ادام ساناسى جەتىلىپ, قارنى تويىنعان سايىن رۋحاني تۇرعىدان السىرەپ, مادەني جۇتاڭدىققا بارىنشا بوي الدىراتىن ءتارىزدى. حالىق دانالىعىنا سۇيەنسەك, «سەمىزدىكتى – قوي, ونىڭ ىشىندە قارا قوي – كوتەرەدى», ال ابايشا ايتقاندا, «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق ازدىرار ادام بالاسىن». ارينە, ەل ىشىندە شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلە كوپ, بىراق ەڭ باستى بايلىعىمىز – تىنىشتىق, بىراق ءبىز وسى تىنىشتىقتىڭ قادىرىن بىلمەي ءجۇرمىز بە دەپ الاڭدايمىز.
جۋىردا عانا الەۋمەتتىك جەلىلەردە ماڭعىستاۋ اۋدانى اۋماعىنداعى تورىش جەرىندەگى شار تاستاردى كولىگىنە رۇقساتسىز تيەپ جاتقانداردىڭ بەينەجازباسى تارادى, كەيىن قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ ارالاسۋىمەن تاستاردىڭ ورنىنا قايتارىلعانى حابارلاندى. بۇل شار تاستار – قۇپياسىن ەش عالىم ءالى اشپاعان, ەش سۇڭعىلا سىرىن ءالى شەشە الماعان تابيعاتتىڭ تىلسىم بەينەسى. بىزگە دەيىنگى نەشە عاسىر بويى سول القاپتا ءوز ۇيلەسىمىن ساقتاي دومالاي شاشىلىپ جاتقان ادەمى دە جۇمباق تاستار. عىلىمي «كونكرەتسيا» دەپ اتالاتىن تاستار دوڭگەلەك, ياعني جەر, شار ءپىشىندى بولىپ كەلەدى, كەيبىرىنىڭ ديامەترى 3-4 مەتردى قۇرايتىندىعى ايتىلادى. بىرەۋلەرى دومالانعان الما ءتارىزدى ءبۇتىن كۇيىندە, ءبىرى الدەكىم قولمەن ادەيى قاق بولگەن الماداي ورتاسىنان جارىلىپ تۇسكەن شار تاستار كىم-كىمدى دە تاڭعالدىرماي قويمايدى. شارتاسقا شەتەلدەن كەلگەن تۋريستەردىڭ قايران قالماسقا شاراسى جوق, دەمەك ءبىز زاماناۋي قۇرىلىس نىساندارى دامىعان, ءسان-سالتاناتى تاسىعان ساۋلەتتى, ءزاۋلىم قالالاردان كەلگەن قوناقتاردى وسى دالا تاڭعاجايىپتارىمەن تاڭعالدىرا الامىز. وكىنىشكە قاراي, شار تاستاردى ءتۇرلى ماقساتتا تاسىپ الۋشىلار تابىلىپ جاتىر.
اقتاۋ قالاسىندا اشىلعان ءاربىر نىسان ماڭىن ساندەۋ ءۇشىن, كەلەشەككە حات ساقتاعان كاپسۋلا سالۋ ءۇشىن شار تاستاردى اكەلىپ قويۋ داستۇرگە اينالىپ بارادى. بۇل – دۇرىس ەمەس, جاراتىلىس شار تاستارعا مەكەن ەتىپ تورىشتى تاڭدادى, دەمەك تاستار تورىشتا تۇرۋى كەرەك. «ارتىق قىلامىن دەپ تىرتىق قىلدى» دەگەندەي, ساندەيمىز دەپ ءجۇرىپ تابيعاتتىڭ ءسانىن كەتىرىپ, قىتىعىنا ءتيۋدىڭ قاجەتى جوق. كەيىنگى جىلدارى بولىپ جاتقان ءتۇرلى تابيعي اپاتتار, اسپاننان تىرس ەتىپ تامشى تامبايتىن قۇرعاقشىلىق, ماڭعىستاۋداعى كوز اشتىرماي اپتالاپ سوعاتىن شاڭدى داۋىل وسىنىڭ ءبارى تابيعاتقا جاسالعان نەبىر قياناتقا بەرگەن ەسكەرتۋى ەمەس پە ەكەن؟
