قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق دوكتريناسى بەكىتىلدى

«قوسا بەرىلىپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپاراتتىق دوكتريناسى بەكىتىلسىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى ءۇش اي مەرزىمدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپاراتتىق دوكتريناسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەسىن جانە بەكىتسىن. وسى جارلىق قول قويىلعان كۇنىنەن باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلەدى», دەلىنگەن جارلىقتا.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭاقپاراتتىق دوكتريناسى

مازمۇنى

 

1-ءبولىم. كىرىسپە       

2-ءبولىم. اعىمداعى جاعدايدى تالداۋ         

3-ءبولىم. نەگىزگى ەرەجەلەر    

3.1. ماقساتتارى مەن قاعيداتتارى  

3.2. اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ پايىمى

3.3. اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ تاسىلدەرى

3.3.1. اقپاراتتىق ساياساتتى جەتىلدىرۋ

3.3.2. وتاندىق اقپاراتتىق كونتەنتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ

3.3.3. اقپاراتتىق كەڭىستىكتى قۇندىلىقتىق تۇرعىدان تولىقتىرۋ

4-ءبولىم. قورىتىندى

 

1-ءبولىم. كىرىسپە

 

ەلدىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق كەڭىستىگىنىڭ ورنىقتى جۇمىس ىستەۋىن دامىتۋ مەن قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بازالىق باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

وسى باعىت شەڭبەرىندە اشىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى, سۇرانىسقا يە جانە مىقتى مەديانى قالىپتاستىرۋعا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا كەپىلدىك بەرىلگەن ءسوز بوستاندىعىن, اركىمنىڭ زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنباعان كەز كەلگەن تاسىلمەن ەركىن اقپارات الۋ جانە تاراتۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى مىندەتتەر كەشەنى شەشىلەدى.

سونىمەن قاتار, اقپاراتتىق سالاداعى جاڭا شىنايى جاعداي مەن تۋىنداپ جاتقان اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك قاتەرلەرى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتى جۇرگىزۋ تاسىلدەرىن قايتا ويلاستىرۋدى, اقپاراتتىق سالادا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن باسقا دا  قوعامدىق قاتىناستار سۋبەكتىلەرىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستاردىڭ جالپى پاراديگماسىن وزگەرتۋدى تالاپ ەتەدى.

بۇگىنگى كۇنى الەم ءوز دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنە اياق باستى. اقپاراتتىق سالانىڭ بارعان سايىن سەرپىندى دامۋىمەن كۇشەيگەن جاھاندانۋ پروتسەسى جالعاسۋدا. تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى, جاڭا تسيفرلىق جانە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق قۇرالداردىڭ جاپپاي ەنۋى قازىرگى زامانعى مەدياكەڭىستىكتى تۇبەگەيلى تۇردە وزگەرتتى.

گەوساياسي تۋربۋلەنتتىلىك جانە حالىقارالىق ساياسي ارەناداعى ءوزارا سەنىمسىزدىكتىڭ كۇشەيۋى اقپاراتتىق ءوزارا ءىس-ماسەلەلەرىنە جاڭاشا قاراۋعا ءماجبۇر ەتۋدە. انىق اقپاراتتى تاراتۋ, انىق ەمەس جانە مانيپۋلياتسيالىق اقپاراتقا قارسى ءىس-قيمىل جانە جالپى العاندا, قوعامنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا (بۇدان ءارى – باق) دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى بارعان سايىن وزەكتى بولا تۇسۋدە.

ساياسي جاڭعىرۋ جانە قوعام ءومىرىن ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ مىندەتتەرىن شەشۋ اقپاراتتىق سالانى ىرىقتاندىرۋ, باق سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستى شامادان تىس رەگلامەنتتەۋدەن باس تارتۋ, ءسوز بوستاندىعى مەن پىكىر ءبىلدىرۋ كەپىلدىكتەرىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىنە بايلانىستى.

ولاردىڭ نەگىزىندە قازاقستاندا, وڭىردە جانە الەمدە بولىپ جاتقان پروتسەستەرگە وزىندىك كوزقاراسى بار, باسەكەگە قابىلەتتى جانە ەركىن باق-تاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇعىنۋ جاتىر. ەلدىڭ شىنايى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن يدەولوگيالىق ەگەمەندىگى وسىعان بايلانىستى.

جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ساياسي-الەۋمەتتىك دۇنيەتانىمنىڭ تۇتاس جۇيەسىن, اسىرەسە تاريحي تۋربۋلەنتتىلىك جاعدايىندا قالىپتاستىرۋعا دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى.

وسىعان بايلانىستى, جاھاندىق اقپاراتتىق ەكوجۇيەنىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ الدىندا ەلدىڭ وسى سالاداعى ۇلتتىق مۇددەلەرىنىڭ ءمانىن كورسەتەتىن ناقتى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق يمپەراتيۆتەر مەن قۇندىلىق باعدارلارىن ازىرلەۋ مىندەتى تۇر.

