ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ توڭىرەگىندەگى ماسەلە ءبىراز ۋاقىتتان بەرى قوعامدىق تالقىعا ءتۇسىپ كەلەدى. ءبىر جاق اەس ەلدەگى ەنەرگيا تاپشىلىعىن ازايتار ەدى دەپ جاقتاپ جاتسا, كەلەسى توپ چەرنوبىل مەن فۋكۋسيماداعى اپاتتى جاعداي بىزدە دە قايتالانۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىكپەن نارازىلىق تانىتۋدا.
مەملەكەت باسشىسى حالىققا ارنالعان جولداۋىندا اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ماڭىزدىلىعىن كاسىبي تۇردە ءتۇسىندىرۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. وسىعان وراي «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» كومپانياسى ەلىمىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ, اەس قۇرىلىسى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا حالىق اراسىندا اقپاراتتىق-اعارتۋشىلىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن دۇرىس جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە بۇگىنگى تاڭدا ەل ىشىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ماڭىزدىلىعى مەن قاجەتتىلىگىن قولداۋشىلار قاتارى ۇلعايىپ كەلەدى.
بۇل رەتتە اەس قۇرىلىس جوباسىنا قاتىستى قوعامدى الاڭداتىپ وتىرعان قورشاعان ورتا ماسەلەسىنە بايلانىستى جاقىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «سامۇرىق-قازىنا» اق-نىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس-نىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «اەس-ءتىڭ ەكولوگياعا جانە ادام دەنساۋلىعىنا اسەرى قانداي؟» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.
ءىس-شاراعا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى, استانا قالاسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق باقىلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى جانسايا احمەتوۆا, «زەلەنىي موست» جشس ديرەكتورى ۆيتالي كۋزين, «Green Sustainability Institute and Partnerships» جشس ديرەكتورى رۋسلان مۋراتوۆ, «قازاقستان ازاماتتىق اليانسىنىڭ» پرەزيدەنتى بانۋ نۇرعازيەۆا, «قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستانتسسالارى» جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى باسقارماسىنىڭ جەتەكشى ينجەنەرى قۇمار اۋسەنوۆ جانە تاعى باسقا ماماندار قاتىسىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى, ونىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن اەس قۇرىلىسىنىڭ جوباسى اياسىندا تالقىلاۋ ءوتتى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ونەركاسىپ دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلميرا مۇرسالوۆا: «ازىرشە, بولجاممەن ەكى رەاكتورى بار 1 اەس-ءتى ءبىر ورىنعا ورنالاستىرۋدى عانا قاراستىرىپ وتىرمىز. رەاكتور كوپ بولعان سايىن قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى دا ارزانىراق بولادى. ال اەس قۇرىلىسىندا ءبىرىنشى بلوك بارلىق ۋاقىتتا دا ەكىنشىسىنە قاراعاندا قىمباتقا تۇسەدى. ويتكەنى ەكىنشى بلوكتىڭ قۇرىلىسى كەزىندە تاجىريبە دە, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دا, دايىن الاڭ دا, قانداي دا ءبىر ينفراقۇرىلىم دا بولادى», دەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, اەس قۇنى ينفراقۇرىلىمىن كەڭەيتۋ, جەر سىلكىنىسىنە قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ سىندى كوپتەگەن فاكتورعا بايلانىستى اۋىتقىپ تۇرادى.
«قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى باسقارماسىنىڭ جەتەكشى ينجەنەرى قۇمار اۋسەنوۆ: «اتوم ەلەكتر ستانساسىن جوبالاۋمەن اينالىسىپ جاتقانىمىزعا 5 جىل بولدى. مۇنىڭ ءبارى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعىنا بايلانىستى. ءبىز كوپتەگەن جوبانى قاراستىردىق, ولشەم شارتتارىن ازىرلەپ, باعالاۋ جۇرگىزدىك. 2019 جىلى 9 كومپانياعا سۇرانىس جىبەرگەن ەدىك. ولاردىڭ ىشىندە امەريكالىق, رەسەيلىك, كورەيلىك جانە قىتايلىق 5 كومپانيا جاۋاپ بەردى. بۇل 4 ەلدىڭ تەحنولوگياسى شامامەن بىردەي, ۇقساس ءارى قاۋىپسىز», دەيدى. سونىمەن قاتار ول قازىردىڭ وزىندە تاپشىلىق شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ قالدى. بۇگىندە 1 گيگاۆاتتقا دەيىن ەنەرگيا تاپشىلىعى بار. اەس قانا بازالىق سەنىمدى ەنەرگيا بەرە الادى. ارينە, جىلۋ ستانساسى دا بار. بىراق ولار كومىرتەگىن بولەدى. بالقاش ماڭىنا اەس سالىنعاندا كول سۋىنىڭ 3 پايىزى عانا بۋلانادى. پرەزيدەنت 2060 جىلعا قاراي كومىرتەكسىز ەنەرگەتيكاعا, ياعني اتوم ەلەكتر ستانساسى مەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋگە تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.