قورشاعان ورتاعا قاتىستى تازالىق, مادەنيەت تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ايتىلۋعا ءتيىستى نارسە از ەمەس. بىزدە تەگىن تاماق تاراتسا – توبەلەس, ارزان اياقكيىم ساتىلسا – تالاس, ەر-ايەلى, كارى-جاسى قالماي ءبىرىن-ءبىرى تاپاپ ولتىرەردەي وڭمەڭدەگەن ولەرمەندەر ءۇشىن جەرگە تىرىدەي كىرىپ كەتۋگە تەسىك تاپپاي قالاتىنىمىزدى قايتەرسىڭ؟! جاسىراتىنى جوق, مادەني تۇرعىدا ءالى جەتىلە الماي كەلەمىز, اقىل-ويدىڭ يگىلىگىن كورە الماي, تۇتىنا الماي ءجۇرمىز. سويلەۋ مادەنيەتىندە تىلگە الدىمەن بوقتىق سوزدەر ورالادى, ءۇي الدىنداعى الاڭداردا نەشە ءتۇرلى بوقتىق سوزدەردى سۋشا ساپىرىپ, ءبىرىن-ءبىرى جەتى اتا, ابزال انادان دىم قالدىرماي سىقپىرتا بوقتاپ جاتقانداردان قۇلاق تۇنادى. وسىناۋ جامان ادەتكە جاسوسپىرىمدەر مەن بالالار دا ۇيىرسەك بولىپ بارادى. سونداي-اق ءسال نارسەگە بولا سابىردان ايىرىلىپ, ءبىر-بىرىمىزگە تىكىرەيە قاراپ, تىكسىنە سويلەپ, تىرەسە كەتۋگە دايىن تۇراتىندىعىمىزدى قايتەرسىز؟ جيىن-تويداعى اسىرە ابەستىك, جىنىققان بي مەن وسپادار ويىن ەرسىلىگى تۋرالى دا ءبىرازدان بەرى ايتۋىنداي ايتىپ كەلەمىز. مادەني جۇتاڭدىعىمىزدىڭ تاعى ءبىر وكىنتەتىن تۇسى – كوشە, تۋريزم مادەنيەتى, بۇل اسىرەسە تازالىق ماسەلەسىنە قاتىستى. كوشەدە ءجۇرىپ وڭدى-سولدى قاقىرىپ-تۇكىرۋ, كەز كەلگەن ورىندا بۋداقتاتا تەمەكى شەگىپ, قالدىعىن اياق استىنا لاقتىرا سالۋ, اسىرەسە جاز مەزگىلىندە ءارتۇرلى سۋسىندار مەن تاعامداردان بوساعان ىدىستار, قاعازدار مەن پوليەتيلەن قالتالاردى بەي-بەرەكەت شاشىپ كەتۋدەن ءبارىمىز دە شارشادىق. تەڭىز جاعالاۋىندا دەمالعان سوڭ ارتىن سانالى تۇردە جيناستىرىپ كەتۋ ءۇشىن بىزگە ءالى قانشا ۋاقىت, قانشا ەسە اقىل-سانانىڭ وسكەنى قاجەت؟ قالا تۇگىل, ايدالاداعى تۋريستىك نىسانداردىڭ ماڭى دا قالدىقتاردان تۇنشىعىپ بارادى. ارنايى سەنبىلىك ۇيىمداستىرۋ ارقىلى وزگە ادامدار جيناماسا دەمالۋشىلارعا حابارلاما تۇرىندە ايتۋ ناتيجە بەرەر ەمەس. ء«وزىڭ بىلمە, بىلگەننىڭ ءتىلىن الما» دەگەننىڭ كەرى وسى شىعار, بالكىم! وزدەرى بىلمەيتىن, ياكي بىلسە دە وزىنەن قالعان قوقىس-قالدىعىن جيناۋعا موينى جار بەرمەيتىن, وتىرىپ دەمالعان جەرىن تاس-تالقان ەتىپ تۇرىپ جۇرە بەرەتىن جانداردى كىم دەۋگە بولادى؟
قىزعىلىقتى جەرلەردىڭ قوقىس-قالدىق جىرى ماڭعىستاۋداعى اعايىن ءۇشىن وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ تۇر. دەمالۋشىلاردان قالعان قالدىقتاردى جيناپ, جانعان وتتىڭ ورنىن تۇمشالاپ, ك ۇلىن جاسىرۋ وزگە ادامداردىڭ, ياعني سەنبىلىككە شىققان الدەبىر ۇجىمداردىڭ مىندەتىنە كىرەتىندەي جانە بۇل ماسەلە ۇنەمى وسى جولمەن عانا شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى جولداردى تەكسەرەتىن مەملەكەتتىك كاسىپورىن ۇجىمى بوزجىرا شاتقالىنا بارىپ, تازالىق شاراسىن جۇرگىزدى. بىرەر ساعات ىشىندە جولشىلار تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى جيىرماعا تارتا قاپشىققا جيناپ, قىزمەتتىك كولىكتەرمەن قوقىس پوليگونعا تاسىدى. تۇستەن كەيىن ولار تازالىق شاراسىن شاتقالعا جاقىن جەردەگى شوپان اتا قورىمىندا جالعاستىردى. وكىنىشكە قاراي, قاسيەتتى قورىم اينالاسىنا شاشىلعان قوقىس تا از بولمادى – قاپ-قاپ بوس بوتەلكە, تەمەكى قوراپتارى مەن تاعام قالدىقتارى تولىپ جاتىر.
– اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جاي-كۇيىن كۇندەلىكتى قاراۋ كەزىندە تراسسا جيەگىنە شاشىلعان قوقىستاردى كورسەك, بىردەن جيناپ الىپ ءجۇرمىز. شوپان اتا, ءپىر بەكەت اتا باسىنا زيارات ەتۋ ءۇشىن ارنايى شىقتىق. قالاعا قايتار كەزدە بوزجىرا شاتقالىنا سوعىپ, ونداعى كەلەڭسىز كورىنىستى بايقادىق. دەرەۋ ىسكە كىرىسىپ, شاتقال ۇستىنە اپاراتىن ەكى سۇرلەۋدىڭ بويىن قالدىقتاردان تازارتىپ شىقتىق. تۋريستەر ءجيى كەلەتىن ورىنداردا قوقىس جاشىكتەرىنىڭ بولماۋى قىنجىلتادى. جەرگىلىكتى ورگاندار وسىنى ەسكەرسە دەگەن تىلەگىمىز بار, – دەيدى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنە قاراستى جول ساپا ورتالىعىنىڭ وكىلى حامزات سۇلتانوۆ. ارنايى قوقىس جاشىكتەرىنىڭ جوقتىعى «ماڭعىستاۋدا ءتۋرزيمدى دامىتامىز!» دەپ ايقايلاساق تا ءىس جۇزىندە جايباسارلىقپەن ماندىماي جۇرگەنىمىزدى اڭعارتادى.
جۋىردا ماڭعىستاۋ اۋدانى اۋماعىنداعى «سامال», «اقمىش» دەمالىس ورىندارى توڭىرەگىن دە قوقىسقا تولتىرىپ, شاشىپ كەتكەندەر تۋرالى اقپار شىقتى جانە بۇل جالعىز ول ورىندارعا قاتىستى ەمەس. تەڭىز جاعاسىنان نەمەسە كوشە بويىنان كۇندە بايقالاتانى وسپادارلىق. اقتاۋدا جوعارى ءۇي قاباتىنان جيھاز بەن قۇرىلىس قالدىقتارىن لاقتىرۋ دا وسى قوقىس شاشۋعا شەبەرلىگىمىزدىڭ ءبىر دالەلى. بۇل – ءبىزدىڭ تابيعاتقا, قورشاعان ورتاعا جاناشىرلىعىمىزدىڭ جوقتىعىنىڭ, مەيىرىمدىلىگىمىزدىڭ كەمشىندىگىنىڭ كورىنىسى.
مۇنداي مىسالدار كوپ-اق. الەمدىك فۋتبول ويىندارىنداعى, دەمالىس ورىندارىنداعى بىرقاتار شەتەلدىكتىڭ تازالىعىنا قاراپ, قىزىعا سۇيسىنۋمەن كەلەمىز. بىزگە «قورىقپاي سىيلاعانىڭ قۇرىسىن» دەگەندەي, قورشاعان ورتاعا قۇرمەت, تابيعاتقا جاناشىرلىقتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە زاڭمەن قىسۋ كەرەك پە, ايتپەسە جاپپاي جاناشىرلىقتى جولعا قويۋعا, مادەنيەتتىلىكتى سىڭىرۋگە قانشا ۋاقىت كەرەك؟!
ماڭعىستاۋ وبلىسى