بۇل ستراتەگيالىق مىندەتتى ىسكە اسىرۋ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتىڭ نەگىزگى ۆەكتورى مەن بازالىق تاسىلدەرىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دوكترينالىق, دۇنيەتانىمدىق سيپاتتاعى قۇجات ازىرلەۋدى تالاپ ەتەدى.

اقپاراتتىق دوكترينا (بۇدان ءارى – دوكترينا) وتاندىق اقپاراتتىق سالانى دامىتۋ كوزقاراستارىنىڭ, ونىڭ اشىقتىعى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ قاعيداتتارى مەن تەتىكتەرىنىڭ جۇيەسىن بىلدىرەدى. دوكترينا  حالىقتىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ودان ءارى دامۋىنا ىقپال ەتەتىن يدەيالىق-قۇندىلىق باعدارلاردى دا ايقىندايتىن بولادى.

اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق سالاداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگە الىناتىن قۇجاتى بولا وتىرىپ, دوكترينا قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتۋگە, مەديالىق پروتسەستىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋى ءۇشىن تەڭ جاعدايلار جاساۋعا ارنالعان.

دوكترينانى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتى ەلدىڭ جانە ونىڭ ازاماتتارىنىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, اقپاراتتىق سىن-قاتەرلەر مەن تاۋەكەلدەرگە ۋاقتىلى دەن قويۋ بولىپ تابىلادى.

 

2-ءبولىم. اعىمداعى جاعدايدى تالداۋ

 

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق ساياساتى ءوز دامۋىنىڭ بىرنەشە كەزەڭىنەن ءوتتى. 1990-شى جىلداردىڭ باسىنان 2000-شى جىلداردىڭ باسىنا دەيىن وتاندىق تەلەۆيزيا مەن باسپا يندۋسترياسىنىڭ بەلسەندى تۇردە قالىپتاسۋ ءۇردىسى بايقالدى. وسى كەزەڭدە مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات وتاندىق باق-تى قولداۋعا باعىتتالدى, بىراق, بۇل رەتتە مەدياسالانىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرىنەن تەڭ قاشىقتىقتى ساقتاۋ قاعيداتىن ۇستاندى.

2000 – 2010 جىلدار ارالىعىندا وتاندىق مەديانىڭ دامۋىنا, اقپارات تاراتۋ نارىعىندا ۇستەمدىككە ۇمتىلاتىن ءىرى ويىنشىلاردىڭ پايدا بولۋىنا وراي مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات مەديالىق سالانى رەتتەۋ ادىستەرىن  رەگلامەنتتەۋگە جانە كۇشەيتۋگە باعىتتالدى.

سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق مەدياكەڭىستىگى بىرتىندەپ, بىراق ايتارلىقتاي ترانسفورماتسياعا ۇشىراۋدا. جاڭا كوممۋنيكاتسيا ارنالارىنىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى اۋديتوريانى ودان ءارى سەگمەنتتەي وتىرىپ, مەدياتۇتىنۋ مادەنيەتى دە وزگەردى. اقپاراتتىق ورتا شەكارالارىنىڭ بىرتىندەپ جويىلۋى بۇقارالىق ساناعا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ سپەكترىن كەڭەيتتى.

دەگەنمەن, «مەملەكەت – قوعام – ازامات» قاتىناستارى جۇيەسىندەگى كوممۋنيكاتيۆتىك تەتىكتەردىڭ جەتىلمەگەندىگى اقپاراتتىق اشىقتىق قاعيداتىن تولىققاندى ىسكە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى.

مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ مالىمدەلەتىن اقپاراتتىق اشىقتىعى اقپاراتتىق جۇمىستى جوسپارلاۋ مەن جۇرگىزۋ تاسىلدەرىن قايتا قاراۋدى جانە فورماليزم كورىنىستەرىن جويۋدى تالاپ ەتەدى.

قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسىن باعالاۋ قوعامنىڭ اقپاراتقا قول جەتكىزۋ قۇقىعى تۋرالى ناشار بىلەتىنىن, حالىقتىڭ اقپاراتتىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيىنىڭ تومەن ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل اقپاراتتىق ۇشىندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تەتىكتەرى تيىمدىلىگىنىڭ تومەن بولۋىمەن بىرگە تۇتىنۋشىلاردىڭ وقيعالاردى بۇرمالاپ قابىلداۋىنا ىقپال ەتەدى جانە قاتە مىنەز-ق ۇلىق كوزقاراستارىن قالىپتاستىرادى.

مەديالىق كەڭىستىكتە ءتۇرلى مانيپۋلياتورلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ, ارانداتۋشى جانە بەدەلىن ءتۇسىرۋشى كونتەنتتى تاراتۋ قاۋپى ازاماتتاردىڭ, اسىرەسە كامەلەتكە تولماعانداردىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى.

