الەمگە ايگىلى «قىزىل كىتاپتىڭ» سيپاتى تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر وتە كوپ. مۇنىڭ قىزىل ءتۇسى تىيىم, توقتا, جويما, دابىل مەن قاۋىپ دەگەن تۇسىنىكتەردى بىلدىرەدى جانە بۇل ادامداردىڭ نازارىن اۋدارۋ جانە الەمنىڭ ۆارۆارلىق جويىلۋىن توقتاتۋ ءۇشىن جازىلعان. «قىزىل كىتاپ» تابيعاتتى قورعاۋعا ارنالعان عالىمداردىڭ جانۋارلار مەن وسىمدىكتەر جونىندە جيناعان فاكتىلەرى بولعانىمەن, بىزدە بۇل قۇزىرەتى بار كىتاپ بولىپ سانالادى.
بۇگىندە قىزىل قاسقىر, قارا كۇزەن, قابىلان جانە كەيبىر تاۋ ارقارلارىن ەندى قازاق جەرىنەن جولىقتىرا قويۋىمىز ەكىتالاي. ويتكەنى بۇل جانۋارلاردىڭ قازاقستان جەرىندە كەزدەسكەنى جايلى جارتى عاسىردان بەرى بىردە-ءبىر دەرەك جوق. ءتۇرلى ەكولوگيالىق فاكتورلار مەن جۇگەنسىز كەتكەن براكونەرلىك شابۋىلداردىڭ كەسىرىنەن اتالعان اڭداردىڭ ورنىن سيپاپ قالدىق.
ەلىمىزدە «قىزىل كىتاپتىڭ» بەسىنشى باسىلىمى جەتكىلىكتى قارجىلاندىرۋ بولماۋىنان كەشەۋىلدەپ كەلەدى. ون جىلدا ءبىر باسىلىپ شىعاتىن «قىزىل كiتاپقا» وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار تۇرلەرىن ەنگىزۋ جانە ودان شىعارۋ جونىندە ۇسىنىستار ازىرلەۋ ءۇشىن ۆەدومستۆوارالىق بوتانيكالىق-زوولوگيالىق كوميسسيا قارايدى. كەڭ-بايتاق قازاقستان اۋماعىنىڭ تابيعات جاعدايىنا سايكەس وسىمدىكتەر مەن جان-جانۋارلار دۇنيەسى دە الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى. قازاقستان فاۋناسىنىڭ گەنوقورى كىتابىنىڭ (1989) مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە تەك ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ (بالىقتار, قوسمەكەندىلەر, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار, قۇستار, سۇتقورەكتىلەر) 835 ءتۇرى ەسەپكە الىنعان. ال ومىرتقاسىز جاندىكتەردىڭ تەك جارتىسىنا جۋىعى عانا انىقتالعان, ياعني 50 مىڭداي شىبىن-شىركەي, قۇرت-قۇمىرسقا, ورمەكشى, كەنە, ۇلۋ بار.
2006 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن «قىزىل كىتاپقا» دوڭگەلەكاۋىزدىلار مەن بالىقتاردىڭ 18 ءتۇرى مەن تۇرشەلەرى, قوسمەكەندىلەردىڭ 3 ءتۇرى, باۋىرىمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 10 ءتۇرى, قۇستاردىڭ 57 ءتۇرى جانە سۇتقورەكتىلەردىڭ 40 ءتۇرى مەن تۇرشەلەرى, بارلىعى ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ 128 ءتۇرى (تۇرشەسى) ەنگەن. ولاردىڭ اراسىندا, جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ءى ساناتتاعى سۇتقورەكتىلەردىڭ تورتەۋى – قىزىل قاسقىر, قارا كۇزەن, قابىلان, تاۋ ارقارلارىنىڭ قىزىلقۇم, التاي جانە قاراتاۋ تۇرشەلەرى, قۇستاردان اق لايلەك, قىزعىلت بىرقازان, يتەلگى, لاشىن, بيدايىق تۇرلەرى قازاقستان جەرىنەن ءبىرجولا جوعالىپ كەتسە, مارمەر شۇرەگەيدىڭ قونىستانۋى جايلى 20 جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى دەرەك جوق.
ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىنىڭ حابارلاۋىنشا, تابيعات قورعاۋ زاڭناماسىن بۇزۋ دەرەكتەرىنىڭ جىل سايىنعى ديناميكاسى ارتپاسا, ازايىپ وتىرعان جوق. سالىستىرمالى تۇردە قىمبات باعالاناتىن مۇيىزىنە بولا قاراقۇيرىق, ەلىك براكونەرلەر قولىنان ءجيى وققا ۇشاتىن كورىنەدى. ماسەلەن, 2018 جىلى 2 ارقار, 19 قاراقۇيرىقتى زاڭسىز اتۋ دەرەگى تىركەلگەن. جويىلىپ بارا جاتقان تۇرگە جاتاتىن يتەلگى مەن سۇڭقار قۇستارىن اۋلاۋ دا تولاستار ەمەس. 2016 جىلى 25 يتەلگى, 2018 جىلى 23 سۇڭقار, 7 يتەلگى قۇسى زاڭسىز شەتەل اسقان. زوولوگ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, وزەن كامشاتى, قارا كىرپى, الا جەرتەسەر, اققۇيرىق, ۇلكەن مىقي, تۇرىمتاي, جۇمباق شىبىنشى, اسەم شىمشىق تۇرلەرى پوپۋلياتسيالارى مولشەردەن تىس كوبەيگەندىكتەن, «قىزىل كىتاپتىڭ» ءۇشىنشى باسىلىمىنا ەنگىزىلمەي, تىزىمنەن شىعارىلعان ەكەن.
