ينستيتۋت ماماندارى قىزىلوردا, شىمكەنت, استانا, الماتى وبلىسى بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. بۇگىندە استانا اۋماعىندا توپىراق تۇزدانا باستاعان. قۇنارلى توپىراق 40 پايىزىن عانا قۇرايدى. ونىڭ باستى سەبەبىن شارۋاشىلىقتار ءونىم الۋعا ءمان بەرىپ, توپىراق ساپاسىن جاقسارتۋعا كوڭىل بولمەيتىندىگىمەن بايلانىستىرعان ق.مۇساەۆا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ءجونسىز قولدانۋدىڭ دا توپىراققا زالالى بار ەكەنىن العا تارتتى. قازىرگى كەزدە ينستيتۋت ماماندارى اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىنداعى توپىراقتى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىنداعى زەرتتەۋلەردى ىسكە اسىرىپ جاتىر.
وسى ورايدا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى تۇراقتى ەگىنشىلىك ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى مايرا قۇسايىنوۆا شارۋاشىلىقتاردى قولداۋ ماقساتىندا ەگىنشىلىك جاعدايىن, بيوماسساسىن, توپىراقتىڭ قۇنارىن انىقتاۋ ماقساتىندا ساراپتاما جاسالىپ, ايماقتار ارنايى درونداردىڭ كومەگىمەن زەرتتەلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. گرانتتىق جوبالار ناتيجەسىندە ساتىپ الىنعان شاعىن كامەرالى, ينسپەكترالدى جانە زۋم دروندار ارقىلى ايماقتاردىڭ كارتاسىن جاساپ, ناتيجەسىن انىقتاۋعا بولادى. ورتالىق ماماندارى سونىمەن قاتار توپىراق قۇرامىنا ساراپتاما جاساۋمەن اينالىسادى. قازىرگى كەزدە اقمولا, قىزىلوردا, الماتى وبلىستارى بويىنشا جوبالار جۇزەگە اسقان. ماماننىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنداعى توپىراق وتە قۇنارلى. ال وڭتۇستىككە قاراي قۇنارلىعى تومەندەپ سۇر, بوز توپىراققا اينالادى. قازىرگى كەزدە ەل وڭىرلەرىنىڭ 70 پايىزى قۋاڭشىلىققا شالدىققان. ونىڭ 30 پايىزىن عانا اۋىلشارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانۋعا بولادى. سولتۇستىك وڭىرلەر جاۋىن-شاشىن سۋىن, ال وڭتۇستىك, وڭتۇستىك-شىعىس سۋعارۋ ءادىسىن پايدالانادى. بيداي سولتۇستىك وڭىرلەردە جاقسى شىعىم بەرسە, باۋ-باقشا ونىمدەرى وڭتۇستىك وڭىرلەرگە ءتان ءارى ونىمدىلىگى دە جوعارى. مىنە, وسىنداي تابيعي ەرەكشەلىكتەردى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ورتالىق ماماندارى توپىراق قۇرامىن زەرتتەۋ, قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرىپ كەلەدى. دەسەك تە, مايرا قۇسايىنوۆانىڭ ايتۋىنشا, قانداي دا ءبىر سەبەپتەرگە قاراماستان, توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن قولدان جاقسارتۋ مۇمكىن ەمەس. وسى ورايدا كاسىبي ماماندار دايارلاۋ مىندەتى تۇر. مامانداندىرىلعان توپىراقتانۋشىلار, اگرونومداردىڭ كومەگىمەن عانا دۇرىس سۋعارۋ ادىستەرىن پايدالانۋ ارقىلى توپىراقتىڭ كۇتىمىن جاقسارتىپ, ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى. الداعى ۋاقىتتا كاسىبي ماماندار دايارلاۋ ىسىنە جەتە كوڭىل بولىنبەسە, توپىراقتىڭ توزعانى توزعان, دەيدى ماماندار.
عالىمدار اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىنداعى جوعارى تەحنولوگيالىق ونىمدەردى ىلگەرىلەتۋ مەن تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ جوبالارىنىڭ ناتيجەلەرىن تالقىلاپ, وسىمدىك, مال شارۋاشىلىعى, ۆەتەريناريا, شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن اۆتوماتتاندىرۋ, تەحنولوگيالاردى كوممەرتسيالاندىرۋ بويىنشا ۇسىنىستاردى ءتيىستى ورىندار نازارىنا ۇسىنىپ, ونىڭ ناتيجەلى بولاتىندىعىنا ءۇمىت ارتىپ وتىر.
الماتى