قازىر ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ورگانداردى رەفورمالاۋ, ساياسي پارتيالار جۇيەسىن دامىتۋ, سايلاۋ ۇدەرىسىن جاڭعىرتۋ, قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتۋ سياقتى قوعامنىڭ دامۋى ءۇشىن اسا وزەكتى ۇردىستەر ءجۇرىپ جاتىر. قوعامنىڭ ساياسي جانە قۇرىلىمدىق رەفورمالارىنىڭ ءبارى ادامعا, ونىڭ ىشكى نيەتى مەن ۇمتىلىسىنا, قۇندىلىعى مەن ماقساتىنا, قۇلشىنىسى مەن ارەكەتىنە نەگىزدەلگەندە جەمىس بەرمەك. دەمەك ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جاس ۇرپاق تاربيەسىنە دە تىكەلەي بايلانىستى.
ۇيلەسپەيتىن ءۇش ۇلگى
ححI عاسىرداعى دۇنيەجۇزىلىك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ دامۋ باعىتتارى, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ, جەكە تۇلعانىڭ ەركىندىگى سياقتى زاماناۋي قاعيداتتار جاستاردىڭ وي دۇنيەسى مەن ساناسىنا قالاي اسەر ەتىپ جاتىر؟ وسى ساۋال توڭىرەگىندە تولعانساق, الدىمەن ەلىمىزدەگى بۇگىنگى ءبىلىم مەن تاربيە جۇيەسىن سارالاپ العانىمىز ءجون. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە بىلىممەن بىرگە تاربيە بەرۋدىڭ ءۇش ۇلگىسى جارىسا قولدانىلىپ جاتىر. ءبىرىنشى – قازاق وتباسىنداعى بالا تاربيەسىنىڭ تاريحي تۇرعىدان قالىپتاسقان ۇلگىسى. بۇل ۇلتتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان سالت-داستۇرلەرى مەن ادەت-عۇرىپتارىنا نەگىزدەلگەن. ەكىنشى – جان-جاقتى ۇيلەسىمدى, ادامگەرشىلىگى مول جەكە تۇلعانى تاربيەلەۋدىڭ كەڭەستىك ۇلگىسى. تاۋەلسىزدىك الدىق دەسەك تە, بۇل كەزەڭنىڭ يدەولوگيالىق, مورالدىق ۇستانىمدارىن قوعام مۇشەلەرىنە جەتكىزۋدىڭ تاجىريبەسى ءالى دە جالعاسىپ كەلەدى. ءۇشىنشى – تۇلعانىڭ دەموكراتيالىق جانە ەركىن دامۋىنا نەگىزدەلگەن ءبىلىم مەن تاربيەنىڭ زاماناۋي باتىستىق مودەلى.
اتالعان نۇسقالاردان بۇگىنگى قوعام ءومىرىنىڭ شىنايى تالاپتارىنا سايكەس كەلەتىن, ەڭ جاقسى ءارى ءتيىمدى ۇلگىلەرىن كىرىكتىرە وتىرىپ تاڭداۋ جاساۋ, ارينە, وڭاي ەمەس. بىزگە العاشقى ەكى ۇلگى اۋەلدەن ەتەنە تانىس. تەك ولاردىڭ ەڭ وزىق ونەگەسىن بۇگىنگى ومىرگە يكەمدەي ءبىلۋىمىز قاجەت. ال بۇكىل الەمدى شارپىعان ءۇشىنشى ۇلگى كەڭىرەك, جان-جاقتى زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى ادامزات تاريحىنداعى بۇلتارتپاس قۇبىلىس – الەم ەلدەرى ەكونوميكاسى مەن ادامزات قوعامىنىڭ ءوزارا ىقپالداستىعىنان تۋىنداعان جاھاندانۋ ۇدەرىسى. بۇكىل الەم قازىرگى ۋاقىتتا مادەني جانە ءبىلىم قۇندىلىقتارىنا, سونىمەن بىرگە وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋ داستۇرلەرىنە قاتىستى دا ءوزارا ساباقتاسا بايلانىسىپ دامۋ ۇستىندە. ءححى عاسىر ەكونوميكانىڭ, ونەركاسىپتىڭ, عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ, تۇتاستاي العاندا قوعام دامۋىنىڭ بارلىق قۇرىلىمىنىڭ قارقىندى دامۋىمەن, سونداي-اق دەموكراتيالىق ۇدەرىستەر مەن جەكە تۇلعانىڭ بوستاندىعىنىڭ وزەكتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.
