بىردەن ايتايىق, ءبىز قازاقستانداعى دەپورتاتسياعا ۇشىراعان ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ تاريحىن تۇزگەن كەزدە مۇنداي سۇرقيا ءادىستىڭ اۋەلى قازاقتارعا قاتىستى قولدانىلعانىن ءبىلۋىمىز كەرەك. ياعني قازاق ۇلتىنا قاتىستى جازالاۋ مەن جەر اۋدارۋ ساياساتى كەڭەس وداعىنداعى ازامات سوعىسى اياقتالىسىمەن-اق باستالىپ كەتكەن بولاتىن.
مىسالى, 1920 جىلدان باستالىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دايىندالعان دەپورتاتسيالاۋ جوسپارىنا قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرى العاشقى بولىپ ۇشىراعانىن ارحيۆ دەرەكتەرىنىڭ ءوزى ايعاقتايدى. ونىڭ ءبىر كورىنىسىن بايلاردى «كامپەسكەلەۋ» ناۋقانىنان بايقايمىز. سول كەزەڭدە مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, وزدەرى سىبىرگە جەر اۋدارىلعان قازاق بايلارىنىڭ سانى 5 500 ادامنان اسىپ كەتكەن ەكەن.
جالپى, كەڭەس وداعى بويىنشا دەپورتاتسياعا ۇشىراعان ۇلىستاردىڭ ستاتيستيكاسى 3,2 ميلليون ادامعا دەيىن جەتكەنىن ايتادى. بۇل ستالين بيلىك باسىندا بولعان 1920-1950 جىلدار ارالىعىنداعى جاعداي ەكەن. ال وسى مەرزىمدە قازاقستانعا كۇشتەپ جەر اۋدارىلعانداردىڭ سانى 1 200 000 ادامعا دەيىن جەتكەنى ايتىلادى. ياعني 1930-1940 جىل مەجەسىندە قازاق دالاسىنا كەڭەس وداعى اۋماعىندا تۇراتىن نەمىس ۇلتىنىڭ 38 پايىزى, چەشەن, ينگۋش ۇلتىنىڭ 83 پايىزى, كورەيدىڭ 59 پايىزى, بالقارلاردىڭ 55 پايىزى, قاراشايلاردىڭ 58 پايىزى, گرەكتەردىڭ 76 پايىزى, كۇردتەردىڭ 62 پايىزى كۇشپەن قونىستانعانى تۋرالى مالىمەتتەر بار. وكىنىشتىسى, قازاق دالاسىنىڭ «ۇلتتار لابوراتورياسى» اتاۋىن يەلەنۋى دە سول زاماننىڭ قاسىرەتتى شىندىعى مەن مۇراسى بولىپ قالا بەرەتىنى.
سالماقتاپ قاراساق, وسى وزبىر ساياساتتىڭ زاردابى وداق قۇرامىندا بولعان باسقا رەسپۋبليكالارعا قاراعاندا قازاقستانعا ەرەكشە اۋىرتپالىق اكەلدى. اشتىقتان امان قالعان حالىقتىڭ ەڭسەسىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس سالماعى ەزىپ جاتتى. ءدال وسى تۇستا كەڭەس وداعىنىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن دەپورتاتسيالانعان ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىن ءۇستى-ۇستىنە توعىتۋ قازاق اۋىلدارىن تۇرالاتىپ جىبەردى. تاريحتان بەلگىلى مىسالدارعا جۇگىنەلىك. سوعىس جىلدارىنداعى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەگىندە سول تۇستا ەلدەگى جاعدايدىڭ وتە اۋىر بولعاندىعى ناقتى ەسەپتەرمەن كورسەتىلەدى. ويتكەنى كولحوزداستىرۋ قاتەلىگى مەن اشارشىلىق زاردابىنان ءسال عانا بوي جازا باستاعان ەلدەگى جاعداي ولشەۋلى ازىق-ت ۇلىك پەن ساناۋلى كيىم-كەشەكتى مۇقتاج اۋلەتتەرمەن بولىسەتىندەي جاعدايدا ەمەس ەدى. سوعان قاراماستان قازاق حالقى دەپورتاتسيالانعان ۇلىستارعا ءبىر جاپىراق نانىن ءبولىپ بەرىپ, توپتى جاندى توقال تامىنىڭ ءبىر بولمەسىن بوساتىپ بەرىپ, پانالاتتى.