ونىڭ ۇستىنە, «نەيروجەلى» جانە «deepfake» تەحنولوگيالارىنىڭ تارالۋىنا وراي مەدياكەڭىستىككە جالعان بەينە-, اۋديوكونتەنتتى تاراتۋ تاۋەكەلى دە بار.

جالپى العاندا, اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ اشىقتىعى رەسپۋبليكانىڭ مەديالىق سالاسىنىڭ جالپى الەمدىك ترەندتەردەن ارتتا قالعانىن كورسەتتى,  بۇل  وتاندىق باق-تىڭ ءتىپتى ىشكى اقپاراتتىق ورىستە دە شەتەلدىكتەرمەن باسەكەلەس بولۋىن قيىنداتا تۇسەدى. وسى تۇرعىدا  قازاق تىلىندەگى اقپاراتتىق رەسۋرستاردىڭ قوعامدىق سانانى قالىپتاستىرۋعا اسەر ەتۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى بولىپ وتىر.

 قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىنىڭ دامۋىن تالداۋ وتاندىق اقپاراتتىق ورتانى ازاماتتاردىڭ قۇندىلىق-يدەولوگيالىق كوزقاراستارىنا تەرىس اسەر ەتەتىن جانە ىشكى ساياسي تۇراقتىلىققا قاتەر توندىرەتىن سىرتقى دەسترۋكتيۆتى اسەردەن, جالعان اقپاراتتان قورعاۋ جونىندە شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىن كورسەتەدى.

سونىمەن قاتار, باق-تىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرى بولىنىسىندە وتاندىق مەدياسالانى دامىتۋدىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار:

1. بۇگىنگى كۇنى ازاماتتاردىڭ 9 %-دان استامى ءۇشىن باسپا باسىلىمدارى ءالى دە نەگىزگى اقپارات كوزى بولىپ قالىپ وتىر. بۇل رەتتە گازەت وقۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ادام جاسىنا تىكەلەي تاۋەلدى ەكەنى بايقالادى – ادامنىڭ جاسى نەعۇرلىم ۇلكەن بولسا, ول باسپا باسىلىمدارىن سوعۇرلىم ءجيى وقيدى. اۋقىمدى اۋديتوريانىڭ بالامالى كوممۋنيكاتسيا ارنالارىنا كوشۋى قوعامنىڭ باسپا باسىلىمدارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ  ۇدايى تومەندەپ بارا جاتقانىن ايعاقتايدى.

وسىنداي جاعداي تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋدا دا بايقالادى. بىراق, بۇل رەتتە تانىمالدىلىق دەڭگەيىندەگى الشاقتىق اسىرەسە وڭىرلەر بولىنىسىندە جەرگىلىكتى تەلەۆيزيا دەڭگەيىندە بايقالادى, بۇل كوبىنەسە مونەتيزاتسيا دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنە جانە حالىققا ۇسىنىلاتىن كونتەنتتىڭ ساپاسىنا بايلانىستى.

نەگىزگى تەلەۆيزيا كونتەنتى سەريالدار مەن ويىن-ساۋىق سيپاتتاعى توك-شوۋلارعا تولى. باق-تىڭ تانىمال بولۋىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىكتەرى, حالىقتىڭ مەديالىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ جانە تۇتىنىلاتىن كونتەنتكە سىني كوزقاراستى قالىپتاستىرۋ فاكتورى – تالدامالىق باعدارلامالاردىڭ, جۋرناليستىك زەرتتەۋلەردىڭ, جارقىن پۋبليتسيستيكانىڭ تاپشىلىعى بايقالادى.

جالپى, تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ سالاسىنداعى بارلىق سۋبەكتىلەردىڭ تەحنيكالىق بازاسى ەلەۋلى تۇردە جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى.

دەگەنمەن, تەلەۆيزيا مەن راديو ءوزىنىڭ اۋديتورياسى ەڭ اۋقىمدى بولاتىن, ەڭ ىقپالدى اقپارات كوزدەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. سونىمەن قاتار, ولار توتەنشە جاعدايلار كەزىندە حالىقتى جەدەل حاباردار ەتۋ مىندەتتەرىن شەشۋ قۇرالى بولىپ تابىلادى, ەلدىڭ ەڭ شالعاي نۇكتەلەرىنە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە ادامداردىڭ ەلدە جانە الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردان حاباردار بولۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.

وتاندىق تەلە- جانە راديوستانتسيالارعا ءتيىستى كوڭىل بولىنگەن جاعدايدا, ولاردىڭ شەتەلدىك مەديا الپاۋىتتارىمەن باسەكەگە تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندەي الەۋەتى بار ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك تىلدەگى كونتەنتتىڭ وڭ ءوسۋ سەرپىنى بايقالادى جانە ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بۇل ءۇردىس تەك كۇشەيە تۇسەدى.

