اەس: تازا ەنەرگيانى تۇتىنۋ

مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا «بىزدە ينۆەستيتسيانى بىلاي قويعاندا, تازا اتوم ەنەرگياسى جوق بولسا, ەكونوميكامىزدى قۇلدىراتىپ الامىز, ايماقتاعى كوشباسشىلىعىمىزدان ايىرىلامىز. سوندىقتان بىزگە ەلەكتر ەنەرگياسى, اتومدىق تازا ەنەرگيا قاجەت. ونىڭ ماڭىزىن كاسىبي تۇرعىدان ءتۇسىندىرۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن. وسى تاپسىرماعا وراي, «سامۇرىق-قازىنا» اق-نىڭ ەنشىلەس كاسىپورنى «قازاقستاندىق  اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس جانە قازاق ۇلتتىق اگرارلىق  زەرتتەۋ ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن بەلگىلى ەكولوگتەر, اتوم جانە  فيزيكا سالاسىنىڭ ماماندارى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن  قوعامدىق تابيعاتتى قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى, سۋ رەسۋرستارى ماماندارى, ەكو-بەل­سەن­دىلەر مەن عالىمداردىڭ قاتى­سۋىمەن «ەكولوگيا جانە اتوم ەنەرگەتيكاسى» تاقىرىبىندا  دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزىلدى.

ءىس-شارانى قازاق ۇلتتىق اگرار­لىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىندەگى سترا­تەگيا, عىلىم جانە حالىقارالىق قاتى­ناستار دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى سەرىك كەنەنباەۆ اشتى.

«اەس سالۋ بارىسىندا جانە ونى پايدالانۋدا ەكولوگيالىق تالاپ­تاردى ساقتاۋ ەڭ كۇردەلى ماسە­لە. بۇگىنگى تاڭدا اتوم ەنەرگياسى تيىم­دىلىگى تۇرعىسىنان ۇزدىكسىز ەنەر­گ­يا ءوندىرۋدىڭ جالعىز عانا كوزى. بۇۇ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كوميس­سياسىنىڭ زەرتتەۋىنە سايكەس, ومىر­لىك تسيكل دەڭگەيىندەگى جەل ەنەر­گياسىن قوسا العاندا, اەس – گە­نە­راتسيانىڭ بارلىق ءتۇرى اراسىن­دا كومىرتەك قالدىعىن ەڭ از مولشەردە قالدىراتىن ەنەرگيانىڭ بالا­ما­سى سانالادى. سوندىقتان جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت شەشىم قا­بىل­دا­ۋى­مىز ءوزىمىز ءۇشىن قاجەت», دەدى سەرىك بارمەنبەك ۇلى.

«قازاقستاندىق اتوم ەلەكتر ستان­سالارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين «اەس قۇ­رى­لىس جوباسى» تاقىرىبىنداعى اتقارىلىپ جاتقان ىستەر تۋراسىندا باياندادى. ول سونىمەن قاتار ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ ار­تۋىنا جانە دەكاربونيزاتسياعا كوشۋگە بايلانىستى جاقىن ارادا ەنەرگەتيكالىق داعدارىس ورىن الاتىندىعىن, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن, جەل جانە كۇن ستانسالارىن دامىتۋمەن قاتار اتوم ەنەرگەتيكاسىن جەتىلدىرۋ  قاجەتتىگىن ايتىپ ءوتتى.

ينجەنەر-ەنەرگەتيكتەر ودا­عى­نىڭ باس ديرەكتورى مارات تۇرعانبەك ۇلى  ەلىمىزدەگى ەنەر­گەتي­كالىق تەڭگەرىمنىڭ دامۋىن, قىس مەز­گىلىندە ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشى­لىعىنىڭ ارتۋىن اتاپ, اتوم ەلەكتر ستانساسى بۇل تاپشىلىقتىڭ ورنىن تولتىرار ەدى دەگەن ويىن ءبىلدىردى.

ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى «ياد­رو­لىق فيزيكا ينستيتۋتى» شجق رمك باس ديرەكتورىنىڭ  يادرو­لىق, رادياتسيالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى,  فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى  مۇرات  شاكەن ۇلى  الماتىدان 25 شاقىرىم قاشىق­تىق­تا ورنالاسقان ينستيتۋت ايماعىندا  جۇمىس جاساپ جاتقان رەاكتور جايلى بايانداپ, رەاكتور جۇمىس ىستەگەن 55 جىل ىشىندە قالىپتان تىس اۋىتقۋلار بولماعاندىعىن, جالپى زەرتتەۋ رەاكتورىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيداتى VVR ءتيپتى اتوم ەلەكتر ستانساسىمەن بىردەي ەكەندىگىن, WWR-K رەاكتورىندا عىلىمي-زەرتتەۋلەرمەن قاتار قاتەرلى ىسىكتەردى دياگنوس­تي­كالاۋ جانە ەمدەۋگە ارنالعان مە­دي­تسينالىق ماقساتتاعى يزوتوپتار مەن راديوفارماتسەۆتيكالىق پرە­پا­راتتار, ونەركاسىپ ءۇشىن يون­داۋ­شى ساۋلەلەنۋ كوزدەرى شىعا­رى­لا­تىندىعىن اتاپ ءوتتى.