قازاقستاننىڭ قازىرگى جانۋارلار الەمى, سونىمەن قاتار بۇرىنعى گەولوگيالىق ءداۋىر فاۋناسى جايلى جاڭا عىلىمي مالىمەتتەر الۋ, ولاردىڭ ەۆوليۋتسياسىن زەرتتەۋ جانە قورشاعان ورتا جاعدايىنا بايلانىستى پوپۋلياتسيا ديناميكاسىنىڭ زاڭدىلىعىن انىقتاۋ – زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ مىندەتى. اتالعان ينستيتۋت ماماندارى سيرەك جانۋارلاردىڭ تارالۋى مەن سانى جونىندەگى ماعلۇماتتاردىڭ ازدىعىن, سايكەسىنشە ساقتاۋ شارالارى جونىندە قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداۋ قيىندىق تۋدىراتىنىن العا تارتادى.
«ەلىمىزدىڭ «قىزىل كىتابى» تەك قانا سيرەك جانە قۇرىپ بارا جاتقان اڭ مەن وسىمدىك جانە جاندىكتەردىڭ ءتىزىمىن جيناقتاپ قانا قويمايدى, بۇل كىتاپ كادىمگىدەي قۇقىقتىق مارتەبەسى بار قۇجات سانالادى. باتىس ەۋروپا نەمەسە باسقا دا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا, ءبىزدىڭ «قىزىل كىتاپتىڭ» ايىرماسى – وسىندا. كوپتەگەن ەلدە ونى عىلىمي ينستيتۋتتار نەمەسە قوعامدىق ۇيىمدار شىعارا بەرەدى. بىزدە جانە تمد ەلدەرىندە «قىزىل كىتاپتىڭ» زاڭدىق مارتەبەسى بار, سوندىقتان ونىڭ جاساقتالۋى – مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا. ياعني ۇكىمەت جانۋارلاردىڭ سيرەك كەزدەسەتiن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپi تونگەن تۇرلەرiنiڭ تiزبەسiن بەكىتەدى. سونىڭ نەگىزىندە ازىرلەنگەن «قىزىل كىتاپ» اڭ جانە وسىمدىك تۇرلەرى تۋرالى تولىققاندى اقپاراتتى قامتيدى. وندا اڭنىڭ لاتىنشا, قازاقشا, ورىسشا اتاۋى, قۇرىپ كەتكەن نەمەسە جويىلىپ بارا جاتقان, قالپىنا كەلگەن ءتۇر بويىنشا مارتەبەسى كورسەتىلەدى», دەيدى زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى رومان ياششەنكو.
ونىڭ ايتۋىنشا, 1991 جىلى شىققان قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنىڭ» ەكىنشى باسىلىمى قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى روتاتسيالىق كوشىرمە ارقىلى بار-جوعى 500 داناسى باسىلعان. قازىر بۇل كىتاپ سيرەك كەزدەسەدى. بۇدان كەيىن 2003 جىلى مەملەكەت قولداۋىمەن زوولوگيا ينستيتۋتى مەن «تەتيس» عىلىمي قوعامى قولعا الىپ, «قىزىل كىتاپتىڭ» ەكىنشى بولىگىن شىعاردى. وندا زيانكەستەردىڭ 85 ءتۇرى, 2 ورمەكشى تارىزدىلەر قامتىلدى. ونىڭ ءبىرى – تۇركىستان شايانى. الايدا باسىلىمنىڭ ومىرتقالىلارعا ارنالعان بولىگى شىقپادى. 2010 جىلى باسپادان شىققان «قىزىل كىتاپتىڭ» تارالىمى الدىڭعىلاردان اناعۇرلىم وسكەن.
«قىزىل كىتاپ» دەگەنىمىز نەگىزگى ءۇش دانادان تۇرادى. ءبىرىنشىسى – ۇكىمەتتە, ەكىنشى داناسى ۋاكىلەتتى ورگان – ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىندە, ءۇشىنشىسى ازىرلەۋشىدە قالادى. بۇل – زوولوگيا ينستيتۋتى. وسىدان كەيىن بارىپ ول كەڭ تارالىمعا شىعادى», دەيدى زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى.