2. سوڭعى جىلدارى ينتەرنەت-رەسۋرستار وتاندىق باق اراسىندا كەڭ تانىمالدىققا يە بولۋدا, بىراق مۇندادا مەملەكەتتىك تىلدە ساپالى كونتەنت جاساۋ ماسەلەسى وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر.

بۇل رەتتە ينتەرنەت-باق تەك جاڭالىقتار تاسپاسى فورماتىندا عانا باسىم بولا باستادى. بەيىندى جاڭالىقتار ماتەريالدارىن جاساۋمەن قاتار, اۆتورلىق جانە جۋرناليستىك زەرتتەۋدى دامىتۋ وزەكتى كۇيىندە قالىپ وتىر. جەرگىلىكتى جەرلەردە, ونىڭ ىشىندە كونۆەرگەنتتى جانە مۋلتيمەديالىق جۋرناليستيكا بويىنشا كاسىبي مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سالدارىنان تۇرعىنداردى جەدەل حاباردار ەتۋ ءالى كۇنگە دەيىن قامتاماسىز ەتىلمەيدى.

ينتەرنەت-باق-تى نەگىزىنەن جاڭالىقتار اگرەگاتورى رەتىندە كورسەتۋ كونتەنت تۇتىنۋشىلارىنىڭ الەۋمەتتىك مەدياعا كوشۋىنە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىقپال ەتتى.

بۇل باعىتتاعى تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – نارىقتىڭ شەكتەۋلى ەكەنى.19 ميلليون حالقى بار ەلىمىز ءۇشىن ينتەرنەت-باق-تىڭ جۇمىسىن مونەتيزاتسيالاۋ وتە قيىن, بۇل وتاندىق جۋرناليستەردىڭ بىلىكتىلىگىنە دە تەرىس اسەر ەتەدى.

3. ءموبيلدى ينتەرنەتتىڭ دامۋىنىڭ ارقاسىندا الەۋمەتتىك جەلىلەر ەل حالقىنىڭ كەم دەگەندە جارتىسى, نەگىزىنەن جاستار ءۇشىن نەگىزگى اقپارات كوزىنە اينالدى (2021 جىلعى الەۋمەتتانۋشىلىق زەرتتەۋلەر رەسپوندەنتتەردىڭ 45,2%-ى الەۋمەتتىك مەديادان اقپارات الۋدى تاڭدايتىنىن كورسەتتى).

جاھاندىق مەسسەندجەرلەر مەن ونلاين-پلاتفورمالاردىڭ دامۋى مەديايندۋستريانىڭ ارحيتەكتۋراسىن تۇبەگەيلى تۇردە وزگەرتتى. جالعان اقپارات كوزدەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ وتىرعان كەيبىر الەۋمەتتىك جەلىلەردى ساياساتتاندىرۋدىڭ بارىنشا ءوسۋى بايقالادى.

مەديا-نارىقتا الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەردىڭ پايدا بولۋى تۇتىنۋشىعا ونلاين-رەجيمدە اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرە وتىرىپ, اقپارات الماسۋ پروتسەسىن تۇبەگەيلى تۇردە وزگەرتتى. الەۋمەتتىك جەلىلەر كوممۋنيكاتسيانىڭ نەگىزگى ارناسىنا جانە كونتەنتتى تاراتۋ ورتاسىنا اينالدى, بۇل ناتيجەسىندە ءداستۇرلى باق ارقىلى اقپاراتتى تۇتىنۋ ۇلەسىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلدى. COVID-19 كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسياسىنىڭ پاندەمياسى الەۋمەتتىك مەديانىڭ پوزيتسياسىن  ودان ءارى كۇشەيتتى.

مەسسەندجەرلەردىڭ دامۋىنا, بلوگەرلىك فەنومەننىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى ءداستۇرلى جۋرناليستيكانىڭ كلاسسيكالىق ۇعىمى مەن اۋديتوريانى حاباردار ەتۋ ادىستەرى ترانسفورماتسياعا ۇشىرادى.

قازىرگى كەزدە كەيبىر بلوگەرلەردىڭ اۋديتورياسى سان جاعىنان جەكەلەگەن باق اۋديتوريالارىمەن باسەكەلەسە الادى. بۇل رەتتە بلوگوسفەرانىڭ قوعامدىق-ساياسي اقپارات الۋدىڭ بالامالى ارناسىنا اينالۋ ءۇردىسى بايقالادى.

