قازاقستانعا 1 ملن 207 مىڭنان استام ءارتۇرلى ۇلت وكىلىنىڭ كۇشپەن جەر اۋدارىلۋى, تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ بارىسىنداعى باسسىزدىقتار, بيلىكتەگى قاساڭ بيۋروكراتيا مەن جەمقورلىق – الەۋمەتتىك جانە ەتنوستىق قاقتىعىستاردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولدى.
كەڭەستىك وكىمەت ورىندارىنىڭ حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگىنە ق ۇلىقسىزدىعى اپاتتى زارداپتارعا اپاردى. جازىلماعان «زاڭدىلىق» بويىنشا وقيعالار سەبەپ-سالدارى تالدانبادى, قۇجات-دەرەكتەر قۇپيالاندى, بەيكۇنا ادامدار قوساق اراسىندا جازا تارتىپ كەتىپ جاتتى. وسى ولقىلىقتىڭ زاردابىن زەرتتەۋ ماقساتىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن بىرگە «كەڭەستىك قازاقستان: الەۋمەتتىك جانە ەتنيكالىق قاقتىعىستار تاريحىنىڭ تاعىلىمى, 1920-1991 جىلدار» تاقىرىبىندا رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزدى. عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ز.قابىلدينوۆ اشىپ, باسقوسۋعا استانا قالاسىنان ارنايى كەلگەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگى «قوعامدىق كەلىسىم» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى ا.كەمەلوۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. جيىندى ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور س.بورباسوۆ جۇرگىزىپ وتىردى.
عىلىمي باسقوسۋدا حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى اشارشىلىقتان جانە ءتۇرلى ىندەتتەردەن قىرعىنعا, ۇلت ساياساتىنا, الەۋمەتتىك سالاداعى جانە ەكونوميكادا جۇرگىزىلگەن اۋىتقۋلارعا قارسى باس كوتەرۋلەر, 50-60 جىلداردا ورىن العان كەڭگىر, ستەپلاگ, لەنينوگورسك (ريددەر), زىريانوۆسك (التاي), جەتىقارا, قۇسمۇرىن, شىمكەنت, تسەلينوگرادتاعى كوتەرىلىستەر تۋرالى باياندامالار تانىستىرىلدى. اتاپ ايتقاندا, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ق.الداجۇمانوۆ «1950-جىلدارداعى قازاقستانداعى الەۋمەتتىك جانە ەتنيكالىق قاقتىعىستار تۋرالى» كەڭىرەك بايانداسا, ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گ.كوكەباەۆا «اشىق قوعام ارحيۆىندەگى» قازاقستانداعى قاقتىعىستار تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار» تۋرالى ءسوز قوزعادى.
ءبىر عانا 1959 جىلعى تەمىرتاۋ وقيعاسى ءۇش قىرىنان تالدانىپ, ءۇش بايانداماعا ارقاۋ بولدى. پروفەسسور ق.الداجۇمانوۆ جالپى جانە ارنايى ارحيۆ قورلارىنىڭ مالىمەتتەرگە سۇيەنگەن تۇيىندەرىن ورتاعا سالسا, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گ.كوكەباەۆا وقيعانىڭ بۋداپەشتەگى «اشىق قوعام ارحيۆىندە» ساقتالعان ساراپتامالىق ماتەريالداردا سيپاتتالۋىن تالداپ بەردى. كونفەرەنتسياعا قاراعاندىدان ارنايى كەلگەن تاريح ماگيسترى اسقار قۇمار بايانداماسىنا تەمىرتاۋ وقيعاسىنىڭ تۇرعىندار جادىنداعى ەستەلىكتەرىن ارقاۋ ەتكەن. 50-جىلدارداعى قاقتىعىستاردىڭ نەگىزگى سەبەبى الەۋمەتتىك جاعدايدان تۋعان. پروفەسسور ق.الداجۇمانوۆ تەمىرتاۋ كوتەرىلىسىنە قازاقتار مۇلدە قاتىسپاعانىن, شەتەلدىك جۇمىسشىلارعا ايرىقشا جاعداي جاسالۋى, كەڭەستىك جۇمىسشىلاردىڭ قايىرشى جاعدايى تۇرعىنداردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋعىزعانىن باياندادى. ا.قۇمار بايانداماسىندا تەمىرتاۋدا كوتەرىلىسكە قاتىسقانداردىڭ الەۋمەتتىك قۇرامىندا بۇرىنعى سوتتالعانداردىڭ كوپ بولعانىن اتاپ ءوتتى. گ.كوكەباەۆا بايانداماسىندا «اشىق قوعام ارحيۆىندە» قاقتىعىستار بايانى جالپى كورسەتىلگەنىمەن, وقيعانىڭ ىشكى تارتىسى, ءتىپتى مەرزىمىنە بايلانىستى قازاقستاندىق دەرەك كوزدەرىنە قايشى مالىمەتتەر كوپ ەكەنىنە نازار اۋداردى. وقيعانىڭ بۇلاي كەشەندى تالدانۋى تىڭداۋشى ىقىلاسىن ارتتىردى.