جاڭاراتىن ەنەرگيا كوزدەرى وتە جاقسى. بىراق ولارعا بارلىق ۋاقىتتا جاعداي بولا بەرمەيدى. ەلىمىزدە ءبىز ويلاعانداي جەل ءجيى سوقپايدى, ال تۇندە كۇن ساۋلەسى بولمايدى. سوندىقتان حالىققا جانە زاۋىتتارعا ەنەرگيا بەرۋ ءۇشىن بىزگە اەس كەرەك. ونىڭ شىعارىندىلارى وتە تومەن.
ء«بىز قاۋىپتى شىعارىندىلارعا قاتىستى ماسەلەنى پىسىقتاپ جاتىرمىز. ماماندار يادرولىق تەحنولوگيا قاۋىپسىزدىگى عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىعىندا بىرنەشە جىلدان بەرى شىعارىندىلار ماسەلەسىمەن اينالىسىپ كەلەدى. ونى شەشۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. ەگەر ستانسا سالار بولساق, كولدىڭ مول كولەمىمەن سالىستىرعاندا سۋ وتە از كەتەدى. ءبىز بۇل سۋدى تۋربينا كوندەنساتورلارىن سالقىنداتۋ ءۇشىن عانا الامىز. ماسەلەن, 200 تەكشە مەتر سۋ الساق, ول ۇنەمى جۇيەدە بولادى. ال قالعان سۋ ەنەرگەتيكالىق جابدىقتاردى سالقىنداتۋ ءۇشىن قاجەت», دەدى ق.اۋسەنوۆ.
حالىقتى تولعاندىرىپ جۇرگەن سۇراقتاردىڭ ءبىرى – قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە كەلسەك, «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانتسيالارى» جشس اتوم ەنەرگەتيكاسى ءبولىمىنىڭ ينجەنەرى اسۋان سيابەكوۆ: «بۇگىنگى كۇنى الەمدە 430-عا جۋىق اەس جۇمىس ىستەپ تۇر. ءارى اەس-تەردىڭ جاڭا بۋىنى شىعىپ جاتىر. سول سەبەپتى ەلىمىز تەك قانا جاڭا بۋىندى 3+ رەاكتورلارىن قاراستىرادى. ونىڭ ەكولوگياعا دا اسەرى از», دەيدى.
ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قورشاعان ورتانى باسقارۋ جانە ينجينيرينگ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رايحان بەيسەنوۆا: ء«ار بالاما ەنەرگيا كوزىنىڭ پايدالى جانە زياندى جاقتارى بار. سونىڭ زيانى ازىن قاراستىرۋ كەرەكپىز. وزىمىزدە شيكىزات بولعاندىقتان, اتوم ەلەكتر ستانساسى بىزگە قولايلى ەنەرگيا كوزى دەپ ايتۋعا بولادى», دەدى.
سونىمەن الەمدىك اقپاراتقا كوز جۇگىرتسەك, فرانتسيا جالپى تۇتىناتىن ەنەرگياسىنىڭ 80 پايىزعا جۋىعىن اەس-تەن الىپ وتىر. اقش-تىڭ ەنەرگوبالانسىندا 80-جىلدارى اەس ۇلەسى 20 پايىز بولعان, ودان كەيىن بىردە-ءبىر اەس, رەاكتورلار سالىنباعان. تۇگەلگە جۋىعى 80-جىلدارعا دەيىنگى سالىنعانى, بىراق ءالى كۇنگە دەيىن اەس بولەتىن ەنەرگيا مەملەكەت بالانسىندا 20 پايىز قاجەتتىلىكتى جاۋىپ وتىر ەكەن.
«ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەگەندەي, اتوم ەلەكتر ستانساسى دا سول سياقتى. قازىرگى بارلىق دامۋ ۆەكتورى قاۋىپسىزدىك, ەكولوگيالىق جانە تەحنولوگيالىق باعىتقا نەگىزدەلگەن.
مامانداردىڭ پىكىرىنشە, اەس قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە ءبىر مەملەكەت جەكە دارا شەشىم قابىلداي المايدى. حالىقارالىق ۇيىمدار بار, ونىڭ ىشىندە اەحا, الەمدەگى اەس-كە قىزمەت كورسەتۋشى وپەراتورلار, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى اەس قۇرىلىسىنا ءارى جۇمىسىنا قويىلاتىن ستاندارتتار مەن تالاپتار بار.
سونىمەن توبىقتاي ءسوزدى تۇيىندەي كەلە, اەس-كە قاتىستى ماسەلەنىڭ ءبارى بولاشاقتا ەنەرگيا كوزىنىڭ تاپشىلىعىن سەزىنبەۋ كەرەكتىگىنەن تۋىنداپ وتىرعان جايت. ارينە, ەلەكتر ەنەرگياسى كەرەك جانە ول پاريج كەلىسىمىنە سايكەس «جاسىل ەنەرگيا» بولۋعا ءتيىس. جەل مەن كۇن تۇراقتى بازالىق گەنەراتسيا بولا المايدى. سوندىقتان اەس قۇرىلىسى جوباسىن قولداۋىمىز اسا قاجەت.