ۆيرتۋالدى شىندىق (VR) جانە تولىقتىرىلعان شىندىق (AR) سياقتى تەحنولوگيالار تانىمالدىلىعىنىڭ ارتۋى بايقالادى, ولار  تۇتىنۋشىلارمەن بارىنشا بەلسەندى ءوزارا ءىس-قيمىلدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەرمەن ينتەگراتسيالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار, ءماتىننىڭ نەمەسە بەينەنىڭ ءۇزىندىسى تۇرىندەگى قىسقا جانە جەڭىل كونتەنتتىڭ تانىمالدىلىعى بۇقارالىق اۋديتوريا كۇردەلى جانە قۇرىلىمدالعان اقپارات قابىلداۋدى توقتاتاتىن مەدياتۇتىنۋ ادەتتەرىنىڭ وزگەرۋىنە الىپ كەلەدى.

اقپاراتتار اعىنىن قىسقا جانە جارقىن بەينەلەر ارقىلى قابىلداۋ تۇتاس ءبىر تۇسىنىك بەرمەيدى, ءبىلىمنىڭ بولشەكتەنۋىنە الىپ كەلەدى. سىني تۇرعىدان ويلاۋ داعدىلارى بولماعان جاعدايدا, بۇل جاپپاي جالعان اقپارات پەن قوعامدىق پىكىردى مانيپۋلياتسيالاۋ تاۋەكەلىن تۋدىرادى.

 

3-ءبولىم. نەگىزگى ەرەجەلەر

3.1. ماقساتتارى مەن قاعيداتتارى

 

وسى دوكترينانىڭ ماقساتى ەلدىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن يدەولوگيالىق ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋ, قازىرگى زامانعى ۇردىستەر مەن سىن-قاتەرلەرگە جاۋاپ بەرەتىن, قوعامدى توپتاستىرۋعا  جانە ازاماتتىق بىردەيلىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان اقپاراتتىق ساياساتتى قۇرۋ بولىپ تابىلادى.

بۇل رەتتە دوكترينا اقپاراتتىق سالانىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ مىناداي نەگىزگى ءوزارا ءىس-قيمىل قاعيداتتارىن ايقىندايدى:

ءسوز بوستاندىعى. دوكترينا قازاقستاندىقتاردىڭ بىرلىگى مەن توپتاسۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى رەتىندە ءسوز بوستاندىعى مەن پىكىر الۋاندىلىعىن  قورعاۋ قاعيداتىن ۇستانادى;

اقپاراتقا قول جەتكىزۋ. دوكترينا ءاربىر ازاماتتىڭ مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا, زاڭدارىندا بەكىتىلگەن اقپاراتتى زاڭ جۇزىندە تىيىم سالىنباعان كەز كەلگەن تاسىلمەن ەركىن الۋ جانە تاراتۋ قۇقىعىنان تۋىندايدى;

دامۋعا باعدار. دوكترينانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى بۇكىل اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ ۇزدىكسىز دامۋى مەن ساپالى وسۋىنە جاعداي جاساۋ, سونداي-اق وتاندىق مەديا ونىمدەرىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى مەن ازاماتتار اراسىندا سۇرانىسقا يە بولۋىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى;

سەنىم جانە قۇپيالىلىق. اقپاراتتى ترانسلياتسيالايتىن مەديالىق پروتسەسكە قاتىسۋشىلار, ونىڭ ىشىندە باق بۇرمالاۋ جانە مانيپۋلياتسيا جاساۋ ەلەمەنتتەرىنسىز وبەكتيۆتى جانە انىق اقپارات بەرۋگە مۇددەلى بولۋعا ءتيىس. بارلىق شارالار كوممۋنيكاتيۆتىك پروتسەستىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى اراسىندا سەنىم دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالۋعا ءتيىس. بۇل رەتتە دوكترينا اركىمنىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇعىلماۋشىلىق جەكە جانە وتباسىلىق قۇپيا, ءوزىنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىن قورعاۋ قۇقىعىن قولدايدى;

اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ. ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ جانە باسەكەگە قابىلەتتى وتاندىق مەدياسالانى قالىپتاستىرۋ سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە قارسى ءىس-قيمىل مەن ولاردىڭ سالدارىن تومەندەتۋدىڭ شەشۋشى فاكتورى, سونداي-اق سالانىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ بازالىق شارتى بولۋعا ءتيىس.

 

3.2. اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ پايىمى

 

اقپاراتتىق كەڭىستىكتە مەديالىق پروتسەستىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى مۇددەلەرىنىڭ تەڭگەرىمى قامتاماسىز ەتىلگەن.

رەتتەۋ مەن قولداۋدىڭ قۇقىقتىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق تەتىكتەرى وتاندىق مەدياسالانىڭ سەرپىندى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

قوعامدىق ساناداعى ىرگەلى رۋحاني-ادامگەرشىلىك, ءداستۇرلى قۇندىلىقتار كوزقاراستارى اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى نەگىزگى يدەولوگيالىق ۆەكتوردى ايقىندايدى.