كىتاپ قازاقشا, ورىسشا جانە اعىلشىنشا ازىرلەنەدى. ايتا كەتەرلىگى, ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتىندە زوولوگيالىق كوميسسيا بار. ونىڭ قۇرامىنا ءتۇرلى ساراپشىلار كىرەدى. زوولوگيالىق كوميسسيا ەكى بولىكتەن تۇرادى, بىرەۋى – بالىق تۇرلەرىنە ارنالعان, ەكىنشىسى باسقا بارلىق اڭ تۇرىنە جاۋاپتى. زوولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى سوڭعى كوميسسيا قۇرامىندا بار.
«قىزىل كىتاپقا» جانۋار ءتۇرىن ەنگىزۋ نەمەسە الىپ تاستاۋ – زوولوگيالىق كوميسسيانىڭ قۇزىرەتىندە. سونداي-اق ەل پرەزيدەنتى وسىنداي شەشىم قابىلداي الادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن 2020 جىلى كاسپي يتبالىعى وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ سيرەك كەزدەسەتiن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپi تونگەن تۇرلەرiنiڭ تiزبەسiنە الىندى.
ايتا كەتەرلىگى, بيىل جايىقتا كەزدەسەتىن كۇتىم (ويىقتىس) دەگەن بالىق جانۋارلاردىڭ سيرەك كەزدەسەتiن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپi تونگەن تۇرلەرiنiڭ تiزبەسiنەن شىعارىلىپتى. كەرىسىنشە, زوولوگيالىق كوميسسيا شەشىمىمەن تىزبەگە جولبارىس قوسىلعان.
ء«بىز رەسەيدەن امۋر جولبارىسىن بالقاش ماڭىنا ىلە-بالقاش تابيعي رەزەرۆاتىنا جەرسىندىرمەكپىز. قازىر جولبارىس ءومىر سۇرە الۋ ءۇشىن جاعداي جاسالىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن, لاندشافت ءومىر سۇرۋگە قولايلى بولۋى قاجەت. ول نەمەن قورەكتەنەدى, سول ەسكەرىلەدى. قازىر ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر. 2024-25 جىلدارى العاشقى جولبارىستى بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. نەگە ۋسسۋري نەمەسە ءسىبىر جولبارىسى تاڭدالدى؟ ويتكەنى ول – جويىلىپ كەتكەن تۇران جولبارىسىنا گەنەتيكا جاعىنان ەڭ جاقىن ءتۇر. قازىر كەيبىر گەنەتيك عالىمدار وسى ەكى جولبارىستى قۇرلىقتىق تۇرشەگە جاتقىزادى. قالپىنا كەلتىرىلەتىندىكتەن, قازىر جولبارىس سيرەك كەزدەسەتىن قۇرىپ بارا جاتقان ءتۇر قاتارىنا الىندى», دەيدى ينستيتۋت باسشىسى.
ەكوبەلسەندى ساكەن دىلداحمەت جولبارىس پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولاتىنىن ايتادى. «بالقاش ماڭى – سۋلى باتپاقتى-قامىستى ايماق. قازىر رەزەرۆاتتا جولبارىسقا بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر. ازىق-ت ۇلىك بازاسى سانى ءوسىرىلىپ كەلەدى. ولار – توعاي بۇعىسى, ەلىك, قابان. سونداي-اق توراڭعى اعاشىن قايتا وتىرعىزۋ قولعا الىنعان. ەڭ باستىسى, حالىقپەن ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەيدى ول.
ءبىر قىزىعى, كەيىنگى جىلدارى عانا سانى ءوسىپ, قالپىنا كەلە باستاعان كيىكتى كەيبىر ادامدار سيرەپ كەتكەن اڭدار قاتارىنا جاتقىزىلادى دەپ سانايدى. الايدا بۇل قاتە تۇسىنىك ەكەن.
«كيىك قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنبەگەن. كوپ ادام وسىلاي دەپ قاتەلەسەدى. بۇل – ەلىمىزدە اۋلاناتىن اڭ ساناتىندا. الايدا حالىقارالىق قىزىل تىزىمگە جويىلىپ بارا جاتقان جانۋار رەتىندە الىنعان. كيىك قازاقستاندا, سونىمەن قاتار باتىس قازاقستاننىڭ رەسەيمەن شەكتەسەتىن اۋداندارىندا كەزدەسەدى, سونىمەن قاتار موڭعوليادا ءبىر ءتۇرى بار. ونىڭ سانى – 7-9 مىڭداي عانا, وتە از. وسى كيىك ءتۇرىنىڭ باستى قورى بىزدە, ءۇش پوپۋلياتسيا – بەتپاقدالا, ءۇستىرت جانە باتىس قازاقستان پوپۋلياتسياسى. بۇل ءتۇر قىسقا ۋاقىتتا تەز كوبەيە الاتىنىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءبىز قازىر سونداي كوبەيگەن كەزەڭىن كورىپ وتىرمىز. ولاردىڭ سانى وتە جىلدام ازايىپ كەتۋى مۇمكىن», دەيدى ر.ياششەنكو.