وسى ورايدا كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ءبىلىم مەن تاربيەلەۋ ىسىندەگى زاماناۋي تاسىلدەرى, سونىڭ ىشىندە, ەلىمىزدىڭ عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەلگەن جانە جالپىادامزاتتىق مۇراتتار مەن قۇندىلىقتارعا, ادامگەرشىلىككە, ازاماتتىق قاعيداتتارعا ەڭبەكسۇيگىشتىككە, وتانسۇيگىشتىككە, ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قۇرمەتتەۋگە, ۇلتتىق مادەنيەت پەن ءداستۇردى, ادەت-عۇرىپتاردى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك ساياساتىنا ء(بىلىم جانە تاربيە سالاسىنداعى) نەگىزدەلۋى ماڭىزدى. سەبەبى حالىقتىڭ دەنە جانە رۋحاني-ادامگەرشىلىك ساۋلىعى – مەملەكەتتىڭ وركەنيەت دەڭگەيىن انىقتايتىن ۇلتتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كورسەتكىشى.
پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ قازىرگى ءادىسناماسى جەكە تۇلعانىڭ دامۋىندا قوعامدىق سانا مەن قورشاعان ورتاداعى وبەكتيۆتى شىندىق تىكەلەي اسەر ەتەتىن كۇردەلى الەۋمەتتىك ۇدەرىستەن – تاربيەدەن باستاۋ الادى. ءبىز جاھاندانۋدىڭ قارقىن العان ۋاقىتىندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جاپپاي اقپاراتتاندىرۋ, وڭ جانە تەرىس ىقپالى بار باسەكەلەستىكتىڭ جىلدام دامىعان عاسىرىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. الەۋمەتتىك جەلىلەردەن الىناتىن اقپاراتتاردىڭ كوپتىگى, ونىڭ شامادان تىس ارتىق بەرىلۋى قازىرگى بالالار ءومىرىنىڭ باستى وزەگىنە اينالىپ وتىر. ول بالالارعا تەك وڭ اسەر ەتىپ قانا قويماي, بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قاۋىپ-قاتەر دە توندىرەدى. ونىڭ كەلەڭسىز كورىنىستەرى تۋرالى الەمدىك ادەبيەتتەردە اتاپ كورسەتىلىپ جۇرگەندەي, ادامگەرشىلىك ۇستىندارىنىڭ قۇلدىراۋى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ رۋحسىز, ءوزىمشىل, اگرەسسيۆتى بولىپ وسۋىنە ىقپال ەتە باستادى.
باتىستىق «ەركىن تاربيەلەۋ»
بىزدىڭشە, اتالعان جايتتاردىڭ باستى سەبەبى باتىس ەلدەرى مەن اقش-تاعىداي كوپ جاعدايدا بوستاندىق ۇعىمىن جەكە ادامدى مەملەكەتكە قارسى قويۋدان بولۋى دا مۇمكىن. ياعني مەملەكەت جەكە ادامنىڭ ومىرىنە ارالاسپاۋى كەرەك. جەكە ومىرىندە اركىم نەنى قالاسا, سونى ىستەۋى كەرەك دەگەن تۇجىرىمداماعا باسىمدىق بەرىلەدى. قازىرگى كەڭ تارالعان باتىستىق «ەركىن تاربيەلەۋ» تەورياسىنىڭ كەيبىر قاعيدالارىنىڭ تاربيەلىك نەگىزى سولعىن جانە ءبىزدىڭ ۇلتتىق ساياساتقا ۇيلەسە بەرمەيدى. ول بەلگىلى دارەجەدە مەكتەپتىڭ, ۇجىمنىڭ, وتباسىنىڭ تاربيەلىك ىقپالىن السىرەتۋگە باعىتتالعان. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ۇستانىمدارىنا قايشى كەلەتىنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. مۇنداي تۇجىرىمداما, اسىرەسە, ءالى وزىندىك ۇستانىمى مەن قاعيدالارى تولىق قالىپتاسپاعان, ومىرلىك تاجىريبەسى جوق بالالار مەن جاستاردى ەلىكتىرەدى. شىنايى ەركىندىك دەگەنىمىز – ويىنا نە كەلسە سونى ىستەپ, بەتىمەن كەتۋشىلىك ەمەس, ول كەز كەلگەن ىستە قوعام سۇرانىسىنا لايىق, ۇلت مۇددەسىنە ۇيلەسەتىن دۇرىس تاڭداۋ جاساي الۋ جانە وعان قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋ. وسىنداي قاراپايىم دا تۇسىنىكتى رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيەمەن تىعىز بايلانىستى تۇجىرىمداما قازىرگى تاڭدا ءجيى بۇزىلىپ, سونىڭ سالدارىنان جاستار تاربيەسىنە قاتىستى ۇلكەن ماسەلەلەرگە تاپ بولىپ وتىرمىز.