قوعامدا دەسترۋكتيۆتى, مانيپۋلياتسيالىق جانە انىق ەمەس كونتەنتكە ءتوزىمدى  يممۋنيتەت قالىپتاستىرىلدى, اقپاراتتىق كەڭىستىكتى سىرتقى قاتەرلەردەن  قورعاۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسى قۇرىلدى.

ازاماتتار مەديالىق جانە اقپاراتتىق ساۋاتتىلىقتىڭ جوعارى دەڭگەيىنە يە.

تاۋەلسىز بەدەلدى وتاندىق باق الەمدىك مەديا-نارىقتا باسەكەگە تۇسۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ساپالى كونتەنت شىعارۋدا.

مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات سەرپىندى دامۋعا العىشارتتار مەن جاعدايلار جاساي وتىرىپ, اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋدىڭ وزەكتى ۇردىستەرىنە سايكەس كەلەدى.

 

3.3. اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋ تاسىلدەرى

 

قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلاتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات وزگەرمەلى الەمدىك پروتسەستەر مەن ۇردىستەرگە جۇيەلى دەن قويۋدى, سونداي-اق ۇلتتىق مۇددەلەرگە سايكەس جاڭا قۇرالداردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋدى كوزدەيتىن بولادى.

سونىمەن قاتار, مۇندا قازاقستاننىڭ سىرتقى جانە ىشكى دامۋ كونتۋرىنداعى ناقتى جاعدايلاردى ەسكەرەتىن تەڭگەرىمدى جانە پراگماتيكالىق كوزقاراس قاجەت.

دوكترينانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا قابىلدانىپ جاتقان شارالار كەشەندىك تۇرعىدا وتاندىق اقپاراتتىق ءونىمنىڭ جانە تۇتاس سالانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا; اقپاراتتىق ءورىستىڭ نەگىزگى ساياسي-يدەولوگيالىق باعىتتارىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە; سىرتقى اقپاراتتىق ىقپالدى تەجەۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن تۇجىرىمداۋعا; حالىقارالىق دەڭگەيدە ساپالى اقپاراتتىق قاتىسۋدى ارتتىرۋعا; سالانىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتۋگە ءتيىس.

اقپاراتتىق كەڭىستىكتى دامىتۋدىڭ نەگىزگى تاسىلدەرى:

- اقپاراتتىق ساياساتتى جەتىلدىرۋ;

- وتاندىق اقپاراتتىق كونتەنتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ;

- اقپاراتتىق كەڭىستىكتى قۇندىلىقتىق تۇرعىدان تولىقتىرۋ.

 

3.3.1. اقپاراتتىق ساياساتتى جەتىلدىرۋ

 

مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياسات مىنالاردى قامتاماسىز ەتەدى:

1) ىشكى جانە سىرتقى اقپاراتتىق ورىستە ۇلتتىق مۇددەلەردى ىلگەرىلەتۋ;

2) باسەكەگە قابىلەتتى جانە قاۋىپسىز ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى قولداۋ جانە دامىتۋ, جەرگىلىكتى باق-تى نىعايتۋ;

3) قازاقستاندى ايماقتىق اقپاراتتىق حابقا اينالدىرۋ, ايماقتىق ينتەگراتسيانىڭ بىرىڭعاي ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋ;

4) قازاقستان ءۇشىن پراكتيكالىق قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن حالىقارالىق اقپاراتتىق كومپانيالارمەن تەڭ قۇقىلى جانە ءوزارا ءتيىمدى قاتىناستاردى نىعايتۋ;

5) ازاماتتاردىڭ, قوعام مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىنىڭ, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ تەڭگەرىمىن, ولاردىڭ ءوزارا جاۋاپتىلىعىن ساقتاۋ;

6) وتاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتە ۇستەمدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, نەگاتيۆتى اقپاراتتىق ىقپال ەتۋ قاتەرلەرىنە دەن قويۋ جانە جالعان نارراتيۆتەرمەن كۇرەسۋ ماسەلەلەرىندە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلى;

7) اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك تاۋەكەلدەرىن باسقارۋدىڭ قازىرگى زامانعى ادىستەرىن ەنگىزۋ;

8) سىرتقى اقپاراتتىق شابۋىلدارعا, دەسترۋكتيۆتى يدەولوگيانىڭ, ۇگىت-ناسيحات پەن جالعان اقپاراتتىڭ تارالۋىنا قارسى ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ;

9) مەملەكەت پەن باق ارىپتەستىگىنىڭ وڭتايلى مودەلىن, ونىڭ ىشىندە مەدياسالانىڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋ;

10) مەدياسالانىڭ جاڭا سۋبەكتىلەرى (ينتەرنەت-پلاتفورمالار, الەۋمەتتىك جەلىلەر, ينفليۋەنسەرلەر جانە ت.ب.) قىزمەتىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەتىن زاڭنامالىق شارالاردى قابىلداۋ;

11) سالالىق جۋرناليستيكانى جانە جۋرناليستىك قىزمەتتى ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ينستيتۋتتارىن دامىتۋ ءۇشىن جاعدايلار جاساۋ;

12) كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستى قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى, ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ىنساپتىلىعىن ساقتاۋ ماقساتىندا قاجەت شامادا عانا جانە تەك زاڭدارمەن شەكتەلۋى مۇمكىن اركىمنىڭ مەملەكەت يەلىگىندەگى اقپاراتقا تەڭ قول جەتكىزۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ.

