ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى كاسىپورىننىڭ يننوۆاتسيالىق مۇمكىندىكتەرىمەن ەكشەلەنەدى. ساراپشىلار ەكونوميكالىق ءوسىم مەن جوعارى ءبىلىم ىقپالداستىعى سۇرانىسقا ساي ءونىم وندىرگەندە عانا ناتيجە بەرەدى دەگەن پىكىردە.
الماتى مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (AlmaU) رەكتورى گۇلنار كۇرەنكەەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە تەحنولوگيالاردى دامىتۋعا قاتىستى ستراتەگيالار, كوپتەگەن باعدارلاما قابىلدانعان. سوعان قاراماستان, يننوۆاتسيالىق دامىعان ەلدەر قاتارىنا جەتە الماي كەلەمىز. ول ونىڭ سەبەبىن ستەيكحولدەرلەرگە ارنالعان كوممۋنيكاتسيالىق الاڭداردىڭ جەتكىلىكسىزدىگىمەن بايلانىستىرىپ وتىر. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى جاقسارتۋ ءۇشىن كاسىپورىندار مەن جەتەكشى عىلىمي ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا تىعىز بايلانىس ورناتۋ قاجەت.
عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەكتىڭ پىكىرىنشە, پرەزيدەنت جانىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ قۇرىلۋىمەن بۇل سالاداعى بىرقاتار ماسەلە شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. سونداي-اق عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ازىرلەمەلەر بارىسىندا اشىلعان جاڭالىقتاردى كوممەرتسيالاندىرۋ دا وتە ماڭىزدى.
– پرەزيدەنت VIII شاقىرىلىمداعى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىرىنشى سەسسياسىندا عىلىمعا باسىمدىق بەرە وتىرىپ, اسىرەسە قولدانبالى عىلىمدى وندىرىسپەن, كاسىپورىندارمەن, بيزنەسپەن ۇشتاستىرۋدىڭ زور مانگە يە ەكەنىن اتاپ وتكەنى ەسىمىزدە. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى مينيسترلىكتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا عىلىم جانە تەحنولوگيالىق ساياسات تۋرالى زاڭدى قابىلداۋعا, يننوۆاتسيالار, تەحنولوگيالىق ساياساتتى دامىتۋ, ەڭ باستىسى بيزنەستى, كاسىپورىنداردى, ونەركاسىپتىڭ نازارىن عىلىمعا بۇرۋعا تاپسىرما بەردى. وسى رەتتە جاڭادان قابىلداناتىن سالىق, بيۋدجەتتىك, ينۆەستيتسيالىق كودەكسكە دە مينيسترلىك تاراپىنان ۇسىنىستار ەنگىزىلىپ جاتىر. نەگىزگى ماقسات – زاڭنامالىق بازادا تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساپ, بيزنەستى عىلىمي-يننوۆاتسيالىق شارالارعا باعىتتاۋ. ەندىگى كەزەكتە كەز كەلگەن كاسىپورىن عىلىمعا نەگىزدەلگەن ءوندىرىستى كوتەرسە, ينۆەستيتسيالاردى تارتسا, تەحنولوگيالىق وندىرىستىك ىشكى ۇدەرىستەرىن عىلىم ۇلەسىن تولىقتىرۋعا, كوتەرۋگە بەت بۇرسا, سوعۇرلىم ۇكىمەت تاراپىنان سالىقتىق جەڭىلدىكتەرگە يە بولادى. حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنسەك, اقش, وڭتۇستىك كورەيا, يزرايل سياقتى يننوۆاتسيالىق ساياساتى دامىعان ەلدەردە فيسكالدى ورگاندار تاراپىنان سالىق جەڭىلدىكتەرى 250-300 پايىزعا دەيىن قاراستىرىلعان, – دەگەن بولاتىن ساياسات نۇربەك الماتىدا ۇيىمداستىرىلعان «Industry Advisory Board» فورۋمىندا.
