جاس ءورىم جانە ءومىر داعدارىسى

ءسۋيتسيدتىڭ سەبەپ-سالدارى نەدە؟

الماتى ىرگەسىندەگى قاراساي اۋدانىنا قاراستى ءبىلىم مەكە­مە­لە­رىندە اينالاسى از ۋاقىتتا ءتورت بىردەي جەتكىنشەكتىڭ ءوز-وزىنە قول سالىپ ءجانتاسىلىم ەتۋى قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى. ومىرگە ەندى قادام باسقان ورىمدەي ورەندەردى ولىمگە جەتەلەگەن نە نارسە؟ ا.باي­سال­باەۆ اتىنداعى مەكتەپتىڭ 10-سى­نىپ وقۋشىسى ۇيگە كەلىپ, ەكى ساعاتتان كەيىن دارعا اسىلعان كۇيى تابىلعان. ال قاڭتار مەن ناۋرىز ايلارىندا وسى اۋدانداعى ب.قوسىنوۆ ورتا مەكتەبىندە ەكى بىردەي سۋيتسيد تىركەلىپتى. جىل باسىندا قاراساي مەكتەبىنىڭ تاعى ءبىر وقۋشىسى ومىرمەن قوش ايتىسىپ, جاقىندارىن زار جىلاتىپ كەتكەن. اتالعان اۋداننىڭ المالىباق ورتا مەكتەبىندە ءومىرىن قيماق بولعان وقۋشى عايىپتان تايىپ امان قال­عان. قازىر قايعىلى وقيعالارعا قا­تىستى مەديتسينالىق ساراپتاما تاعايىندالىپ, تەرگەۋ امالدارى ءجۇرىپ جاتىر. اتالعان اۋداندا بيىلدىڭ وزىندە وقۋشىلاردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ وقيعاسى ءتورتىنشى رەت تىركەلگەنىن ەسكەرسەك, جاعداي ءجىتى باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى. دەگەن­مەن بۇل وقيعالاردىڭ اراسىندا قانداي دا ءبىر بايلانىستىڭ بار-جوعى ازىرگە بەلگىسىز.

مۇنداي كەلەڭسىز جايلار ەلى­مىز­دىڭ ءار وڭىرىندە جىل سايىن قايتالانۋدا. ءسۋي­تسيد­تىڭ سەبەپ-سال­دارىمەن كۇرەس ماسە­لە­سىنە با­عىت­تالعان ءتۇرلى ءىس-شارالار قولعا الىنعانىمەن, ناتيجە كوڭىل كون­­شىت­پەيدى. اسى­رەسە ءبىز ايتىپ وتىر­عان جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىندا ءوز بولاشاعىنا بالتا شابۋ فاكتىلەرى ازايماي تۇر. ايتالىق ەلىمىزدە 2018 جىلى 3 533 ادام سۋيتسيدكە بارعان بولسا, ونىڭ 200-گە جۋىعى – كا­مە­لەت­كە تولماعان جەتكىنشەك. 2019 جىلى وزىنە قول سالعان 3 794 ازاماتتىڭ 180-ءى – ورىم­دەي جاس. ونىڭ 47-ءسى – 14 جاسقا تول­­ماعان ۋىزداي بالالار. ەڭ وكىنىشتىسى, جىل وتكەن سايىن بۇل ستاتيستيكادا ايتار­لىق­تاي وزگە­رىس جوق.

كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە وسى ماسەلەگە ايرىق­شا توقتالىپ: «بالالارعا قاتىستى جان­تۇر­شىگەرلىك قىلمىستار جيىلەپ كەتتى. مۇن­داي وقيعالار مەكتەپتە, كوشەدە, ءتىپتى ۇيدە بولىپ جاتىر. سوراقى جاعدايلار وقۋشىلاردىڭ وزىنە قول جۇمساۋىنا سەبەپكەر بولىپ وتىر. ءتىپتى اتا-انالاردىڭ وزدەرى بالاسىنا قورلىق كورسەتىپ, ونىڭ ارتى قايعىلى جاعدايعا ۇلاسىپ جاتادى. وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىسى ءالسىز. جاۋاپتى مەكەمەلەر مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ويداعىداي ناتيجە بەرگەن جوق. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ساياساتىن قايتا قاراۋىمىز قاجەت. بۇل تۇرعىدا ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءىس-شارالارىن زاڭمەن كۇشەيتۋ كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت اتالعان ماسەلە كەشەندى ءىس-شارالار قابىل­داۋ­دى قاجەت ەتەتىن وتكىر پروبلەما ەكەنىن باسا ايتتى.