قازىرگى الەمدەگى ادامنىڭ ەركىندىگى ءوز ەركىمەن جۇرەتىن, «نەنى قالاسام, سونى ىستەيمىن» دەگەن ءوز بەتىمەن كەتۋشىلىككە ۇلاسىپ جاتىر. انتيكالىق ءداۋىردىڭ وزىندە پلاتون ادام ەركىندىگىنىڭ ولشەمى رەتىندە ادامگەرشىلىككە باستايتىن رۋحاني ىزگىلىكتى اتاعان بولاتىن. ول ەركىندىكتىڭ مانىنەن بورىش ۇعىمىن شىعاردى. شىعىستىڭ ەركىندىك فيلوسوفياسى قوعام مەن ادام بىرلىگىن, ادىلەتتىلىك, گۋمانيزم, ادامگەرشىلىك, اتا-انانى قۇرمەتتەۋ سياقتى قۇندىلىقتاردىڭ ۇستەمدىگىمەن سيپاتتالادى.
الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ازيالىق مەنتاليتەت شىعىستىق ۇجىمدىق ىنتىماقتاستىقپەن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن, وتباسىلىق سالت-داستۇرلەرمەن تىعىز بايلانىستى. سوندىقتان قوعام مۇشەلەرىنىڭ ءوز بەتىمەن كەتۋىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان جەكە تۇلعا ەركىندىگىنىڭ شەگىن انىقتاۋ كەرەك. وسىعان وراي وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى مەن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتى – ادىلەتتى قازاقستان جاعدايىندا الەمدىك جانە ۇلتتىق تاربيەگە قاتىستى نەگىزگى باعىتتاردى قامتيتىن ءبىلىم تۇجىرىمداماسىن جاڭارتۋ, وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ, ناقتى ءىس-شارالار ستراتەگيالارىن ايقىنداۋ. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: ء«بىز ەلدەگى ازاماتتىق بەلسەندىلىكتى وياتىپ, مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى سانالى دا سىندارلى سەرىكتەستىك ۇدەرىسىن باستاۋىمىز كەرەك. پاتريوتتىق رۋحى جوعارى ۇلت ءوزىنىڭ بارلىق ماقساتىنا جەتەدى. بىزگە جەكە جانە الەۋمەتتىك قۇندىلىقتار جۇيەسىن قايتا قاراۋ كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى.