ال بۇل كەزدە سوعىس جاعدايىنداعى ءتارتىپ بويىنشا ەڭبەك ەتۋگە قابىلەتتى ءاربىر وتباسى «قىزىل اسكەر» قورىنا 50 كيلو ەت, 3 كيلو سارىماي جانە 30 جۇمىرتقا وتكىزۋگە ءتيىس بولعان. بۇل سالىق وتەلمەگەن جاعدايدا اۋىل ادامدارىنا قۋدالاۋ, كۇشتەپ جەر اۋدارۋ, اۋىر جۇمىسقا ماجبۇرلەپ جەگۋ جازاسى قولدانىلاتىن. تاعى ءبىر دەرەكتەردە 1941-1945 جىل اراسىندا قازاق جۇمىسشىلارى مايدان قاجەتى ءۇشىن 4 700 000 سوم اقشا جيناپ تاپسىرعانى ايتىلادى. تۇرعىندار تاعى دا سوعىس قاجەتتىلىگى ءۇشىن مەملەكەت ساتۋعا شىعارعان زاەم قاعازى مەن وبليگاتسيا, لوتەرەيا بيلەتىن ءماجبۇرلى تۇردە العان ەكەن. بۇل ساۋدادان وتان بيۋدجەتىنە ءبىر عانا قازاقستاننان 3 ميلليارد 184 ميلليون 395 مىڭ سوم اقشا تۇسكەن. ال نەگىزگى كاسىبى مال شارۋاشىلىعى بولعان اۋماقتار ءۇشىن ەت تاپسىرۋ مىندەتى ءتىپتى وراسان ەدى. 1942 جىلى عانا ەلىمىزدەگى ۇجىمشارلار 160 400 باس ءىرى قارا مال جانە 878 100 باس قويدى ەتكە وتكىزگەن. سونداي-اق وسى جىلدارى كەڭەس وداعىنىڭ اۆياتسيا اسكەرىنە قاجەتتى تەحنيكا جاساۋعا جىلۋ جينالىپ, ەل ەڭبەككەرلەرى بىرەر كۇندە 842 533 پۇت استىق, 46 203 پۇت كۇرىش وتكىزىپ, باسقا دا دايىن داقىلداردىڭ ءتۇر-تۇرىنەن جانە 32 185 پۇت جيناپ تاپسىرعان ەكەن. ءبىز بۇل دايەكتەردى سوعىس ستاتيستيكاسىن جاريالاۋ ءۇشىن ەمەس, سول جىلداردا قازاق حالقىنىڭ ىشەر اسقا, كيەر كيىمگە جارىماي ءجۇرىپ تە دەپورتاتسيالانعان ۇلىستارعا جاناشىر بولىپ, قايىرىم كورسەتكەنىن ناقتىلاۋ ماقساتىندا الىپ وتىرمىز. دەمەك ءبىر حالىققا باعىتتالعان ساياسي گەنوتسيد پەن جەندەتتىك ۇستانىمدى ەكىنشى ۇلتتىڭ اتا ءداستۇرى مەن ادامگەرشىلىك بولمىسى جەڭگەنى انىق.
ايتپاقشى, بۇل كوڭىلسىز اڭگىمەنى ءدال العىس ايتۋ كۇنى ەسكە ءتۇسىرىپ وتىرعانىمىزعا كەشىرىم سۇرايمىز. جالپى, مۇنداي مەرەكە الەمدە بار ءۇردىس. جانە سونىڭ تۇپنەگىزىندە قاسىرەت پەن قۋانىشتىڭ لەبى قاتار جاتىر. مىسالى, امەريكادا ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە العىس ايتۋى رەسمي تۇردە 1621 جىلى باستالعان. «جابايى باتىستى» جاۋلاعان اعىلشىن وتارلاۋشىلارى سوعىس, اشتىق, قىلمىستان شارشاعان قوعامدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن قۇرمەت پەن تاتۋلىق كۇنىن اتاپ وتە باستاعان كورىنەدى. بۇل كۇندى تويلاۋ باستالعاندا تاراپتار ءبىر-بىرىنە تۇيەتاۋىق ءۇيتىپ, تارتۋ ەتكەن. ال 1789 جىلى بولسا كەرەك, جورج ۆاشينگتون داستۇرگە اينالا باستاعان «راقمەت ايتۋ» كۇنىنە مارتەبە بەرىپ, ۇلتتىق مەرەكە دەپ جاريالاعان عوي...