كۇيزەلىستەن قۇتىلۋدىڭ جولى بار ما؟

اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ كەڭ­گە قۇلاش سەرمەۋى قىرۋار جۇ­مىس­تى جە­ڭىل­دەتكەنىمەن, ادامزات الدىنا جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەر اكەل­دى. جاھاندىق مامان­دار سوڭ­عى 10 جىلدىڭ بەدەرىندە جاس­وس­­­پىرىمدەردىڭ عانا ەمەس, جالپى الەم جاستارىنىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىندا ايتارلىقتاي كەدەر­گى­لەر تۋىنداعانىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. دامىعان ەلدەردەگى سياقتى, دامۋشى ەلدەردە دە جاستار پسي­حي­كالىق دەرتكە ۇشىراۋدا. ماسەلەن, تابىسى جوعارى ەلدەردىڭ وزىندە 11 مەن 15 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ تورت­تەن ءبىرى كۇنىنە ەكى نە ودان دا كوپ رەت ال­سى­رەۋ, اشۋ­شاڭدىق, كۇيگەلەكتەنۋ نەمەسە ۇي­قى­نىڭ بۇزىلۋى سياقتى پسيحولوگيالىق بەل­گىلەردى باستان وتكەرەتىن كورىنەدى. ەگەر ولارعا دەر كەزىندە كومەك كورسەتىلمەسە, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ تومەندەۋى مەن سۋي­تسيد­­تىك مىنەز-ق ۇلىققا اكەلىپ سوعۋى ابدەن مۇمكىن.

جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى ءسۋيتسيدتىڭ سالدارى سان الۋان. وتباسىنداعى جانجال, جاۋاپسىز ماحاببات, قوعامدا ءوزىن قوراش سەزىنۋ, قاتارلاستارىنان تەپەرىش كورۋ جانە تاعى باسقا دەگەندەي. پسيحولوگيا عى­لىمى تۇلعانىڭ ءوز ومىرىنە قول سالۋىن پسيحيكالىق نورمادان اۋىتقۋمەن بايلانىستىرادى.