ءبىلىم بەرۋدىڭ تەحنولوگياسى مەن ادىستەرى تۋرالى ايتساق, وقۋشىلاردىڭ اقپاراتتاردى جان-جاقتى ءبىلۋى عانا ەمەس, سونداي-اق ولاردىڭ سىني تۇرعىدان ويلاۋى, مىنەز-قۇلقى مەن ءىس-ارەكەتىن ىشتەي سارالاي وتىرىپ, دۇرىس باعالاۋى, قۇندىلىق پەن يدەالدى دۇرىس انىقتاي الۋ قابىلەتىنە كوڭىل ءبولۋ قاجەت. سىن تۇرعىسىنان ويلاۋ تەحنولوگياسىندا وزىق پەداگوگيكالىق عىلىم مەن تاجىريبە مىناداي ءۇش كەزەڭدى اتاپ كورسەتەدى: قىزىعۋشىلىقتى وياتۋ – بار ءبىلىمدى پايدالانۋ جانە جاڭا اقپاراتقا قىزىعۋشىلىقتى قالىپتاستىرۋ; ءتۇسىنۋ – جاڭا ءبىلىمدى الۋ, ەسكى جانە جاڭا ءبىلىمدى سالىستىرا ءبىلۋ; رەفلەكسيانىڭ قورىتىندى كەزەڭى – وي قورىتۋ, ياعني وزىندىك پىكىر قالىپتاستىرۋ جانە وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ جاڭا ماقساتتارىن دۇرىس قويا ءبىلۋ. دەگەنمەن, كوزدەگەن ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن قازىرگى جاعدايدا جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدىڭ ۇلتتىق باسىمدىقتارىن انىقتاۋ قاجەت. اتاپ ايتقاندا, وقۋشىلار مەن جاستارعا حالقىمىزدىڭ تاريحي تاجىريبەسىندە ابدەن سىنالعان ۇلتتىق سيپاتتاعى ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ ءىسىن بارىنشا كۇشەيتۋ كەرەك.
ءتارتىپسىز ادام – قوعامعا قارسى ادام
شىنىن ايتۋ كەرەك, قازىرگى ۋاقىتتا ادامگەرشىلىك تاربيەسى نازاردان تىس قالدى. بۇل ۇعىمىنىڭ ءوزى لەكسيكونىمىزدان كومەسكىلەنىپ بارادى. كەيدە بۇل سوزگە ەسكىرگەن نەمەسە بۇگىنگى زامانعا لايىقسىز ۇعىم-تۇسىنىك رەتىندە قاراي باستادىق. ال شىندىعىنا كەلسەك, ادامگەرشىلىك تاربيە – وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىندا قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك مۇراتتارى مەن قاعيدالارىنا سايكەس جەكە تۇلعانىڭ جوعارى ساناسىن, سەزىمىن, مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋدا تەڭدەسى جوق تاربيەنىڭ قاينار بۇلاعى. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا ادامگەرشىلىك تاربيەنىڭ ماقساتتارىن, قاعيدالارىن, مازمۇنىن, ادىستەرى مەن تەحنولوگيالارىن ناقتى انىقتاۋ اسا وزەكتى قوعامدىق ماسەلە. ونىڭ جاڭا تەوريالىق نەگىزدەمەسى كەڭەستىك ماركستىك-لەنيندىك تەوريادان دا, قازىرگى «ەركىن تاربيە» تەورياسىنان دا ەرەكشەلەنىپ, ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ماقساتتارى, مىندەتتەرى مەن قاجەتتىلىكتەرى نەگىزىندە ۇلتتىق تۇعىردا قۇرىلۋى قاجەت. جاستاردى رۋحاني-ادامگەرشىلىككە, وتانسۇيگىشتىك پەن باۋىرمالدىققا تاربيەلەۋ, ولاردىڭ بويىندا ادامگەرشىلىك سانانى, ادامدىق بورىش پەن ار-نامىستى قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى, قوعامدا ادامگەرشىلىك مىنەز-ق ۇلىق داعدىلارى مەن ادەپ نورمالارىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە ءجىتى كوڭىل ءبولۋ – باستى مىندەت. كوپعاسىرلىق ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر مەن ادەت-عۇرىپتارعا نەگىزدەلگەن ادامگەرشىلىك تاربيەسى مىنەز-ق ۇلىق ادەبىن تاربيەلەۋگە باعىتتالۋعا ءتيىس.
ايگىلى باتىر باۋىرجان مومىش ۇلى «تارتىپكە باعىنعان قۇل بولمايدى» دەگەن. تەحنوكراتتىق زاماندا جاڭاشا ادىستەر مەن تەحنولوگيالار نەگىزىندە ادامگەرشىلىك تاربيەنى لايىقتى جۇرگىزۋ, ازامات بويىندا ۇلكەندى سىيلاۋ, وتباسىلىق سالت-داستۇرلەردى قادىرلەۋ سەكىلدى تاربيە ۇدەرىسىن كەڭەيتۋ قاجەت.