بيزنەس ءۇشىن يننوۆاتسيالىق وندىرىسپەن اينالىسۋ يننوۆاتسيالىق ەلەمەنتتەر ءوندىرىستى جەتىلدىرۋ ءۇشىن ءتيىمدى بولۋى كەرەك. ءمينيستردىڭ پىكىرىنشە, قولدانبالى فورماتقا كوشۋدە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى عىلىمدى دامىتۋ دا ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. سوندىقتان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ مەيلىنشە عىلىمي-زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى فورماتىنا اۋىسۋى ماڭىزدى. ۋنيۆەرسيتەتتەر جانىنان عىلىمدى قۇرىلىمداۋ بويىنشا تەحنولوگيالىق ينجەنيرينگتىك ورتالىقتار قۇرۋعا اكادەميالىق باسىمدىق بەرىلگەن. بۇگىنگى تاڭدا عىلىمعا بولىنەتىن قارجى 3,5 ەسە ارتسا, 2023-2025 جىلدارى عىلىمدى, گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا 650 ملرد تەڭگە جۇمسالاتىن بولادى.
وسى ورايدا عىلىمعا كەلىپ جاتقان جاستارعا جاعداي جاساۋ كەرەك. ويتكەنى قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 600 مىڭنان استام ستۋدەنت بار. الداعى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىش ەسەلەنە بەرەتىنى انىق. ال ولاردىڭ دەنى عىلىمعا كەلەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان جاس عالىمدار ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ, سونىمەن بىرگە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى كەدەرگىلەردى جويىپ, تەحنولوگيالىق ءبىلىمدى قولدانبالى تەحنولوگيالارعا ترانسفورماتسيالاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ, جاڭا ينتەللەكتۋالدى ونىمدەر جاساۋ, نارىققا دايىنداۋ, ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ سياقتى داعدىلاردى مەڭگەرۋ – ۋاقىتتىڭ تالابى. «عىلىم قورىنىڭ» باسقارما توراعاسى ءابىلدا شامەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل 60-قا جۋىق جوبا قولداۋ تاپپاق.
عىلىم-ءوندىرىس ديالوگى عالىمدار اشقان جاڭالىقتاردى تانىستىرۋمەن, ستارتاپ جوبالاردى قارجىلاندىرۋ, تيىمدىلىگى جوعارى ونىمدەر شىعارۋ فورماتىندا جالعاسىن تاپتى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى قان تامىرلارى پاتولوگياسى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ورالباي دارمەنوۆ جاس ۇزاقتىعىن 10-15 جىلعا سوزۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭاشا ءادىستى تانىستىردى. عالىمداردىڭ ۇزاق جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە اتەروسكلەروزدىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ تيىمدىلىگى جوعارى. ال قازاقستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ۇسىنعان «Sun Scutum» جوباسى وقۋ ورىندارى مەن الەۋمەتتىك نىسانداردا اينەكتەرگە ارنالعان جىلۋساقتاعىش جابىندى ەنەرگيا ۇنەمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. «سولنەچنىي ششيت» ديرەكتورى سەرگەي ساحنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدەگى عيماراتتاردىڭ 95 پايىزدان استامى قاراپايىم اينەكپەن جابدىقتالعان. ال ولاردى ەنەرگيا ۇنەمدى شىنى پاكەتتەرگە الماستىرۋ قىمباتقا تۇسەدى. يننوۆاتسيالىق ءادىس شىعىنداردى ازايتا وتىرىپ, نارىققا باعاسى ون ەسە تومەن ءونىم وندىرۋگە جول اشادى.