ەكولوگيا جانە  تابيعي رەسۋرستار  مينيسترلىگى  سۋ رەسۋرس­تار كوميتەتىنىڭ  سۋ رەسۋرستارىن پاي­دالانۋدى رەتتەۋ جانە قور­عاۋ جونىندەگى بالقاش – الاكول  باس­سەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى راۋشان يمانبەت «بالقاش كولى «ەرەكشە مەملەكەتتiك ماڭىزى بار سۋ وبەكتىلەرىنىڭ تiزبەسiن جانە ەرەكشە مەملەكەتتiك ماڭىزى بار سۋ وبەكتiلەرiندەگi شارۋاشىلىق قىز­مەتتi رەتتەۋ قۇقىقتىق رەجىمi­نiڭ ەرەكشەلiكتەرىن بەكiتۋ تۋرالى» ۇكىمەتتىڭ 2004 جىلى 21 قاڭ­تار­داعى №59 قاۋلىسىنا سايكەس, بالقاش كولىنىڭ باسسەينىنە ەڭ ماڭىزدى قاراتال, اقسۋ, لەپسى, اياگوز جانە باقاناس وزەندەرىمەن قاتار نەگىزگى ارتەرياسى  بولىپ تابىلاتىن ىلە وزەنىنە توقتالدى. ىلە وزەنىنىڭ باسسەينى سۋ جيناۋ الابىنىڭ شامامەن 70%-ىن جانە كولدىڭ جالپى جەرۇستى اعىنىنىڭ 80%-ىن قۇرايتىندىعىن, ونىڭ نەگىزگى اعىن قۇراۋشى بولىگى قحر اۋماعىندا ورنالاسقان. اتالعان وزەننىڭ ورتا جانە تومەنگى اعىسىندا سۋ جيناعىش جەتكىلىكتى دامىعان گيدروگرافيالىق كورسەتكىش بار. شارىن, شەلەك جانە حورگوستىڭ وڭ جاعالاۋ بولىگىندە وسەك, بوروحۋدزير سياقتى ءىرى سالالاردىڭ بولۋىنا قا­را­ماستان, ىلە وزەنىنىڭ اعىسى شامالى عانا ۇلعايادى.

جالپى, ىلە ترانسشەكارالىق وزەنگە جاتادى. قازىرگى ۋاقىتتا ەل ۇكىمەتى مەن قحر ۇكىمەتى اراسىن­داعى  ترانسشەكارالىق وزەندەردى ءبولۋ تۋرالى كەلىسىم بويىنشا ارنا­يى جۇمىس توپتارى جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ىشىندە قارالاتىن ماسە­لەلەردىڭ ءبىرى – ىلە وزەنىندە سۋ ءبولۋ. كەلىسسوزدەردىڭ نەگىزگى ماق­ساتى – سۋ وبەكتىلەرىنىڭ ەكو­جۇيەسىن ساقتاۋدا سۋارمالى ەگىن­شىلىك­تەگى شىعىنداردى ازايتۋدى, سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ, كانالدارداعى سۋدى ەسەپكە الۋدى تسيفرلاندىرۋ, ىلعالدى از قاجەت ەتەتىن داقىل تۇرىنە كوشۋ جايى. سونىمەن قاتار سۋ زاڭ­نا­­ماسىندا ەرەكشە مەملەكەتتiك ما­­ڭىزى بار سۋ وبەكتiلەرi اي­ما­­عىن قورعاۋ ماقساتىندا سۋ­ كو­دەك­سىنىڭ 129-بابىندا  سانيتارلىق-ەپيدە­ميولوگيالىق جانە ەكولوگيالىق جاعدايدى ساق­تاۋ مەن جاقسارتۋعا باعىتتالعان قىزمەت تۇرلەرiنiڭ با­سىمدىلىعىن, سۋ وبەكتiلەرiنiڭ ەكولوگيالىق جۇيەسiنە شارۋاشىلىق قىزمەت­تەر­دىڭ اسەرiن ۇدايى ازايتۋ قاراس­تى­رىل­عاندىعىن, جالپى اتوم ەنەرگەتيكاسىن بالقاش كولى جاعاسىنا ورنالاستىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىس­تى, ىلە ترانسشەكارالىق وزەنگە جاتقاندىقتان  ءبىرىنشى سۋ ءبولىسۋ  جاعدايىن جان-جاقتى قاراس­تىرۋ كەرەك دەگەن ويىن جەتكىزدى.