جاستاردى ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋدىڭ قازىرگى تەورياسى مەن تاجىريبەسىنىڭ باعىتى – اقپاراتتىق جۇيەلەردىڭ جاھاندىق دامۋىنا جانە وقۋشىلاردىڭ IT ءبىلىمىن كەڭىنەن پايدالانۋعا نەگىزدەلۋى كەرەك. بالالاردىڭ كۇنى بويى كومپيۋتەردە وتىرۋى قالىپتى جاعدايعا اينالدى. ءبىر جاعىنان, بالا ءۇشىن الاڭدامايمىز: جىلى ۇيدە كوز الدىمىزدا وتىر, تاماعى توق, ۋايىمى جوق. الايدا ولاردىڭ كومپيۋتەرگە «بايلانۋى» ءبىزدى بەيجاي قالدىرماۋى كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ جۇگەنسىز قىلىقتارى, بەيادەپ سوزدەرى, اياۋسىز ۇرىپ-سوعۋى كوبەيە باستادى. ەڭ قورقىنىشتىسى, بالالار وسىنىڭ ءبارىن جەلىگە جاريالايدى. بالا مىنەزىندەگى قاتىگەزدىكتىڭ باستى الەۋمەتتىك سەبەبى بار: ۇيدە, دوستارىنىڭ اراسىندا پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىق, قورلاۋ, جالعىزدىق, ىشتەي ءبىر نارسەگە قاناعاتتانباۋ, الاڭداۋشىلىق, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالانعان اگرەسسيا – ءبارى-ءبارى جۇيكەسىنە سالماق تۇسىرەدى. الماتى قالاسى ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ مالىمەتى: 2023 جىلدىڭ 3 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا شاھاردا جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ 34,4 پايىزعا وسكەن. جۇرگىزىلگەن ءىس-شارالار ناتيجەسىندە ىشكى ىستەر بولىمىنە ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ءۇشىن 3 856 (2022 جىلى 3 483 بالا) كامەلەتكە تولماعان بالا جەتكىزىلگەن. تالداۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەنىندەي, جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ ءوسۋى قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنداعى جۇمىستىڭ وسالدىعىنان. اسىرەسە مۇندا مەكتەپ جاۋاپكەرشىلىگى ۇلكەن. ء«وزىن-ءوزى تانۋ» ءپانى ايتارلىقتاي ناتيجە بەرە المادى. قازىر بۇل ءپان جوق, بىراق ماسەلە وزەكتى كۇيىندە تۇر.
ءاربىر قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن بالالاردىڭ اگرەسسيۆتى مىنەز-قۇلقى مەكتەپ پەن مۇعالىمنىڭ نازارىنان تىس قالماۋعا ءتيىس. جەكە اڭگىمەلەسىپ, كەڭەستەر وتكىزۋ, سىنىپتا, مەكتەپتە وتەتىن اتا-انالار جينالىسىندا تالقىلاۋ, اڭگىمەلەسۋ قاجەت. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا اتا-انالارعا ارنالعان كومەك كورسەتۋ جانە وتباسىنداعى بالا تاربيەسىنە قاتىستى ءادىس-تاسىلدەردى ۇيرەتەتىن «اتا-انالار مەكتەبى» نەمەسە «اتا-انالار اكادەمياسى» ورتالىقتارىن اشۋ كەرەك. ماسەلە وزدىگىنەن رەتتەلەدى دەۋ قاتە. وعان تۇتاس قوعامنىڭ بەلسەندى قاتىسقانى دۇرىس.
