ساڭىراۋلىق پەن تاسكەرەڭدىكتى ەمدەپ جازۋعا بولا ما؟

ەستۋ قابىلەتىن جوعالتۋ بۇ­گىنگى تاڭدا الەمدە ەڭ كوپ تارال­عان سەنسورلى مۇگەدەكتىك قاتا­رىنا كىرەدى. بەتى ارمەن دەسەك تە, ددۇ بولجامىنا سەن­سەك, 2050 جىلعا قاراي جەر بەتىندە 2,5 ميللياردقا جۋىق ادام ءارتۇرلى دارەجەلى ەستۋ قا­بىلەتىن جوعالتۋدان زارداپ شەگۋى ىقتيمال ەكەن. ال ونىڭ 700 ميلليونعا جۋىعى رەابيليتاتسيالىق كومەككە مۇق­تاج بولىپ قالۋى عاجاپ ەمەس. سوندىقتان قۇلاق ماسەلەسىندە بەيعامدىق تانىتۋ ەلدىڭ دەن­ساۋ­لىعىنا ايتارلىقتاي زيان كەلتىرۋى مۇمكىن.

بىراق كەشەگى كۇنگە دەيىن ميكروتيا جانە اترەزيامەن تۋعان بالالار شەتەلدەردە ەمدەلۋگە ءماج­بۇر بولىپ كەلگەنىن بىلەمىز. وتكەن جىلى قازاقستاندا وسى پاتولوگيامەن دۇنيەگە كەلگەن 600-دەن اسا بالا بار ەكەنى ايتىلدى. بۇل رەتتە ەستۋ قابىلەتى ماسەلەسىنىڭ جاي-جاپسارىن الماتىداعى №5 قالالىق كلي­نيكالىق اۋرۋحانانىڭ جوعارى ساناتتى سۋردولوگ-وتوري­نو­لا­رينگولوگ دارىگەرى نايليا تولەپ­بەكوۆادان سۇراپ كوردىك.

«ددۇ قۇلاق ساۋلىعى مەن ەستۋ قابىلەتىن قورعاۋعا ارناۋلى كۇن بەلگىلەگەنىن بىلە­سىزدەر. جىل سا­يىن 3 ناۋرىزدا قۇلاق اۋرۋلارى مەن ەستۋ قابىلەتىن جوعالتقان ادامدارعا كومەكتەسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتۋ ءۇشىن اقپارات تاراتۋعا, باق پەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­­سىنداعى ۇلتتىق ساياساتتى جۇر­گىزەتىن تۇلعالاردىڭ نازارىن وسى ماسەلەگە اۋدارۋعا ۇمتىلا­مىز. راسىندا, قازىرگى كۇنى قۇلاعى ناشار ەستيتىن, قۇلاق اۋرۋلارىنا شا­عىمداناتىن پاتسيەنتتەر كو­بەيمەسە, ازايعان جوق. ددۇ دەرەگى بويىنشا, كەرەڭدىك پەن ەستۋ قابىلەتى بۇزىلۋىنان شامامەن 360 ميلليون ادام زارداپ شەگەدى. ەستىمەي قالۋ, ساڭىراۋلىقتىڭ تۇپكى سەبەپتەرىن تۇقىم قۋالايتىن كەسەلدەردەن ىزدەۋ كەرەك. سول سياق­تى قۇلاقتىڭ سوزىلمالى ينفەكتسيالارى مەن قىزامىق, قىزىلشا, شىقشىت بەزىنىڭ قابىنۋى, مەنينگيت تە اسقىنا كەلە قۇلاقتان ايىرۋى مۇمكىن. سونداي-اق كەي­بىر دارىلىك پرەپاراتتار مەن قورشاعان ورتانىڭ زياندى فاكتورلارى, ءبىرىنشى كەزەكتە, شۋدىڭ اسەرى بولۋى مۇمكىن. مەديتسينا ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە, كوپ جاعدايدا ساڭىراۋلىق پەن ەستۋ قابىلەتىندەگى بارلىق كەمشىلىكتى ولاردىڭ العاشقى دامۋ كەزەڭىندە, ياعني اسقىنباي تۇرعان كەزدە جويۋ­عا نەمەسە قالپىنا كەلتىرۋگە بولا­­دى. دارىگەرلەر ەڭ ۇتىمدى العى­­شارت رەتىندە تۇرعىنداردى يممۋ­ني­زاتسيا­لاۋدى, بالا مەن انا دەنساۋ­لىعىن قورعاۋ, ەڭبەك گيگيە­ناسىن ساقتاۋدى ۇسىنادى», دەدى ن.تولەپبەكوۆا.