سونداي-اق كونفەرەنتسياعا ارنايى كەلگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور د.سۇلەيمەنوۆا 1991 جىلدىڭ قىركۇيەگىندەگى ورال وقيعاسى تاريحىن باياندادى. بايانداماعا ارقاۋ بولعان دەرەكتەر مەن ساراپتاۋلار بايانداماشىنىڭ ورالداعى دۇربەلەڭ تۋرالى ومىرلىك ەستەلىكتەرىمەن ورىلگەن تىڭ پايىمدارىمەن قۇندى. ال ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ رhd دوكتورانتى ە.ستامشالوۆتىڭ ءسوزى 1967 جىلعى شىمكەنت كوتەرىلىسىنىڭ تاريحىنا ارنالدى. ل.برەجنەۆ بيلىكتە بولعان كەزدەگى 1967 جىلدىڭ 13-15 ماۋسىمىنداعى كوتەرىلىس جەكەلەگەن باق ماتەريالدارىندا تام-تۇمداپ ايتىلعانى بولماسا, مۇلدە زەرتتەلمەگەن. كوتەرىلىس شىمكەنتتىكتەردىڭ كەڭەستىك ميليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە قارسى نارازىلىعىنان تۋعان الەۋمەتتىك سيپاتتاعى باس كوتەرۋ بولعان. ۇلكەن ءدۇمپۋ تۋعىزعان شىمكەنت وقيعاسىن باسۋعا ماسكەۋدەن كوكپ وك حاتشىسى ا.پ.كيريلەنكو, كسرو قوعامدىق ءتارتىپ ساقتاۋ ءمينيسترى ن.ا.ششەلوكوۆ ارنايى كەلسە, تاشكەنتتەن ورتا ازيا اسكەري وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى, گەنەرال سالمانوۆ باستاعان قارۋلى كۇش جىبەرىلگەن ەدى. جيىندا استانا قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ع.يساحان تسەلينوگرادتاعى وقيعالاردىڭ تاريحىنا توقتالدى. ال ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى م.قالىبەكوۆا قوستاناي وبلىسىنىڭ قۇسمۇرىن ستانساسىنداعى وقيعانى تالداپ, اڭگىمەلەدى.
بۇدان بولەك بايانداماشىلار كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقستاندا بولعان الەۋمەتتىك جانە ەتنوستىق قاقتىعىستار تاريحىن زەرتتەۋدىڭ مەتودولوگياسىن, باس كوتەرۋلەردىڭ كەڭەستىك بيلىك تاراپىنان باعالانۋىن, تاريحي وقيعالاردىڭ حالىق جادىنداعى بەينەسىن, تاريحناماسىن تالقىلادى. جالپى, بۇل عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى ارنايى جيناق تۇرىندە جارىق كورمەك.