نە ىستەۋ كەرەك؟
قازىرگى تاڭدا تسيفرلىق ورتادا جاستاردىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنى ءوسىپ, قالىپتاسىپ كەلەدى. ولار كۇن سايىن جەلىدە دوستارىمەن ارالاسادى, الەمدەگى جانە ەلدەگى جاڭالىقتارمەن تانىسادى, مۋزىكا تىڭدايدى, كىتاپ وقيدى, ءۇي تاپسىرمالارىن ورىندايدى. «Skype», «Facebook», «Instاgram» جانە باسقا دا الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالاناتىن بۋىن ءوسىپ شىقتى. ولاردىڭ دەنى ۋاقىتىنىڭ باسىم بولىگىن عالامتوردا وتكىزەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ جاڭا ءبىلىم الۋ, قاجەتتى اقپاراتتى وڭاي ىزدەۋ, ىڭعايلى ۋاقىتتا ونلاين وقۋ سياقتى جاعىمدى جاقتارىمەن قاتار ءارتۇرلى كەلەڭسىز قۇبىلىستاردى تاراتۋشى ەكەنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. ايتالىق وقۋشىلار اراسىنداعى توبەلەستەر, بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىق, جاعىمسىز اقپاراتتاردىڭ بارىنە قينالماي-اق قول جەتكىزۋ وسىعان مىسال بولا الادى. ماسەلەن, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءارتۇرلى زياندى ويىندار («كوگىلدىر كيت», «تىنىش ءۇي») پايدا بولدى. وكىنىشتىسى, ولار ءالى دە تارالىپ جاتىر. بالالار حات الماسۋ ارقىلى باقىلانادى, وسىلايشا ولاردى سۋيتسيدكە يتەرمەلەيدى. سول سەكىلدى «TikTok»-تىڭ دا تەرىس اسەرى بالالار اراسىندا جاپپاي تارالىپ جاتىر. كەيبىر ەلدەردىڭ ونى پايدالانۋعا تىيىم سالعانى كەزدەيسوق ەمەس.
مۇنداي فاكتىلەر تۇتاس قوعامدى ويلاندىرۋى قاجەت. قول قۋسىرىپ وتىرۋعا بولمايتىن جاعدايعا جەتتىك. بىراق نە ىستەۋ كەرەك؟ قانداي شەشىم قابىلداعان ابزال؟ وسىنىڭ ءبارى – بۇگىنگى قوعامداعى اسا كۇردەلى ماسەلە. ءبىزدىڭ بۇعان قارسى جاۋابىمىز قانداي بولماق؟ بۇل جەردە اتا-انالاردىڭ, مۇعالىمدەر مەن مەكتەپتەگى پەداگوگيكالىق ۇجىمنىڭ, جالپى قوعامنىڭ رەاكتسياسىن ايتىپ وتىرمىن.
ءححى عاسىر – جوعارى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار عاسىرى. سوندىقتان بۇكىل حالىقتىڭ, اسىرەسە, وقۋشىلاردىڭ بويىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى ءتۇسىنىپ قانا قويماي, ونى مەڭگەرىپ, كۇندەلىكتى ومىردە قولدانا ءبىلۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى. ەڭ الدىمەن وقۋشىلاردى تسيفرلىق تەحنولوگيالار سالاسىندا ءبىلىم, بىلىك, داعدىمەن قارۋلاندىرۋعا ارنالعان ءبىلىم جۇيەسىنىڭ ءرولى وزگەرۋگە ءتيىس. ارينە, ولار ماڭىزدى ءارى قاجەت. بىراق بالالاردى ينتەرنەتتەگى قاۋىپتى جانە زياندى اقپاراتتان قورعاۋ تۋرالى جان-جاقتى ايتىپ, ويلانۋىمىز كەرەك. وسىعان بايلانىستى وقۋشىلار مەن جاستاردى زياندى ينتەرنەت رەسۋرستارىنان قورعاۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىن ازىرلەپ, قابىلداۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل تۋرالى كوپ ايتىلدى, ءىس-شارالار قابىلداندى جانە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ تە جاتىر. الايدا ولار ازدىق ەتەدى ءارى جەتكىلىكتى تۇردە باقىلانبايدى. عالامتورداعى شەكتەۋدى وڭاي الىپ تاستاپ نەمەسە اينالىپ وتۋگە بولاتىن قولجەتىمدى نۇسقاۋلىقتار بار. بالالار سونى جاقسى مەڭگەرگەن. الدىمەن وسىعان تىيىم سالۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ ماڭىزدى.