ازاماتتىق قوعامداستىقتى دا­مى­تۋ قاۋىمداستىعى وڭىرلىك  باع­دار­لاماسىنىڭ ديرەكتورى, ەكولوگ قايشا اتاحانوۆا, «الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق قور» قوعامدىق قورى­نىڭ وكىلى قۇرالاي قاراقۇلوۆا جانە «ەكو فورۋم»ۇەۇ ساراپشىسى گۇلسىم كاكىمجانوۆالار اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ ءۇشىن الدىمەن ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەردى تولىعىمەن جۇرگىزىپ, كەزدەسەتىن تاۋە­كەلدەردىڭ الدىن الۋ جولدارىن ناقتىلاۋ قاجەت دەگەن پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.

دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قاۋىم­داس­تىقتىڭ مالىمەتىنشە, ارزان ءارى گازبەن جۇمىس ىستەيتىن 1000 مۆت قۋاتقا يە ەلەكتر ستانساسى اتموسفەراعا جىلىنا 13 مىڭ توننا ءتۇتىن, كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ەلەكتر ستانسالارى 165 توننا زياندى ءتۇتىن شىعارىپ, وعان قوسا 1000 مۆت قۋاتقا يە جەس جىلىنا 8 ميل­­ليون توننا وتتەگى جۇتادى. ال اەس وتتەگىنى قاجەت ەتپەيدى جانە ايتار­لىق­تاي  زياندى ءتۇتىن شىعار­ماي­دى.

قالاي دەسەك تە, بۇگىنگى كۇنى اتوم ەنەرگەتيكاسى بولجامدى باعا تۇرعىسىنان ۇزدىكسىز ءوندىرۋ­دىڭ جال­عىز كوزى بولىپ تۇر. بۇۇ ەۋ­رو­­­پالىق  ەكونوميكالىق كوميس­سياسىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا ومىرلىك تسيكل دەڭگەيىندە جەل ەنەرگياسىن قوسا العاندا, اەس گەنەراتسياسى بارلىق ءتۇرىنىڭ ىشىندەگى كومىر­تەك قالدىعىن ەڭ از مولشەردە شى­عا­راتىن ەنەرگيانىڭ بالاماسى سانالادى. اتوم تەحنولوگيالارى كۇن, جەل, گيدروەنەرگەتيكا مەن باسقا دا  تومەن كومىرسۋتەكتى شە­شىم­­دەرمەن بىرگە بولاشاق ەنەرگيا بالان­سى­نىڭ  عالامدىق نەگىزىن قۇرۋعا ءتيىس. ەۋرووداق 2050 جىلعا قاراي ەكونوميكانى كومىرتەكتەن  ارىلتۋ كە­رەك­تىگىن, ال كەيبىر ەلدەر 2030-2040 جىلدارعا دەيىن وسى ماقساتقا جەتۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن  مالىمدەگەن.

اتوم ەنەرگەتيكاسى كوپتەگەن دامىعان ەلدىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىنىڭ نەگىزى, ال جەك ەڭ جوعارى جۇكتەمە كەزىندە قاجەت. اتوم ەنەرگەتيكاسى وبەكتىلەرى  ۇلكەن اۋماقتى قاجەت ەتپەيدى. ماسەلەن, اتوم ەنەرگەتيكاسىنان تازا ەنەرگيا  ءوندىرۋ ءۇشىن جەل ەنەرگياسىنا قاراعاندا, الدەقايدا از جەر كولەمى كەرەك.

«ەكولوگيا جانە اتوم ەنەرگەتيكاسى» دوڭگەلەك ۇستەلىنە قاتىسۋشىلار ءالى دە بولسا ەلىمىزدە اەس قۇرىلىسى تۋرالى شەشىمدى قابىلداۋ جان-جاقتى تالقىلاۋدى قاجەت ەتەتىنىن اي­تادى. الايدا بارلىق قاۋىپتى ەسكەرە وتىرىپ, نەگىزگى بەس باسىمدىققا توقتالادى. ولار – بىلىكتى مامان دايىنداۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم باعدارلامالارىن كەڭەيتۋ, مامانداردىڭ ءوز ۇلتىمىزدىڭ وكىلى بولۋىن قاداعالاۋ, قورشاعان ورتانىڭ قاۋىپسىزدىگىن قاتاڭ قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىن ايقىنداۋ جانە ەلىمىز­دىڭ  الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاع­دايىنىڭ جاقسارتۋىنا بىردەن قول جەتكىزۋ.