– پسيحيكالىق قالىپتان اۋىتقۋ – ادام پسيحيكاسىن جارالايتىن قيىن جاع­دايات­تاردىڭ ىقپالىمەن ومىردەن ءوتۋ­دىڭ ۇعىنىلعان تۇ­رىن­­دەگى اكتىسى بول­عان­­دىقتان ادام ءومىرى ەڭ قىمبات قۇندى­لىق رە­تىن­دە­گى ءمانىن جوعالتادى. ومىر­دە­گى ەڭ قىمبات قۇندىلىقتىڭ ءمانىن جوعالتۋ – ادامنىڭ ىشكى بولمىسىنا جاسالعان جا­ۋىزدىعى. سۋيتسيدكە كوبىنە-كوپ رۋ­حاني ءالسىز, پسيحيكالىق تۇرعىدان تۇراق­سىز ادامدار شالدىعادى. كۇندەلىكتى كۇيزەلىس, قىسىم, ادامعا اسەر ەتەدى. جو­عا­رى سۋيتسيدتىك تاۋەكەلدىك شەڭ­­بەرىندە جۇر­گەندەردىڭ قاتا­رى­نا دەپرەسسياداعى ادام­دار, ىشىمدىك جانە ناشا قولداناتىن جەتكىنشەكتەر, وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ءوز-وزىنە قالاي قول سالعانىنا كۋا بولعان با­لالار جاتادى. دەگەن­مەن كەي جاعدايدا اسا دارىندى بالالار, وقۋ ۇلگەرىمى تومەن جەت­كىن­شەكتەر, اياعى اۋىر قىزدار, زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇربانى بولعاندار, ءدىني سەكتالاردىڭ ىقپالىنا تۇسكەندەر دە بۇل ساناتتان ورىن الادى. سۋيتسيدتىك ارەكەتكە ۇشىراۋدىڭ فاكتورلارى – بولاشاققا شاراسىزدىقپەن قاراۋ, ارمان-ماقساتتىڭ بولماۋى, ومىردەن ءتۇڭىلۋ, الەۋمەتتىك قولايسىزدىق, قوعامنان وقشاۋلانۋ ءھام شەتتەتىلۋ. بۇل دەگەنىڭىز – قور­شاعان ورتامەن قارىم-قاتى­ناسقا تۇسۋدەن قاشۋ. اتا-انا تا­را­پىنان بالاعا ءتيىستى كوڭىل بولىنبەۋ, مەيىرىمسىزدىك, قاتالدىق كورسەتۋ, اتا-انانىڭ ايىرىلىسۋى, وتباسىنداعى جاعىمسىز احۋال, ەلەۋسىز قالۋ, تۇرمىس تاپ­شىلىعى, قۇربى-قۇرداستارىمەن قا­رىم-قاتىناستاعى جاعىمسىز اسەرلەر. قازىرگى ءبىزدىڭ قوعامدا سۋيتسيدكە باراتىندار – ءومىردىڭ ءمانىن ىزدەپ تاپپاعان ورىمدەي بالدىرعاندار. سۋيتسيدكە قارسى تۇراتىن فاكتورلار – رۋحاني جاڭعىرۋ, ءتالىم-تاربيەلىك قۇندىلىقتاردى وقىپ ءتۇسىنۋ, پسيحيكالىق تۇراقتىلىق, كەز كەلگەن جاعدايعا بەيىمدەلە ءبىلۋ, ومى­ر­لىك قۇندىلىقتاردى ەسكەرۋ, ءومىر سۇرۋگە قۇشتارلىق, سۋيتسيدتىك ويلار­دىڭ كۇنا ەكەنىن سەزىنۋ مەن ءدىني سەنىم دەڭگەيىنىڭ جوعارىلىعى. بۇلار ادام­نىڭ پسيحولوگيالىق قورعانىسىن قۋات­تاي­دى. وزىنە جاقىن تۇلعالاردىڭ اي­رىق­شا قۇرمەتى, امانات سەزىمىن جانە جاۋاپ­كەرشىلىكتى سەزىنۋ, وزىنە زاقىم كەل­تى­رۋ­دەن قورقۋ, دەنساۋلىعىنا ءمان بەرۋ, شى­عارماشىلىق ءھام ومىرلىك جوسپار قۇ­رۋ تۇلعانى جامان ويدان ارىلتادى. كۇيزەلىستەن قۇتىلۋدىڭ جولىن قاراستىرۋ قاجەت. بىرەۋ ماقتاسا, مەيلى الدەكىمنەن اۋىر ءسوز ەستىسە دە ونى جۇرەككە جاقىن قابىل­داماۋ جەتكىنشەكتى بۇل باعىتتا شىڭ­داي تۇسەدى. بولعان جاعداي سول ورىندا قالۋى كەرەك. وسى قاعيداتتى ۇستانعان ادام كۇي­زەلىستەن مىندەتتى تۇردە ارىلادى, – دەيدى «پسيحولوگ وركەنى» پسيحولوگيالىق قول­داۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ساعىم ناعاشىباەۆا.