 

3.3.2. وتاندىق اقپاراتتىق كونتەنتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ

 

وتاندىق باق-تىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, ساپالى وتاندىق كونتەنتتى قالىپتاستىرۋ,  وعان دەگەن سۇرانىستى ۇلعايتۋ ماقساتىندا:

1) حالىق اراسىندا سىني ويلاۋدى دامىتۋعا, ورنىقتى مورالدىق-ادامگەرشىلىك باعدارلاردى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىن تالدامالىق مازمۇنى بار وتاندىق اقپاراتتىق ءونىمنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ;

2) حالىقتىڭ ءتۇرلى نىسانالى توپتارى ءۇشىن ۇلتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە مەملەكەت ءيميدجىن نىعايتۋعا باعىتتالعان عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ, مادەني-اعارتۋ سيپاتىنداعى, بوس ۋاقىتقا ارنالعان جانە وزگە دە سيپاتتاعى اقپاراتتىق جوبالاردى قولداۋ;

3) وتاندىق اقپاراتتىق ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ سىرتقى نارىقتارعا شىعۋىن ىنتالاندىرۋ;

4) جۋرناليستەر مەن ينفليۋەنسەرلەردىڭ كاسىبي داعدىلارىن جەتىلدىرۋگە  جاعداي جاساۋ;

5) جاڭا اقپاراتتىق ترەندتەردى جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋ;

6) قالا مەن اۋىل اراسىنداعى ينتەرنەتكە قول جەتكىزۋدەگى الشاقتىقتى ازايتۋ;

7) تەلەكوممۋنيكاتسيا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ساياساتىن جالعاستىرۋ جانە اقپارات جانە تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ سالاسىندا قازىرگى زامانعى وتاندىق تەحنيكالىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا.

 

3.3.3. اقپاراتتىق كەڭىستىكتى قۇندىلىقتىق تۇرعىدان تولىقتىرۋ

 

ءتۇرلى مەدياارنالار ارقىلى ترانسلياتسيالاناتىن دۇنيەتانىمدىق كوزقاراستار نەگىزىن قازاقستاننىڭ الەمدىك ارەناداعى ۇستانىمدارىنا سايكەس كەلەتىن, ءاربىر ازاماتقا قوعامىمىزدىڭ نەگىزگى قۇندىلىقتارىن جەتكىزەتىن يدەيالار قۇراۋعا ءتيىس.

مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتىڭ يدەولوگيالىق قۇرامداس بولىگى قوعامدى توپتاستىرۋعا, ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىن نىعايتۋعا, سونداي-اق مىناداي ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇستانۋعا باعىتتالاتىن بولادى:

1) قازاقستاندىق قوعامنىڭ باستى  قۇندىلىعى – تاۋەلسىزدىك پەن پاتريوتيزم. تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا قوعام مەن ادام ەركىن جانە ۇيلەسىمدى دامۋعا مۇمكىندىك الدى. پاتريوتيزم ازاماتتاردىڭ تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋعا دايىن بولۋىنان عانا ەمەس, ەلدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ءۇشىن جەكە جاۋاپتىلىقتى سەزىنۋىنەن دە كورىنەدى;

2) ادىلەتتىلىك, زاڭنىڭ ۇستەمدىگى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا مۇلدەم توزبەۋشىلىك. قوعامدا, ەكونوميكا مەن ساياساتتا ءادىل قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋ ەلدىڭ تابىستى دامۋىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. قۇقىقتىق مادەنيەتتى ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىرۋ قاجەت. زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپ – ءاربىر ازاماتتىڭ ساياسي, ازاماتتىق, مادەني قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋدىڭ باستى شارتى. تسەنزۋراعا تىيىم سالۋمەن جانە ازاماتتىق جاۋاپتىلىقپەن ۇشتاسقان ءسوز بوستاندىعى اقپاراتتىق سالانى دامىتۋدىڭ نەگىزگى قوزعاۋشىسى بولىپ قالا بەرۋگە ءتيىس;

3) مەملەكەتتىك ءتىل, تاريح جانە مادەنيەت. مەملەكەتتىك ءتىل  توپتاستىرۋشى فاكتور بولىپ تابىلادى. قازاق تىلىندەگى كونتەنتتىڭ ساپاسىن ۇنەمى ارتتىرىپ, ونىڭ تارالۋ اۋقىمىن كەڭەيتۋ كەرەك. ۇلتتىق تاريح پەن مادەنيەت قوعامنىڭ جاسامپاز قۋاتىنىڭ قاينار كوزى بولىپ تابىلادى. بۇل قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ قوعامدا ءوزارا تۇسىنىستىك پەن بىرلىكتىڭ بەرىك ىرگەتاسىن جاساپ, ورتاق بولاشاقتىڭ كونتۋرىن قالىپتاستىرادى;

4) ەڭبەكسۇيگىشتىك پەن بىلىمگە ۇمتىلۋ. بۇل قۇندىلىقتار جەكە تابىس پەن قوعامنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدىڭ كەپىلى بولا وتىرىپ, كاسىبيلىك پەن قۇزىرەتتىلىكتىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ قوعامدا ەڭبەك ادامى ونەگە تۇتار ۇلگى بولۋعا ءتيىس;

5) وتباسى قۇندىلىقتارى جانە بالانى قورعاۋ. وتباسىندا ادامگەرشىلىك تاربيەسىنىڭ, داستۇرلەر ساباقتاستىعىنىڭ جانە ۇلتتىڭ مادەني كودىن ساقتاۋدىڭ نەگىزدەرى قالانادى. اقپاراتتىق ساياسات ءداستۇرلى وتباسى ينستيتۋتىن نىعايتۋعا, باقىتتى بالالىق شاقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان;

6) جاسامپازدىق جانە پروگرەستىلىك. ازاماتتاردىڭ قاجىر-قۋاتى مەن تالانتى – ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى فاكتورى. ازاماتتاردىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتتەرىن اشۋعا جانە ءوز مۇمكىندىگىن ءوزى ىسكە اسىرۋىنا جاعداي جاساۋ حالىقتىڭ جاسامپازدىق كۇشىنە سەرپىن بەرەدى;

7) تابيعاتقا, قورشاعان الەمگە ۇقىپتى قاراۋ. ەكولوگيالىلىق – بارلىق ازاماتتار, مەملەكەت جانە بيزنەس ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزدى ومىرلىك قاعيدات. ەكولوگيالىق ويلاۋعا باۋلۋ اقپاراتتىق ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتى بولۋعا ءتيىس.

 

4-ءبولىم. قورىتىندى

 

وسى دوكترينا قازىرگى زامانعى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق ساياساتتى قالىپتاستىرۋ فيلوسوفياسى مەن رۋحىن كورسەتەتىن تۇجىرىمدامالىق قۇجات بولىپ تابىلادى.

دوكترينانى ىسكە اسىرۋ قۇجاتتا باياندالعان كوپتەگەن پروبلەمالاردى شەشۋگە, ىقتيمال تاۋەكەلدەردىڭ الدىن الۋعا جانە وسى جوعارى سەرپىندى سالادا جۇيەلىك ساياساتتى جولعا قويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

دوكترينادا مالىمدەلگەن اقپاراتتىق سالاداعى قوعامدىق قاتىناستاردىڭ بارلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ نەگىزگى ءوزارا ءىس-قيمىل قاعيداتتارىنىڭ ساقتالۋى ەلدىڭ مەدياسالاسىن جاڭا ساپالىق, باسەكەگە قابىلەتتى دامۋ دەڭگەيىنە شىعارادى.

دوكترينانى ىسكە اسىرۋدىڭ قورىتىندىسى الەمدىك مەديا نارىعىنىڭ ورگانيكالىق جانە تەڭ دارەجەلى بولىگى رەتىندە وتاندىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىرۋ بولۋعا ءتيىس.

ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىن, باق پەن قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىنىڭ باسقا دا سۋبەكتىلەرىن بەلسەندى تۇردە تارتۋ دوكترينانىڭ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋ مەن مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ سانالى جانە جاۋاپتى قولداۋى بولماسا, تولىققاندى اقپاراتتىق ەگەمەندىكتى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس.

قوعامدى توپتاستىرۋعا جانە ازاماتتىق بىردەيلىكتى نىعايتۋعا ىقپال ەتە وتىرىپ, ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا اقپاراتتىق ساياساتتىڭ ۆەكتورى مەن مازمۇنىن ايقىندايتىن نەگىزگى الىناتىن قۇندىلىقتار وسى دوكترينانىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىكتەرى بولىپ تابىلادى.

دوكترينا جالعان اقپاراتقا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ مەملەكەتتىك تەتىگىن جەتىلدىرۋگە, اقپاراتتىق پروتسەستىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى اراسىندا ءتيىمدى كوممۋنيكاتسيالار جۇيەسىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ باعىتى اياسىندا اقپاراتتىق سالانىڭ مىندەتتەرىن شەشۋگە ىقپال ەتەتىن بولادى.