بۇگىندە وتاندىق عىلىم قانشالىقتى قولداۋعا مۇقتاج بولسا, يننوۆاتسيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ سوعۇرلىم قيىن. «QazCem» تسەنمەنت جانە بەتون وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ تەحنيكالىق ساراپشىسى تيمۋر بۋكاشەۆ وتاندىق عالىمدارعا كەدەرگى بولاتىن جايتتاردى العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورى عىلىمعا قارجى بولگىسى كەلمەيدى. سونىمەن قاتار مامان دايىنداۋ مەن عىلىم, ءبىلىم ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسە بەرمەيدى. سوندىقتان عالىمدار مەن ناقتى سەكتوردىڭ ديالوگىن دامىتۋ ماڭىزدى. «QazInnovation» باسقارما توراعاسى سانات احانوۆ نوۋ-حاۋ كوممۋنيكاتسيادا عانا تۋىندايتىنىن اتاپ ءوتتى. ال عىلىمي ىقپالداستىق قۇرۋ ءۇشىن سالا ماماندارىنىڭ باسىن بىرىكتىرۋ قاجەت. «MOST Ventures» باسقارما سەرىكتەسى اليم حاميتوۆ «ستارتاپ», «ۆەنچۋر» جايىندا ءسوز قوزعاپ, بيزنەس ينكۋباتوردىڭ قايىرىمدىلىق ماقساتتى كوزدەمەيتىنىن جەتكىزدى. تەحنولوگيا سالاسىندا كاسىپكەر ءوز ونىمىنە سۇرانىس بار ەكەنىنە كوز جەتكىزە ءبىلۋى قاجەت. ەگەر سۇرانىس بولسا, ءارى قاراي وسۋگە دە جول اشىلادى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدەگى كوپتەگەن تالانتتى جاستاردى قولداۋ ماسەلەسىنە توقتالىپ, نارىققا قايتالانبايتىن ەرەكشە جوبالاردىڭ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. حيميك-عالىم, ەرەكشە ازىرلەمەلەردىڭ اۆتورى دياس تاستانبەكوۆ مەملەكەت عىلىمنان اسقان ءتيىمدى بيزنەس جوعىن ءتۇسىنۋى قاجەت دەگەن پىكىرىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, دارىندى جاستار امەريكاعا قاراعاندا ءۇندىستان مەن قىتايدا كوپ. وسى ورايدا باسەكەلەسۋ قادامدارىنا توقتالعان عالىم بۇل ىستە مەملەكەتتىڭ قولداۋى قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.
AlmaU كوممەريتسيالاندىرۋ بويىنشا پرورەكتورى كەندريك ۋايتتىڭ پىكىرىنشە, جاڭا بۋىن ونىمدەرىن ازىرلەمەي, ەكونوميكانى دامىتا المايمىز.
– قازىرگى كەزدە ينۆەستيتسيالاۋ, كوۋچينگ, ستارتاپ بيزنەستى دامىتۋعا كەڭەس بەرەتىن 125 ۆەنچۋرلىق تالىمگەردەن تۇراتىن جۇيە, سونىمەن قاتار 25 مۇشەسى بار ۇلتتىق ونەركاسىپتىك كومپانيالار مەن كاسىپورىندار وكىلدەرىنەن قۇرالعان كونسۋلتاتيۆتى كەڭەس قۇرىلعان. وسى قۇرىلىمدار ارقىلى تۋىنداپ وتىرعان قاۋىپ-قاتەرلەر, پروبلەمالاردان حاباردار بولا وتىرىپ, ونى ۋنيۆەرسيتەتتەردى كوممەرتسيالاندىرۋ اليانسىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە قاپەردە ۇستايتىن بولامىز. نەگىزگى مىندەتىمىز – عالىمدار جۇمىس ىستەپ وتىرعان سالالاردا باسىمدىقتاردى انىقتاۋ جانە ونەركاسىپتىك سەرىكتەستەر قويىپ وتىرعان مىندەتتەرگە كوڭىل ءبولۋ. بۇل بىزگە بيزنەس تالىمگەرلەر كومانداسىن قۇرۋعا, بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى كەندريك ۋايت.
فورۋمدا كوممەرتسيالاندىرۋ بويىنشا عىلىمي ۋنيۆەرسيتەتتەر اليانسى قۇرىلدى. سەگىز ۋنيۆەرسيتەت جاڭا ونىمدەردى جاساۋعا باعىتتالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىن تانىستىردى. سالالىق كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس قازىرگى ۋاقىتتا «Siemens», «Microsoft», «MC», «Honeywell», «Coca Cola» سياقتى الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ وكىلدەرىن دە بىرىكتىرىپ وتىر.
الماتى