نايليا مالىكقىزىنىڭ ايتۋىن­شا, قازىرگى تاڭدا ساڭىراۋلىق پەن اۋىر دارەجەلى كەرەڭدىكتى ءدارى-دارمەكپەن ەمدەۋدىڭ ءتاسىلى جوق. ەڭ ءتيىمدى ەمدەۋ جولى (قالىپقا كەلتىرۋ) – كوحلەارلى يمپلانتاتسيا. قازاقستاندا قۇلاعى ناشار ەستيتىن نەمەسە ەستۋ قابىلەتىن مۇلدە جوعالتقان پاتسيەنتتەرگە ارنالعان كومەك كورسەتۋ باعدارلاماسى 2007 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. مىسالى, الماتىداعى №5 قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانادا 1500-دەي وپەراتسيا جاسالىپ, وسى ءتاسىلدىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر.

ء«بىزدىڭ پاتسيەنتتەرىمىز قازىر مۋزىكامەن اينالىسادى, حا­لىق­ارالىق كونكۋرستاردا (ۆا­رشاۆا, «ۇلۋلار ىرعاعى» فەستي­ۆالى) 1-ورىن الىپ جاتىر, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەر مەن مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيدى. ساۋىققاننان كەيىن جۇمىسقا ورنالاسىپ, ەل قاتارلى ومىردەن ءوز ورنىن تاۋىپ جاتىر. ەستۋ قابىلەتىندە كىناراتى بار ادامدار ءۇشىن بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. ارينە, مۇنىڭ بارلىعى – مەديتسينا ماماندارىنىڭ كومەگىنىڭ ارقاسىندا اتقارىلىپ جاتقان ىستەر. ەگەر كەرەڭدىك ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, ونى دا شەشۋگە بولادى. نازاردا ۇستايتىن ەڭ باس­تى قاعيدا – اۋرۋدىڭ الدىن الۋ, دارىگەرگە ۋاقىتىندا قارالۋ, دۇرىس ەم قابىلداۋ, بەلسەندى جانە ءتيىمدى سكرينينگتىك باعدارلامالاردى دەر كەزىندە وتكىزىپ تۇرۋ. بۇل رەت­تە اۋديولوگيالىق سكرينينگ جاساۋ جانە نارەستە كەزدەن قۇلاق ساۋلىعىنا ءمان بەرۋ – ەستۋ قابى­لەتى ايتارلىقتاي بۇزىلعان پاتسيەنتتەردى ەمدەۋ مەن قالىپقا كەلتىرۋدە ۇنەمى نازاردا ۇستايتىن ماڭىزدى فاكت. وسى سالانىڭ ماماندارى بىلەدى, 2021 جىلى ددۇ ەستۋ قابىلەتى ماسەلەلەرىنە ارنالعان بايانداما جاسادى. مۇندا ەستۋ قابىلەتىن جوعالتۋى ىقتيمال نەمەسە سونداي دەرتكە شالدىققاندار سانىنىڭ ارتقانى ايتىلدى. باياندامادا قۇلاق ساۋ­لى­عى مەن ەستۋ قابىلەتىن قور­عاۋ­داعى «H.E.A.R.I.N.G.» ەڭ ماڭىزدى كەشەندى جەتى شارانىڭ ءبىرى رەتىندە شۋ دەڭگەيىن باقىلاۋ, قاتتى شىعاتىن دىبىستار اسەرىن تومەندەتۋ كورسەتىلگەن. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, الەمدىك دەڭ­گەيدە تۇرعىنداردى يممۋنيزاتسيالاۋ, بالا مەن انا ساۋلىعىن قورعاۋ, ەڭبەك گيگيەناسىن ساقتاۋ (وندىرىستىك دىبىستار) قاجەت. ءاربىر ادامعا مۇنى قاراپايىم تىلمەن بىلاي تۇسىندىرۋگە بولا­دى: باسىنا ماقتا ورالعان تاياق­شانى, ءتىس شۇقىعىشتى, تۇي­رەۋىش سياقتىلاردى قۇلاق قۋى­سى­­نا جولاتپاۋ كەرەك. جۇرت وسى زات­تارمەن قۇلاق تازالاماۋدى, لاس سۋدا جۋىنباۋ, بوگدە ادام­دار­دىڭ قۇلاققابىن پايدالانباۋ, قۇلاققاپپەن دارىلداعان مۋزىكانى ۇزاق تىڭداماۋدى ۇنەمى قاپەرىندە ۇستاۋى قاجەت», دەدى سۋردولوگ-وتورينولارينگولوگ دارىگەر.

قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا 150 مىڭنان اسا مۇلدەم ەستىمەيتىن جانە ناشار ەستيتىن پاتسيەنت بار. تەك الماتى قالاسىنىڭ وزىندە ەستۋ قابىلەتى ناشار 10 مىڭنان اسا ادام تۇرادى. ال 2019 جىلى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى مۇگەدەك ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا مۇگەدەك ادامدار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنا اقپاراتتىق, كونسۋلتاتسيالىق, زاڭگەرلىك جانە پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتىپ, جۇمىسقا ورنا­لاسۋعا جاردەمدەسەتىن «Ten Qogam» الەۋمەتتىك قولداۋ ورتالىعىنىڭ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنىپ, بۇل جوبا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.

قازاقستانداعى العاشقى «Ten Qogam» ورتالىعى الماتىدا 2020 جىلدىڭ مامىر ايىندا اشىلدى. ورتالىق سۋردوتەحنيكالىق قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن, وندا ەرەسەكتەرمەن بىرگە بالالار دا كومەك الا الادى. ورتالىققا مۇگەدەكتىگى بار ادامدار, ونىڭ ىشىندە ولاردىڭ اتا-انالارى مەن جاقىندارى جۇگىنە الادى. ءبىزدىڭ ورتالىقتا الەۋمەتتەنۋگە كومەكتەسەتىن پسيحولوگ كەڭەس بەرەدى», دەيدى «Ten Qogam» ەستۋ قابىلەتى بۇزىلعان ادامداردى الەۋمەتتىك قولداۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى امانبيكە ەرعاليەۆا.

بۇل ورتالىق ەستۋ قابىلەتى ناشار نەمەسە مۇلدە ەستىمەيتىن ازامات­تارعا جۇمىس تابۋعا, ءوز ءىسىن اشۋعا كومەكتەسۋگە ۇمتىلىپ وتىر. ادەتتە, ولار كوبىنەسە اياقكيىم جون­دەۋ شەبەرحانالارى, تىگىن اتەلەسى, تاكسي, كيىم دۇكەندەرى, قولدان جاسالعان بۇيىمدار, سونىمەن قاتار قۇرىلىس, كاسسادا قىزمەت كورسەتۋ, تاۋارلاردى ولشەۋ, وراۋ سالالارى مەن باسپا­حانا­لاردان جۇمىس تاۋىپ جاتادى. جات­تىقتىرۋشى بولىپ تا جالدانادى.

سونداي-اق رەسپۋبليكا بويىنشا ەستۋ قابىلەتى شەكتەۋلى جاندارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان 24 مەكتەپ بار. الماتىدا ولاردىڭ ەكەۋى ورنالاسسا, بۇلار – ەستۋ قابىلەتىن تۇزەتۋگە ارنالعان №1 جانە 5 ەستۋ قابىلەتى ارنايى تۇزە­تۋ مەكتەپتەرى. بۇل جەردە ولار­عا ارنايى جاعداي جاسالعان, تۇلەكتەردىڭ ءۇش كوللەدج بەن تۋريزم جانە سپورت اكادەمياسىندا جوعارى جانە ورتا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىكتەرى بار.

الماتى