ماماننىڭ ايتۋىنشا, ادام شاراسىز­دىق­قا ۇشىراعاندا ءار­تۇر­لى سايتتاردان ء«ومىر سۇرۋدەن شارشادىڭ با؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەي باستايدى. اتىس-شابىس, قاراقشىلىق باعىتىنداعى سيۋجەتتەرگە نەگىزدەلگەن فيلمدەردى جان-تانىمەن تاماشالاپ, ىشىمدىك پەن ەسىرتكىنى تاتىپ كورگىسى كەلەدى. عىلىمدا سۋيتسيدتىك كەزەڭ ەكىگە بولىنەدى. العاشقىسى سۋيتسيدكە قاتىسى بار كەزەڭ رەتىندە باعالانىپ, ال ەكىنشىسى سەكۋند ارالىق جانە جىلارالىق بولىپ جىكتەلەدى. ماسەلەن, قاتەرلى شە­شىم­گە بىرەۋ ساناۋلى ساعاتتار ىشىندە بەل بايلاسا, بىرەۋلەر جىلدار بويى وسى ويلاردىڭ شىرماۋىندا ءجۇرۋى مۇمكىن.

– قازىر جەتكىنشەكتەر اراسىندا بۋللينگ پەن كيبەربۋللينگ قارقىن الىپ تۇر. بۇل – ۇلكەن پروبلەما. بۋللينگ دەگەنىمىز – بىرنەشە ادامنىڭ ءىز كەسىپ, قۋدالاپ-قورلاۋى, كەمسىتۋى, كۇش كورسەتۋى. وقۋشىلار اراسىندا ءبىر-ءبىرىن قورقىتۋ, بوپسالاۋ, ار-نامىسقا تيۋ وتپەلى كەزەڭدە تۇرعان جەتكىنشەكتەرگە قاتتى اسەر ەتەدى. مەكتەپ پسيحولوگ­تەرى مەن مۇعالىمدەر, اتا-انالار بالالارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاساۋ ارقىلى مۇنىڭ الدىن الۋى كەرەك. اتا-انالارعا بالالارىن كيبەربۋللينگتەن قورعاۋ ءۇشىن مىناداي كەڭەس ايتار ەدىم. كومپيۋتەردى ۇيدەگى ورتاق بولمەگە ورنالاستىرىڭىز. بالاڭىز قولداناتىن سايتتاردىڭ مەكەنجايى كورسەتىلگەن «تاڭ­داۋ­لار ءتىزىمى» ساقتىق ءۇشىن بولۋعا ءتيىس. جەلىدە قۇپيالىلىق ەرە­جە­لەرى بولا­تىنىن ۇيرەتىڭىز. بالاڭىزعا جەلىدەگى الاياق­­تار مەن قاسكۇنەمدەردىڭ تەرىس پي­عىل­دا­رى جايلى مىسالدار ايتىپ الدىن الا ساقتان­دى­رىڭىز. ءوزى تانىمايتىن ۆيرتۋالدى تانىستىق بويىنشا كەزدەسۋىنە تىيىم سالىڭىز, – دەيدى ساعىم ناعاشىباەۆا.

ۇلتتىق قۇندىلىقتار قۇتقارا ما؟

ۋاقىت اعىمى العا جىلجىعان سا­يىن, تانىم-تۇسىنىكتەر دە وزگەرىسكە ۇشى­راپ وتىرادى. پەداگوگ-پسيحولوگ دينا حاسەنوۆانىڭ پايىمىنشا, بالا تار­بيە­سىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ وزە­گى­نەن اجىراماۋىمىز قاجەت. «جاڭا مۇم­­كىن­دىك­تەر كەزەڭىندە بالا قۇقىن قور­عاي­­مىز دەپ ولاردىڭ ءتالىم-تاربيەسىنە كەرى اسەر ەتىپ جاتقان تۇستار دا بار», دەيدى مامان.

– قازىر بالا تاربيەسى – اسا جاۋاپكەر­شى­لىك­پەن قاراۋدى قاجەت ەتەتىن نازىك ماسەلە. قاۋىپ-قاتەر قۇشاعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. كەيدە بالالارىمىزدى قور­شاعان ورتادان قورعايمىز دەپ اسىرا سىلتەپ جىبەرەمىز. ولاردىڭ ءار قادامىنا ارالاسامىز. ءوز بەتىنشە شە­شىم قابىلداۋىنا جول بەرمەيمىز. ءوز ءومى­رىمىزدىڭ ءتۇرلى مىسالدارىن ولارعا تاڭ­عىمىز كەلەدى. ناتيجەسىندە, جاسقان­شاق, جاۋاپكەرشىلىگى تومەن, ءوز بەتىنشە شەشىم قابىلداي المايتىن جاسىق بۋىن قا­لىپتاسىپ جاتىر. بايىرعى قازاق قو­عا­مىندا جاسوسپىرىمدەردىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋى تىم سيرەك ەدى. ول ۇرپاق وتان الدىنداعى, اتا-انا الدىنداعى, ءوز ءومىرى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ءجىتى سەزىندى. قازىر زامان وزگەردى, قۇندىلىقتار الماستى, اگرەسسيۆتى, تالاپشىل بۋىن قالىپتاستى. العاشقى سىناققا شىداي الماي سىنىپ كەتەتىن, پسيحيكاسى ءالجۋاز جەتكىنشەكتەر كوپ. اسكەري ومىرگە بەيىمدەلە الماۋ, جەڭىل جولمەن اقشا تابۋعا دەن قويۋ جاستار اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى. بالامىزعا داۋىس كوتەرگەن ۇستازعا ۇرپيە قاراپ, سەنىڭ قۇقىڭ, سەنىڭ جەكە شەكاراڭ دەپ كىشكەنتاي كەزىنەن تىم وبەكتەپ وسىرەتىن بولدىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەركىنسىتىپ تە الدىق. باسىنان ءسوز اسىرمايتىن, ۇلكەنگە قۇرمەتى از, ءومىردى تەحنوكراتيالىق تۇيسىكپەن قابىلدايتىن جانسىز ۇرپاق, وكىنىشكە قاراي, ءوز ءومىرىن قيا سالاتىن جاعدايعا دەيىن جەتتى. ال قازاقى تاربيەدە, قيىندىق كورگەن سا­يىن قايرالىپ, سۇرىنگەن سايىن شيرىعىپ, ومىرگە تالپىنۋدى العا ۇستايتىن ەدىك. قازىر ۇبت-دان ۇپاي جيناي الماسا, ولە سالاتىن بولدى. مەكتەپ پەن قوعامنان بۇرىن اتا-انانىڭ ۋىز تاربيەسى اۋاداي قاجەت. وتباسىندا دۇرىس تاربيە العان بالا مۇنداي قادامعا بارمايدى. بالاڭىزبەن سىرلاسىڭىز, سويلەسىڭىز, سەنىم ارتىڭىز, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋگە مۇمكىندىك بەرى­ڭىز. قانشا جەردەن زامان وزگەردى دەسەك تە, ءوزى­مىزدىڭ ۇلتتىق تاربيەنىڭ شەڭبەرىندە ومىر­گە باۋلىڭىز, – دەيدى د.حاسەنوۆا.

قازىر جاڭساق ويعا جول بەرگەن جاس­تار­دى ساۋىقتىراتىن ورتا­لىق­تار كوپ. ولارمەن ارناۋلى ماماندار جۇمىس ىستەيدى. جە­لى­دە كەزىندە قاتەلىككە ۇرىنا جازداپ, كە­يىن بۇل ارەكەتىنەن مۇلدە باس تارتقان جاس­وسپىرىمدەر ءوز ويلارىمەن بولىسكەن. وزىنە قول سالماق بولعاندار پسيحولوگ ماماندارمەن سىرلاسقاننان كەيىن ويلارى كۇرت وزگەرگەنىن, ءتىپتى وسى ارەكەتتەرى ءۇشىن ۇيال­عاندارىن جازعان. ماماندار قازىرگى زاماندا ءاربىر ءتورتىنشى ادامنىڭ دەن­ساۋ­لىعىندا پسيحيكالىق كىنارات بارىن, ءتىپتى كۇيزەلىسكە ۇشىراعاندار سانى جۇرەك قان-تامىرلارى دەر­تىنە شال­دىق­قان­دار­دان اسىپ تۇسەتىنىن العا تارتادى. قالاي ايتقاندا دا, ەشبىر تىرشىلىك يەسى ءوز-وزىنە قاسىرەت كەلتىرمەۋگە ءتيىس.

الماتى