دەمەك بۇگىنگى تاڭدا تەك اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ جانە مەڭگەرۋ داعدىلارىن دامىتۋ جەتكىلىكسىز. وقۋشىلاردىڭ ءوز ءبىلىمى مەن ءىس-ارەكەتتەرىن تالداۋ جانە جيناقتاۋ, ولاردى قاجەت كەزىندە قولدانا ءبىلۋ, ماقسات پەن مىندەت قويۋ, سوعان جەتۋ جولدارىن انىقتاۋ قابىلەتتەرىن قوسا دامىتۋ, ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا ۇيرەتۋ, ولاردىڭ ارەكەتتەرىن قاجەت بولسا سول الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ءوزى ارقىلى قاداعالاۋ, جەتىستىكتەرىن سىني تۇرعىدان باعالاۋ مەن ءوز ارەكەتى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋگە ۇيرەتۋ بۇگىنگى تاربيەنىڭ باستى ماقساتى بولۋعا ءتيىس. كورىپ وتىرعانىمىزداي, مىندەت كۇردەلى جانە ونى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مۇعالىم مەن اتا-انانىڭ اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك, سىيلاستىق, اۋىزبىرشىلىكتىڭ ماڭىزى زور. جالپى, بۇكىل قوعامنىڭ جاسوسپىرىمدەردى تاربيەلەۋ مەن تۇلعا رەتىندە قالىپتاستىرۋداعى بىرلەسكەن جۇمىستارىنىڭ ءرولى جوعارى بولۋى قاجەت.
مەكتەپ پەن مۇعالىم زامان اعىمىنا ىلەسە وتىرىپ بالالاردى وقىتۋدا عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن, ولاردى تاربيەلەۋدە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋعا پسيحولوگيالىق جانە تەحنيكالىق جاعىنان دايىن بولۋى كەرەك. ۇلى ويشىل ءال-فارابي ايتقانداي, «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى». بۇعان كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. ايتالىق, نيۋ-يوركتەگى ساۋدا ورتالىعىنىڭ عيماراتىن قيراتىپ, كوپتەگەن ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولعان قىلمىسكەرلەر الەمنىڭ ەڭ جاقسى ۋنيۆەرسيتەتتەرىن تامامداعان. دەمەك ولاردا ساپالى جوعارى ءبىلىم بولعانمەن, تاربيە مەن ادامگەرشىلىك كەمشىن. مىنە, ءبىلىم مەن تاربيە ەگىز بولۋى كەرەكتىگى وسىدان-اق كورىنەدى.
قازىر مەكتەپ ۇجىمىنىڭ كاسىبي قىزمەتى تۇرعىسىنان اتا-انالارعا بالالار تاربيەسىنە قاتىستى تىعىز قارىم-قاتىناس جاساۋ, ءتيىمدى ءادىس-تاسىلدەر مەن تەحنولوگيالارمەن ءبولىسۋ, مەكتەپ پەن وتباسىنىڭ بىرلەسكەن جۇمىسىن كۇشەيتۋ اۋاداي قاجەت. وسىعان بايلانىستى مىنانى ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. بىرىنشىدەن, تاربيە جەكە تۇلعانى قالىپتاستىرادى. سوندىقتان ونىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلگەن مازمۇندىق قۇرامداس بولىگىنە مۇقيات كوڭىل ءبولۋ كەرەك. سوندا عانا بولاشاعىمىز جارقىن بولادى. ەكىنشىدەن, ءبىلىم مەن تاربيە قوعام, مەملەكەت قابىلداعان يدەالدار مەن قۇندىلىقتار يدەولوگياسىنا, بۇل رەتتە ادىلەتتى قازاقستان ۇستانىمىنا نەگىزدەلۋى كەرەك. ۇشىنشىدەن, ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋ ۇستانىمى, ماقساتى, مازمۇنى, ءادىسى, ءتاسىلى, ءتۇرى, تەحنولوگياسى جاڭارعان قوعامىمىزدىڭ يدەولوگياسىنا مۇرات-قۇندىلىعىنا ساي بولۋعا ءتيىس.
گۇلناس احمەتوۆا,
ۇعا اكادەميگى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور